Full text of "Toponym Dictionary of Turkmenistan"

See other formats

АКАДЕМИЯ НАУК ТУРКМЕНСКОЙ ССР 
ИНСТИТУТ ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ 
и м. МАХТУМКУЛИ 


С АТАНИЯЗОВ 




ТОП0НИМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ 
ТУРКМЕИИСТАҢА 


г/од редакцией академика АН ТССР 
доктора филологических наук 
профессорц П. АЗНМОВД 


*> 


Г 


ИЗДАТЕЛЬСТВО «ЫЛЫМ» 
АШХАБАД 1970 


ТҮРКМЕНИСТАН ССР ЫЛЫМЛАР АКАДЕМИЯСЫ 
МАГТЫМГУЛЫ АДЫНДАКЫ ДИЛ ВЕ ЭДЕБИЯТ 
ИНСТИТУТЫ 


С АТАНЫЯЗОВ 


ТҮРКМЕНИС ГАНЫН 
ТОПОНИМИК СӨЗЛҮГИ 


'ГССР ЫА-ның ашдемиги филология 
ылымларыныц докторт .1 профессор 
П- АЗЫМОВЫҢ реддкциясы билрн 


ЫЛЫМ» НЕШИРЯТЫ 
АШГДБДТ 1070 









4Түркм(03) 

А91 


Үч мүң чемеси географик ады өз ичине алян бу сөз- 
л) кде Түркменистандакы шәхөрлериң, посёлокларың, 
деряларың, дагларың, обаларың, энчеме галаларың... 
атларьшың йүзе чьжыш тарыхы, оларың аңладян маны- 
лары ызарланыляр. 

Сөзлүк филологлар, тарыхчылар, этнотрафлар, аркео- 
логлар, географлар, картографлар, арагатнашык ве мет- 
бугат ншгәрлери, шонуң ялы-да, гиң окыҗылар гөпчү- 
ЛИги үчин ниетленендир. 




). 


■V 


с ё 3 Б А ш Ы 


1 опонймлёриң (географик атларың) пүзе чыкыш та- 
рыхы, оларың аңладян манылары, дүрли дөвүрлердәки 
үйтгешмелери дилчилери, тарыхчылары, этнографлары, 
археологлары, географлары, картографлары, языҗылары, 
сыяхатчылары, галыберсе-де, хер бир билесигелиҗи ада- 
мы ^гадым заманлардан тә хәзире ченли гызыкландырын 
гелйәр, чүнки то-понимлери өвренмегиң ылмы ве практи- 
ки әхмиети хас улы болуп, оларда дилиң гадымы фор- 
малары, лексикасы кем-кәс үйтгән я-да үйтгемедик гөр- 
нүшде шу гүнлере ченли саклаиып гелйәр. Түркменйс- 
танда яшан гадымы аборигенлериң дилини, тарыхыны 
өврбнмекде, дүрли халкларың, тире-тайпаларың шу тер- 
риЧорияда гөчүп-гонан ерлеряни аныкламакда, респуб- 
ликамызый, дүрли күнҗеклериниң гадымы рельефинн гөз 
өңүне гетирмекде, өңки хайванат ве өсүмликлер дүнйә- 
сини такыкламакда толонимика гымматлы маглум'атлар 
берйәр. Говурдак (Күкүртдаг), Күкүртҗе, Акдаш, Дуз- 
лы, Дузкән, Небитдаг ялы атлар геологлары гызыклан- 
дырса, Алтындепе, Пултапды, Теңңели, Монщуклы, Күй- 
зелигыр, Таңсыкльща ялы топопимлер археологларың 
унсүни өзүпе чекйәр. 

Республикамызың хоҗалык ве тебигы шертлерини өв- 
ренмекде хем топонимлер гымматлы чешме хасапланыл- 
яр, чүнки дүрли географик районларың хоҗалык ве те- 
игы шертлери топонимикада суратландырыляр. Ме- 
селем, гошма атларың бир бөлегини хасыл эдйән яп. 
арык, канал, бент ялы сөзлер„ эсасан, оазислерде душ 
гелип, суварымлы хоҗалыгың шертлеринде дөрәпдир 
змма составында чырла, дамла, ийшме, как, сардаба 
ялы географик терминлер болан гопонимлер ве Ажы- 
гуиы, Шоргуйы, Сүйҗүгуйы, Балгуйы ялы гидронимлер 







(руйлы ёрлерйН с1тларь1) 4әлуЦ гидрограсрнк шертлернш) 
өвренмекде әхмиетлидир. 

ГепгпасЬнк атлар халк дөредижилигиннн өзболушлы 
неегасы болуп, хер бир тононим оны дөреден халкын. 

тебигата болан сынчыльтгынын, д>[ } гНяитя- 

деоедиҗилик талантыиын, ылмы дүшүнжесинин, фаита 
чиясыпын өнумидир. Эпчеме атлар барада дүрли рбва 
ят”ар явредиГп 'газыклы фолкклор „атериалы хок- 
мунде агыздан-агза гечии гелкәр. „ жайларь1нда 

Мекдеплерде, иврите орта стакларда душ 

окадылян та Р ых ’ ^ Р ан л а дйн маныларыны дүшүндир- 
гелйән топонимлерин анл; гечмегине, окувчылар тара- 
меклик сапагын гызыклы ве Ө злешдирилмегинс кө- 
йындан говы дүшүнилмегине ве өзлешд р 

мек эдйәр. 

Топонимиканын тербиелейҗилик әхмиети хем хас улу- 
дыр. Лешш, Калинин, Тельман ялы сердарларың, Атча- 
пар Тахыров, Шаумян, Азизбеков, Моргунов ялы захмет- 
кеш халкын багты угрунда гөрешен революционерлериң, 
Худанбердиев, Мухадов, Эне Кульшва ялы гөрнүкли 
дөвлет ишгәрлершшн, А. Гахыров, А. Атаев, А. Ма* 
мсдова ялы халкың гахрымаи огул-гызларының атлары 
дакылан посёлоклар, обалар агзалапда, халк өз герчек- 
лерини мәхир ве сөйги билен ятлаяр. Ерли географик 
атларың манысына гөз етирмеклик яшларда ватанчылык 
дуйгусыны, өз мәхрибан үлкәмизе болан сөигини хем 
тербнелейәр. 

Түркменистапдакы топонимлериц рус ве бейлеки до- 
ганлык халкларың диллеринде язылышында, транскрип- 
циясында нэтакыклыклар, булашыклыклар хенизе ченли 
довам эдйәр. Географик атларын асыл Манысына дүшү- 
нилмезликден гелип чькян шейле кемчиликлер почта, га- 
зет-журнал ишгәрлериниң, мушаллымларың, окувчыла- 
рың ве энчеме эдараларың гүнделик ишлерннде кынчы- 
лык дөредйәр. Шу кемчиликлери дүзетмекде, белли бир 
территорияда бир' адың бирнэче объекте дакылмагынын 
өңүни алмакда топонимик сөзлүклериң улы әхмиетн 
бардыр. 

Автор шу сөзлүтиц материа.чларыиы топламакда ве 
сөзлүги дүзмекде көмек эден мерхум халыпасы 1ЕСг 
ЫА-ның корреспондент члеии М. Я- Хамзаевиң адыны 
улы гуванч билен ятлаяр, Сөзлүги голязма гөри\шпндс 

6 


ойап, гымматлы беллнклер эдён ТССР ЫА-ныи акаде- 
миги Л. Азымова, ТССР ЫА-нын корреспондент членле- 
ри 3. Б. Мухаммедова ве А. Г. Бабаеве, шейле-де сөзлү- 
ги ара алып маслахатлашмага актив гатнашан ве сөз- 
лүгиң хилиниң говуланмагына ярдам эден Магтьшгулы 
адьшдакы Дил ве эдебият инсгитутының лекснкография 
секторының әхли ишгәрлерино, шу институтың Алым- 
лар советиниң дил билими секциясының членлернне ав- 
тор өзүниң чун миннетдарлыгыны билдирйәр. География 
ылымларының докторы Э. М. Мурзаевин, гөрнүкли то- 
понимнст В. А. Ннконовын (Москва), фнлологик ылым- 
ларын кандидаты К. К- Цслуйконың (Кнев) сөзлүгин 
гурлушы барада берен маслахатлары хем гөз өңүнде ту- 
тулды. 

Шейле сөзлүгин илкинҗи гезек дүзүлйәндиги үчин, 
сөзлүк макалаларының гурлушында, кәбир топонимле- 
риң дүшүндирилишинде етмезчиликлериң бар болмагы 
мүмкиндир, сөзлүге гиризиләймели кәбир атларың үнс- 
ден дүшүп галанлары-да бардыр. Автор гелҗекде-де сөз- 
лүгиң үстүнде ишлемеги ве онуң үстүни долдурмагы гөз 
өңүнде тутяр. Шонуң үчин хем сөзлүгиң кемчилнклери, 
айры-айры топонимлерии манылары барада хабар берен 
адамлара автор чуң миннетдар болҗакдыр. Хатлары 
'ГССР ЫА-ның Магтымгулы адындакы Днл ве эдебият 
институтына (Ашгабат шәхерп, Гоголь көчесиниң 15-нҗн 
җайы) ибермек болар. 

Сөзлүгиң гурлушы хакында 

Шу сөзлүкде Түркменистандакы дүрли географик 
объектлериң: шәхерлериң, посёлокларын, обаларың, даг- 
ларың, деряларың, чешмелериң, япларың, көллериң, га- 
дымы галаларын... 3000 чемесиниң адының аңладян ма- 
нысы барада гүррүң берилйәр, бир атдакы бирнәче объ- 
екти назара алсак, бу сан 4000-ден хем гечйәр. 

Союзымызыц топонимикасыны хер тараплайын ве көп- 
чуликлейип өвренмеклиге дине яңы-якында гиришилди. 
Шонуң үчцн-де хәзире ченли чап эдилен топонимик сөз- 
лүклериң саны җуда аз. Шейле сөзлүклери дүзмек ба- 
рада ёл гөркезиҗи голланмалар, инструкдиялар хем ёк. 
Биз шу сөзлүгни дүз\'лишинде, сөзлүк макалаларьшың 
гурлушында, эсасан, Э. М. ве В. Г. Мурзаевлерин «Сло- 











нарь местпых географическйх терминов» (М 19561 

?м А -|а 1 ЙГ° Н0ВЫК <<Краткий топонимический словарь» 
(М - Ы66 ^ дие1 ‘ ишлеринден ве бейлеки кәбир сөзлүк- 
лерден угур алдык. и ' 

Сөзлукде сөзлер элипбнй тертибинде 1 , олардакы узын 
аидылян чекнмлилер болса баш сөзден соң квадрат яй 
ичинде ики нокат аркалы берилди (совет-интернационал 
сөзлеринде узынлык белленилмеди, айры язылян гошма 
атларың диңе узын чекимлнси бар болан сөзи алынды). 
Шу^ сөзлериң ызындан объектлериң ерлешйән ерлери 
(раноилары), нәхили объектдиги (шәхер, оба 
даг...) гөркезилди. Сөзлүк макалаларының саныны 
көпелтмезлик максады билеи, энчеме объектле- 
риң бир меңзеш атлары бир макалада гетирилди (месе- 
лем: лалач — Керки районында посёлок; Ашгабат райо- 
нында байырлык), манысы айратын, эмма язылышы 
меңзеш атлар хем бир макалада цифрлер аркалы бе- 

Шу маглуматлардан соң топонимлериң аңладян ма 
нылары, оларың составындакы сөзлериң терҗимеси я пя 

Л р7шГс™"„леГп, 1Ш 6о - ,а " “мкт 

рс наме сеоәпден шеиле адың дакылянгтыгм 

эмма Иылгы нлы, Гамши- 

сөзлере дүшүндирнш берилмеди 

ягны «дар даг». ’ «дар», 

Тертип санлар билен гелйән атлар (1-нжи Май 

н в ач е ц“ Фр ^г„|;"„”;к™ д ж„ 26 р^ 

у Л л^ыГш1 ,а ялТ“™Г И ” Де ,РеСМИ 


Ызлүгйң гөврүминп улалтмазлык үчин, топошшлейий 

леки а сй Ч Н 7 Да Г гаиталанян географик терминлер ве бей- 
лски сөзлер бир макалада гиңден дүшүндирилип, соңра 
гаиталанян ерлеринде олара салгыланылды Р 

яи ™ ҖЬ1Лар КӨПЧ Ү ЛИГИНИҢ сөзлүкден пейдаланмагыны 
аңсатлашдырмак максады билен, арап, парс ве бейлеки 

кәоир диллерден гечен сөзлер түркмен элипбийинде бе- 
рилди. 

*ы ве географик^маглумат^ры Ь ^| ДуШуНДИрмекде тары ' 

чүнки шол маглуматлап атнн й 1Тирмек зе РУР боляр, 
лердоки үйтгешмелерине ве м .т РеИШИНе ’ Аүрлн ДӨВ ҮР‘ 
эдйәр. Хәзирки энчеме топонимлеп ^ ДҮШүНМӘГе ярдам 
кырларымызын лөпепнмг Н(ШЛе Р барып классык ша- 

сй„ Д Т Д мГлГе И п^ 

ографик атларың сөзлукле д , песиң гошг Уларындакы ге- 
шол топонимлериң дөрән “,ф өкмунде гетмрилмеги 
(хронологиясыны) аныкламага л ^ Т дөв Ү рле Р н ни 
вариантларыны өвренмәге к «№ фо Р маларыны ве 

географик тл 3 1 р Ы төтәнле/йш^ ТОПОИ,1МИҢ ' болмайшы ялы, 

йййГй -™ р арь. СаТа Л^Г^ятТр' £ 

рсдилипдир. лалк дөредиҗилигинин гызыклы ве әхмп 

етли иудап, болан бу рова бирнәчеси атларын 
квп™,™а^ Д ГГ МЭГе о“ МеК ^ оГр™ 

Шейле-де болс? ЭТИМ0Л0ГНЯ билен багланышыклыдыр. 
сынн ттг ерли Халк энчеме топонимлериң маны- 

ны шү роваятлар эсасында дүшүпдирйәр бү роваят- 

.хурраклапы ЯР п,Г ЗДүКДе Ш6 ! Ле роваятлар ь ( Ң хас меш- 
- урр клары, гиң яиранлары берилди, эмма әхлн поваят 
лары гетирмәге мүмкинчилик болмады Р 

1 опонимлер айры-айры сөзлерден дурярлар ол сөз 
лериң дөреиши, үитгейши болса дилиң^канунларьша бо- 





юп огПорлср. Ропаяил Лирпшата топиними ^пЫтра!!, 
яГфим, дарган аталар» диплин дүшүндирилйэр, эмма бу 
аТ да узын чекимлинин ёкдугы назара алынмаяр. Шонуң 
үчин-де сөзлүкде энчеме атларың манысының ерлердәки 
хакыката догры гелмейән кәбир дүшүндирилиши берил- 
меди. 

Мары, Сарагт, Келиф, Теҗеи, Нусай, Батхыз, Амы - 
деря, Керки, Фарап, Дарган(ата), Мэне, Астана(баба), 
Парав ялы энчеме топонимлер бирнәче йүз, хатда мүң 
йыллардан бәри уланылып гелйәр. Гадымы яшайҗылар- 
дан галан бу толонимлериң бирнәчесинин анладян ма- 
нылары хем ятдан чыкарылыпдыр. Мапысы аиыкланма- 
дык атлар башга-да бар, кәбир объектлере болса нәме 
себәпден шейле адың дакыландыгыны хәзирликче такык- 
ламак мүмкин болмады. Гелҗекки барлагчылар, ерли 
мугаллымлар ве окувчылар шу атлара үнс берерлер ди- 
сн умыт билея олары сөзлүге гириздик. 

Сөзлүкдәки географик атлар «Түркменистан ССР-ниң 
административ-территориал бөлүнишигиниң» списокла- 
рындан, демнр ёл станцияларыиьщ ресми списогындап, 
дүрли йылларда чыкан карталардан 1 , шәхер, район ве 
оба исполкомларының берен маглуматларындан алынды. 
Административ-территориал бөлүнишиклериң спнсогына 
диңе шәхерлериң, шәхер типли посёлокларын, район- 
ларын, район табынлы-гындакы шәхерлериң ве оба со- 
ветлерпң атлары гиризилип, онда энчеме илатлы пункт- 
ларың, оба советиң ады хөкмүнде уланылмаян обаларын 
атлары гетирнлмсйәр. Өңки Дашховуз, Чәрҗев ве Мары 
областларынын территорнясында бир оба советине дс- 
гишли энчеме обаларыц көпленч параллель уланылян аг- 
лары бар: яшулулар обаның хакыкы адыны, яшлар бол- 
са колхозың (я-да онун участогының) адыны уланяр- 
лар, ресми документлерде, газет-журналларда хем адын 
соңкы варианты йөргүнлидир («Комсомол» участогы, 
совхозың 1-н/Ки бөлүми, 5-нҗи бригада ве ш. м.). Бу 


1 Ленинградың Салтыков-Щедрин ад. Девлет жемагат 
китапханасынын ве Москвадакы Дөвлет тарых музейи- 
мин Картография бөлүмлеринде сакланян гадымы ве 
сонкы йылларда чыкан карталара середилип, олардан 
алнан материалларын кәбирлери сөзлүкде пендала- 
нылды. 

10 


(«олса ылым үчпп гымматлы болай хакикы ТбпониМЛг ■ 
рцң ятдан чыкарылмагына ие кем-кемден нитпн гитме- 
гине гетирйәр. Муна 1926-нҗы йылдакы Түркмениста- 
ның административ бөлүнишигине гиризилен атларын 
уммасыз көп бөлегинин хәзирки вагтда уланылмаянды- 
гы хем шаятлык эдйәр. Шонун үчин хем хәзирки вагтда 
бар болан ббаларың хакыкы топоннмик атларыны биз 
сөзлүге гириздик. 

Топоиимлерин маныларыны душүндирмекде, эсасан, 
1934—1967-нҖп йыллар аралыгында республикамызьш 
;,хлн районларындан команднровка дөврүнде йыгнан ма- 
териалларымыздан пейдаландык, кәбир атларың дүшүн- 
дирилишинде болса Г. Вамбериниң, Э. М. Мурзаевин, 
В. А. Никоновын топонимика барадакы сөзлүклериндеН 
ве макалаларындан, В. В. Бартольдың, М. Е. Массонын, 
А. Г. Бабаевин ве бенлеки тарыхчыларың, географларын, 
дилчилерпн ишлеринден, ерлн газет-журналлардан, че- 
пер эдебиятдан пейдаланылды ве өз ериндё олара сал- 
гылаима берилди (сөзлүк макалаларында үч гезекден 
көп гаиталанян авторың ве китапларың атлары гысгал- 
дылып, олар сөзлүгиң ахырында долы гетирилди). л 
я-да бейлеки топонимин манысы барадакы нәдогры пи- 
кирлернң гележекде гайталанмагьшын, тәзеден иүзе 
чыкмагыоыц өңүни алмач максады бнлен, алымларын, 
сыяхатчыларың... түркмен географик атларына оереп 
нәдогры ДүшүИдиришлерини сөЗлүкде гетирмеги макул 

билдик. , 

Хер сөзлүк макаласында атларың манысы барада маг- 
лумат берен ерлн яшулуларын атларыны тутмак мүмкин 
дәЛ; шонуң үчий хем биз оларын пикиршш >И 1 (яшу- 
луларың гүррүнлерине гөрә) диен шертли белликден сон 
Тетирдик, дегерли маглуматлар берен эсасы информа- 
торларың списогыны болса китабың ызында ерлешдир- 
дйк. 

Сөзлүге гиризилен топонимлер, эсасан, ресми доку- 
ментлерде: түркмен дилиндәки административ-террито- 
риал бөлүнишигиң списогында, түркмен дилиниң орфогра- 
фик сөзлүгинде, ерли метбугаща язылышы ялы берилди. 
Эмма бу гөркезилен чешмелерде энчеме топонимлериң 
түркмен дилинде язылышы гөвнежай дәл. Месе- 
лем, «Түркменистан ССР-ниң административ-территори- 
ал тайдан бөлүниши» (Ашгабат, 1964) диен китапчада 
Акгумолам, Гарнас, Гөйнүк, Гувак, Ж,аңңа, Седвер, Сы- 

II 








лоигсшигр, Хонхпвуз. Экерем ялы түркмен топонимлерн 
Акумулам, Гаранас, Гуйнук, Кувак, Җанга, Садуар, Сы- 
ядаксакар, Ховузхан, Окарем формасында, «Түркмен 
дилиниң орфографик сөзлугинде» хем (Ашгабат, 1963) 
Акгумолам, Бөтендаг, Бишчыкыр, Марчак, Обой, Пеша- 
налы, Хоҗаинебег, Чеменибит ялы атлар Акымолам, Би- 
тендаг, Дишчыгыр, Мурчак, Обай, Лешеналы, Хоҗайы- 
набек, Чеменабат гөрнүшинде нәдогры язылыпдыр. Шо- 
Иуң үчин хем ёкардакы чешмелерде ялңыш язылан ат- 
лара дүзедиш гиризилдн, көпленч топонимлериң ерли 
илат тарапындан уланылян формасы гөз өңүпде тутул- 
ды. Сөзлүгнң ахырында түркмен ве рус диллеринде ёй- 
луп язылян атларың списоклары берилди. Рус дилиндәки 
эдебиятларда, карталарда, дүрли справочниклерде кәбир 
түркмен топонимлери хас үйтгедилип языляр. Джу-Джу- 
-Клу (Җоҗуклы), Кодж (Гоч), Аннау (Әнев), Марат 
(Ымарат), Нийз-Тепе (Нәздепе), Октумкум (Окуң гу- 
мЫ), Сайнаксак (Сөйүнагсак) ялы энчеме ёйлан атла- 
рың хайсы объекге дегишлидигини бирбада биләймек 
хем кын. Кәбир топонимлер рус дилине терҗиме хем 
эдилйәр: Башсака — Головное, Җүлге — Ущелье, Гуршун- 
магдан кзрханасы — Свикцовый рудник, Күкүрт заво- 
ды — Серный завод ве ш. м. Сөзлүгиң ахырында ёйлуп 
языляк атларың списогының гетирилмеги топонимлериң 
транскрипциясындакы булашыклары ёк этмәге, гелҗек- 
де оларың өңүнн алмага көмек эдер, карталарда белле- 
нилен бу атларың хайсы объектлере дегишлидигинн бил- 
меги ансатлашдырар. 


А 


АБДАЛ [Абда:л] — Хоҗамбаз районында оба. Аб- 
дал — этник ат. 

АБДАЛБОНЛЫ [Абда:лбойлы] — Дашховуз райо- 
нында оба. «Абдал ябыньщ боюндакы оба» диен маны- 
ны аңладян бу ат гысгалып, Абдалбойлы гөрнүшине 
гечипдир. 

АБДАЛЯП [Аб.да:ля:п] — Дашховуз районында өң 
абдаллара дегишли болан яп. 

АБДАРА [А:бдара] — Чаршаңңы районында (Көй- 
тендагда) чешме. Парсча аб — «сув», дара «дере», яг- 


ны «сувлы дере». . 

АБДЫЛЛАБУЛАК — Дарганата раионында чешме. 


Абдылла — адам ады. 

АБДЫЛЛАХАНГАЛА [Абдыллахашгала:] — Байра- 
малы районында гала. Ерли илат бу галаның адыны өз- 
бек ханлыкларыны бирлешдирмекде, суварыш сетлери- 
ни дикелтмекде, пейдалы җайлар (сардабалар, кервенса- 
райлар) гурмакда кәбнр чәрелери дурмуша гечирен ве 
XVI асырда Бухарада ханлык эден Абдылла ханьш ады 


билен багланышдырярлар. 

АБЫВЕРТ [А:быверт] — Кака районындакы Пештаг 
галасынын орнунда болан шәхер ве шол төверекдәки ок- 
ругың гадымы ады (оңа Баверт хем дийилйәр). Адың 
манысы белли дәл. А. А. Марущенконың пикирине гөрә, 
Абыверт — гадымы Апаварта (Апаварктика) диен адың 
үйтгән гөрнүшидир (А. А. Марущенко. Старый Се- 
рахс. Труды Института ИАиЭ, т. II. Ашхабад, 1956, 
198 сах.). XII асыр алымы Якут иарс роваятларына сал- 
гыланьш, бу шәхериң Баверд ибн-Ж,ударз тарапындан 
салиандыгыны ве оңа шонуң адының гечендигини белле- 
цәр (МИТТ, I, 409 сах.). 




10 






АБЫЛ — Б-эхерден районында чешме. Лбыл — адам 
адьт. 

АВАЗА, — Красноводск шәхерине гарашлы илатлы 
пункт, зәхметкешлерин. дынч алян ери (Оваза гөрнүшин- 
де хем языляр). Адың майысы белли дәл. Ерли яш'улу- 
лар оны «ав, ягны балык аз ер», «деңиз толкунларынын 
гүйчли ерн, оваз эдйән ери, ягны кө<уз ер» дийип ики 
хили дүшүндирйәрлер. Мурзаевлер обаза диен географик 
термини «гүндогардаи өвүсйән гүйчли ел» дпйип тержлт- 
ме здйоолеп (Мурзаевле р, 19 сах.). 

АВҖЕҢҢЕЛ [А:вҗеңңел] — Керкң районында җең- 
ттел. Яшулуларьтн гүррүңлерине гөрә 1 , җеңңел ав этмәге 
аматлы боландыгы үчин, шейле ат алыпдыр. 

АВЛАК ГА:влак1 — Бәхердеи районында жап: Гоч 
станциясының өңки ады. Авлак —-«авлы» диен маныда- 
дыр. чунктт өң жарда ав (гуш. бальж) көп болям экен. 

АВЛЫ [А:влы] -— Гызыларбат оайонында ава (өрде- 
ге, балыга) бай болан җар. 

АВЧЫ [А:вчы1—Саят районында оба. 1922-нжи ны- 
лын гуйзүнде Җигирдекли каналындан тәзе яп чекйәр- 
лер. Шондя көп балык тутуландыгы үчин, газынын ёл- 
башчьтсы Дурды мерген тәзе яба Авчы диен адьт дак- 
магы теклип эдйәр. 1932-нжи йылда колхоз гурлуп, оба 
хем шү ат гечйәр («Коммунизм угрунда», 28.Х.1967). 

АВЧЫПГ1Р [А:вчыпи:р1 — Гарвыгала районында де- 
ре. ЯГГ. шол дереде бир яшулы авчы җайланыпдыр ве 
сонпа деоә хем шу ат берлипдир. 

АВШАР — Гызылетрек ряйоттында деое. Авшар — ти- 
ре альг. Абылгязы Атзтттары Огчз ханьтң Иылдыз диен ог- 
лунын неберелери эдип гвркезйор ве онун адьтнын маны- 
гьтны «чалт ншлейжи» («иштттт йылдам ишлетчи ■') дийип 
дүнтүндттрйдр П< о н о н о в. Родословная. :>1 пе лрап 
пттфпи билён 30-нж.ы гах.). 

АГАҖАРБАТ Гызылетрек районынла гадымы пту- 
рымльг ер. Оңа иәме себәпден бейле ат берленднги бел- 
ли дәл. Яенешдир: Е л а р б а т. 

АГАҖАЯК —Хожа мбаз районында (Санлыклы чо- 
л'-нде) гутты, өри мейданы, илатлы пункт. ЯГГ, гуйыны 
Мдти диен чолак («агач аяклы») адам газдырыпдыр. 


1 Яшцлуларың гуроуңлерине гөрг диен җүмләни ипдн- 
дон бонләк гтлсгалдып, ЯГГ гөриутшртдс уланҗакдырь|с. 


АГАЙЛАВ [А:гайлав]—Бәхерден районыида дагын 
белеит депесн. Елунын өврүм-өврүмдиги ве ренкинин 
хем .акды-гы үчин. ол шейле ат алыпдңр. 

, АГАПРЫ [Атайры] — Чаршанньт районында даг. 
Формасына ве хекли дашлара байдыгына гөрә. дага 
птейле ат берлипдир. 

АГАЛАН [Аталан] — Теҗен районында узакдан ага- 
рып гөрүнйән бейик алан. А.тң сөзи хәзир депәни. бе 
йигрәк ери. бейичлнги анлатса (ТДС, 37 сах.), М. Кашга- 
рының сөзлүгинде бу сөз «мейдан» манысында уланы- 
лыпдыр ве аңыл-лаң («ачык ишик») сөзүнин. харп чал- 
тпан гөрнүшидиги хем белленнлппдттр (К а ш г а р ы, 

154 сах.). 

АГАР [Ата:р]—1. Дәнев, Иыланлы раионларында 
обалар; Чәрҗев районында гупы. Агар-- этник ат. 
2,- Эсенгулы районында агарып гөрүнйән белент депе. 


’ АГАЧДЕРЕ — Бәхерден районында даг дереси 

(«агачлы дере»). 

АГАШУВ [А:га:шув] — Чаршанны дагларында сл. 
Аищв — ашмак сөзүнден болуп, дагын үстүнден гидиәтт 
ёлы анладяр. Ел хекли, ягны ак дагын үстүнден ге шәр. 
АГЕРЕК !А:герек1 - Эсекгулы уза™п 

^Деңешдрр: 

3 дгчмгдИРА_Тагтабазар районында чешме. Чешмә- 

чүпан гүммезин бардыгы үчин, она шеиль 1 

ДГЗЬШАШТ - - Чаршанны рпионнн- н мендатг 

Агыз —географик термин бол>п тгеле| ^ (е и 
гечелгслерини. гәдиклерини ат .^л ' Р^, нид гәди . 

геплешикде — дашт) 1 ■ • > - ‘ ;1ЧПЯ 1Ыга Х ем пту ат 

птндеи гечен дессиис башланяи * 9 

АГИНИШ [А:гн:ниш] — Гарабогаз төверегинде ер 
ады. Белент гырын ак топракльт еринден ашак инилиән- 

диги учитт. она шсйле ат берлипдир. 

АГӨЗ [А:гө:з] — Гызылетрек районында (Гызылба- 
пырда) топрагынын ренктше гөрә ат алан дере. Ерлн 
геплешикде өз я-да өзек сөзлерн җарлары, сил сувлары- 
пын акян угурларыны анладяр. 







Л1ЫМАМ [А:гыма:м]—Гаррыгала районында (Чен- 
дир жүдгееннде) өн оба. хозир ер ады? Бәхерден оа1о- 
гүммеми өвлүйә. Шу районлардакы өвлүйә ат- 
ларында ренк анладян сөзлер ве ымам сөзи көп дүш 

Д гырр пТ» ДИр: г « 3 ы л ы м а м, С а р ы ы м а м , ДУ ” 

А1 ЫРЕЛ |Агырегл] — Гарагумда ер ады, ёл Елун 
агырлыгы, үргүн чәгелитн үчин, оңа шеЙле ат берлип- 
днр. Денешдир: Ч екмекчетин. 

АДАМБАСАН ГА:дамбасан]—Еарагум чөлүнде гуйы 
ари меиданы. ЯГГ, гуйы газылян вагтында бир адам 

АДАМӨЛРН Ө ?Г ДИГИ үЧ Г'с° Ңа ШеЙЛе ат берлишшр. 
<лгг ( Т [А.дамөлен]— Елөтен районында гүйы 
ш 1, якынында еке мазарың бардыгы үчин. гуйы шейле 
ат алыпдыр. 

АҖДАРХАЛЫ ГАждарха:лы1—Бәхерден районьгнда 
(Көпетдагда) отурымлы ер. ЯГГ, бу ат шу ерде улы йы- 
ланларың боландыгы билен багланышыклы дөрәпдир 
Денешдио: М а р к ө в. ' 

АҖАПЫГГ [Ажа:Ггып1—Красноводск, Небитда.г төве- 
реклеринде гуры җар. Она нәме себәпден бейле ат бео- 
ленднги белли дэл. к 

"5 ЯГ Р Ь1Г А Р Ы К [Ажрыга:рык1—Фарап районында 
гаиырлы ерде газылан арык. Ерли геплешикде чайра 
ажпык дипилиәр. 

алы >1 ЯГ 1 Г Г ^ ЖЫ1 ~ 1 - Керки Р а1 ’ 10ны нда оба. Ащы— тире 
аЛ “; Я1 Г ’ бу ™рзниң векиллери ир вагтлардан бәри тем- 

т бИЛ6Н Мешг У лР болупдьфлар. 
Сөй Гйажьг?г Ш е « Т галыпдыр. Денешдир: 
льг җ ап . Пап?п ' ? Гызыларбат раионында аҗы сув- 
' * ' Леми Р ел разъездинин ерли ады. 

нзъездг. җаоың ады гечипдпп 

АҖЫАЛЫХАН [А-жыятпүя'п 1 г 
г\ньг («Алыханын ажы сувлы гуюсы»). Р 

АҖЫБУЛАК [Агҗыбулак] — Дарганата. Красно- 

водск районлаоында аҗы, шор сувлы чешмелер. 

АҖЫГАМЫШ ^ [Агжыгамыш] — Гүнорта-Гүндогар 
Гарагумда гыр. Гырың шор ерлеринде гамыш битени 
Үчин. оиа шейле ат берлипдир. 

АҖЫГӨБЕК [А:жыгө:бек] — Гызылетрек районыида 
1К \ЖЫтгт ГЬ га ортасьшда ерлешен депе. гчм. 

с\ г^ЖIV :ЖЫГӨ:Л] “ Эсенг У л ы районында ажы 
г\ Квл. Ьм\7 дналектигтде келе гөл тннилГгәр 


АЖЫГУИЫ [А:жьггуйы] — Гарагумда бирнәче гую- 
лар' Гызьтлетрекде ажы сувлы гуголаоы бар болан дере. 

АЖЫДЁРЯ [Агжыдерй:] —серет: Гараоогаз. 

АЖ.ЫКӘЛ [А:жыкэ:л] — Тежеи раиояында (1ара- 
гүмда) шор кәлин үгрунда ерлешйән оба. 

АҖЫН. КӘРИЗИ ГА:Жын кә:ризи] — Гөкдепе раио- 
нында оба, кәриз. ЯГГ, ач- кәризи газдыран Аталык ач 
диен адамын лакамы. 

АҖЫПАКМАК [А:җыпакмак1 — Дарганата раио- 
нында ажьт сувлы гуйы ве өри мейданьт. Пакмак — от 
ады ЯГГ. шч мейданда шейле от көп битиәр. 

АҖЫЯП [А:жыя:п] — Эсепгулы районында шор сув- 


АЗАТ [Аза:т] — Байрамалы раГюныпда совет дөврүн- 

де ат дакылаи оба , 

АЗИЗБЕКОВ — Челекенде посёлок. Шол ерде оелент 
депе боланы үчшт, илки она Депе дийип ат берипдир- 
лер ЯГГ, 1920-нжи йыллардан өңрәк бу ер нооель 
дийип ат 'алылдыр, чүнки инлис колонизатооларынът ве- 
кили Нобель шол ерде небит өндүрипдир. 1938-нжи иьтл- 
да посёлокда болан улы йыгнакда она революционер 
Азизбековын ады дакьтляр. ЯГГ, Азизбеков Челекене 
гелмәндир. 

АИБӨВҮР [А:пбөвүр1 — Көнеүргенч районында оба: 
Бәхерден районында дагытт эгрелип дуран бөври. ьө- 
вүр — географик термин болуп, гырын, дагын, гумун 
гапдалыны, оларын эгрелип эмеле гетириән бөврүнн ан- 
ладяр. Көнеүргенчдәки обанып якыньтндакы эгрелип ду- 
ран гырын хем долушмадык ай ялы формасы бар. 

АИГЫЗЫЛ [А:йгызыл]—Красноводск раионында до- 
лушмагтык ай формальт гызыл гум, ада. 

АИГЫРҖЫКЛАР — Эсенгулы раионында ики саны 
белент г\ г м. Айгыр сөзтт Газагыстанын топопимикасьтнда 
чсм дүш гелйәр ве «улы» диен маньтиы анладяр (Ион 
кашпаев, 10 ве 134 сах.). Гум белентдиги үчин шеиле 
ат алан болса герек. 

АИГЫРКӨЛ [АГтгыркө:л] — Чаршатщы ранопында 


УЛ АИГЫРЧӘГЕ [Айгырчэ:гс] — Сакарчэге районында 
г\ г м. гуйы. 

АИДАК — Каспи дензиншт. адасы (иктшжи ады: 
Огуржалы). Ерли яшулуларын кәбири аданың 
ярым ай ялы («ай дск») эгрелттп дурапдыгы үчитт, тттсйле 

2 ^аказ № РЗ 17 




ат алакдыгыиы. оашга оариачслерн болса оиа Айдак ди- 
ен адамын адынын. дакылапдыгыны гүррүн берйәрлер. 

АИДЕПЕ [А ндепс] — Газапжык райоиында долуш- 
мадык ай гярнүптиидакп эгрн депе. 

АИДЫН [А-.йдын]--Нсбитдаг вс Газанжык аралы- 
гында демир сл стандиясы. Өц гуныпыц ады. ЯГГ, ол 
гуйьтны 1928-пжп йылда арадап чыкан Айдың Гараҗа 
оглы газдыряр. 

АЙҖЕМАЛ [\:йҗема:л] —Гызылетрек районында 
сүйжи сувлы чсшмс. ЯГГ, ол чешмәнп Айжсмал атлы 
бап аял газлырып, оца зслпк эдипднр. 

АПЛАГОБА [А:йлаго:ба] — Калииин районында оба. 
Айлак — тнре ады. 

АИЛАКЛАР [А:йлаклар] — Калипин районында оба. 
Бу рбада айлак тпрссинпн векнллери яшаяр. 

АПЛАНДЫ — Фаран райопьшда революциядан өң, ер- 
- С у Ва хусусьт эс^илигии хө • ‘үрен деврүнде чекнлеи 
арык. ЯГГ, арык ху:усы сплерпц гыраларындан апланып 
геченднги үчии. птёйлс ат а.тыпдыр. Ол совет дөврүнде 
генелдилсе-дс. алы өнкүлигинс галыпдыр. 

ДНМАГӨПҖҮК — Сакарчәго районында ср адьт. Аи- 

ма к _этннк ат (овгап тайпасы?). Шол ерде, япынын нү- 

зүнде гадым заматтларда эдплен өнжүклер (еркүмелер) 
бар. ЯГГ. оляп апмаклар тарапындан газылыпдыр. 

АПМАМА [А:йма:ма[ — Дашховуз райопында көл. Бу 
адын «ай яльг ялдыратт дураи^көл» диен маныда болма- 
гы мумкиндттр. Декешднр' Апнакол. 

АПМӘМЕТЧӘГЕ [А:ймә:метчә:ге] — Гүнбатар 1үрк- 
меннстаида гы;>, гмм. Аимомет адам ады., 

АПНАКӨЛ |Л:йпакө:л] — Байрамалы районында көл. 
Ол горнүшн ботопча ат альшдыр. 

АПРАКЛАР _ Эсепгулы райоиыида гум (әхтимал, 

«айпаклы гумлар»). 

АПРАКЛЫ — Ка; а райопында гыр: Гарагумда гуйы. 
ЯГГ, тнол ерлерде айрак көп боланы үчин, олара шейле 
ат галыпдыр. 

АИРЫБАБА [Дйпыбскба] — Көйтендагың нң белент 
нока.ты (3137 м.). П.агын нки бөлекдиги (айры.^ягны ай- 
рыландыгы) утин, оиа й г ат берлипдир. Баба (кәер- 
лерде отп, хп->\о) сплт дшк’ уйянлар тарапындатТ мукад- 
дес хасеплаиян срлерин (т лл . тарьпт. чешмелерпн, гүм- 
мезлерии. өвлүйо.терин, бслспт допслсрин. .) атларычда 
көп дуит гслйор. 


АИРЫКЛЫДЕПЕ — Байрамальт районында ортасы 

бөлүнен улы гала. ~ 

АИРЫТАМ [Айрыта:м] — Дәяев ранонында ооа. Оңа 

нәме себәпден бейле ат галандыгы белли дәл. 

АИТҖАНОЛУМ [Айтжалтолум] — Гыаылетрек раио- 
нында Сумбарың олумы. Айтощан — олумы беҗерен ада- 
мын ады. Деряның, япларын гузеплерине, маллары сува 
якмак үчин аматлы, ялпак ерлерине Гызылетрек раионын- 
да олцм, Красноводск ве Дашховуз төвереклериидг 
ясга. Дарганата районында болса сувлат дийшшәр. 

АИЫДЕРЕ — Гаррыгала районында гөзел җүлге Бе 
оба. ЯГГ, Гаррыгала дагларында якын вагтлара чен- 
ли айы болупдыр. Бу дереде хоз агачларын өрән кән- 
диги үчин, айылар хем көп гелйән экен. Башга оир 
маглумата гөрә, дереде алилнлерин айьт тиресп яшап- 
дыр (П-оцелуевский. Племя, 33 сах.). 

АИЫМ [А:йым1 — Красноводск районында ен ооа, хә- 
зир ер ады. ЯГГ. долушмадык ай ялы эгрелип дуран 
гырьтн бардыгы үчин. ол шеиле ат альшдьтр. 

АК ГА-тс1 — Гарры.гала районында оба. Ак— тире адп. 
АКАРЧЕШМЕ — Батхызда акян чешмәнин ады. 
дтсБШТ ГА-кбтгл] — Гарабил төверегинде даг. Ьил 
ге»гр/фи тертн датларяакы узальш гндЛән үстн 
ясы' белентликлерн. гечелгелеря, я "ышф1=т анлатмакд 

аК фК бТиЕН^ГЫ^ЫЛ 3 [Аш1 Ч.Гаррыгала районынын 
Көнекесир ве Күрүждей обаларында ренклери боюнч 

аТ АКБОГАЗ Л [Ажбогаз] - Эсенгулы райоиннда ак гум- 
ЛЫ, такыр ерде эдилен эмели сув ятак, богаз. Де 

ДИ ^БУЛАк б ГА Г :кбулак] - Гаррьтгала Красноводск ве 

Чаршанньт районларында чешмелер. Гар сувларъ 
эмеле гелйәндиги я-да арассадыгы үчин, чешмелер шеи- 

лс ат алыпльшлар. _ г , ~ 

АКБУРУН [Ажбурун] — Сарагт, Хожамбаз ве Осен- 

гулы районларында формасы боюнча ат алан депелер. 
Бцрин сөзуниң геогоафик термин хө.опптде уланылышына 
(«даг бурны») М. Кашгарыпың сөзлүгпнде хем душ ге- 

лннйәр (К а тн г а р ы, 1, 379 сах.). 

АКГАРЬТНЛАР [Ажгарынлар] — Эсенгулы районын- 

___ О 4 чоь' ятс ГЛГМ 










АКГАЧАК ГА:кгачак] — Бохерден районында ак та- 
кыр мейдан. Оңа сил сувларының гуйяндыгы («гачянды- 
гы» 1 ) учин, гаейле ат берлнпдир. 

АКГАЯ ГА:кгая] — Гаррыгала районында дагын ак 
гаясы: Гунбатар Гарагумда гая, ой ер. 

АКГОНУР ГА:кгонуг»1 — Гөкдепе, Мапы ве Тежен ра- 
йонларында обалар Лкгоңур — тире ады. 

АКГӨЛ ГА:кго-л1 — Тлгга вс Эсенгулы пайонларында 
көллер: Гызылетрек райопында сув йыгнанян такыр. 
Емут диалектннде көле гөл дийилйәр. ЯГГ, көллер арас- 
садыгы. от-чөпсүзднгн үчин, шейле ат алыпдырлар. 

АКГУПЫ ГА:кгуйы] — Красноводск районында по- 
сблок; Гарагумда гуюлар. Чөллер институтыньщ ылмы 
ишгәри М. Гелдпхановың берен маглуматына гөрә, ак- 
гуйы — аклан, от-чопсуз чәгеликлерде газылян гуюларын 
бир типи болуп. ол Гарагумуц гүнбатарьшда көп душ 
гелйчп. 

АКГУЛЫ [Апсгулы] — Елөтен районыпда оба. Она 
нәме. себәплен бейле ат дакыландыгы белли дәл. 

АКГУМ ГАпсгүи] — Көнечргенч райогтында ак гумуң 
этегииде ерл р шйән обаның, Чаршаңңы районында бөле- 
жик гумун, Гарагумда хем энчеме гумларын атлары. Ак- 
гум —-географик термин болуп. усти от-чөпсуз, елин уг- 
руна ондаи-она смГштүп йэрйэн ак чәгелери анладяр 
(сеоет: Г а р а г V м). 

АКГУМЛАГ ГА:к1г\'мда:г1 — Чарптаңңы районыкда Ак- 
гуммн легтинде ер-петпйән даг. 

АКГУМОЛАМ ГАшгумолам] — Чаршанны районында 
оба. Шу обанын гайрасында, дагын өңунде бөлеҗик гум 
бар. Ол гум дагларын гарамтыл фонунда агарып гөрун- 
йәр. Олам — этник ат. Шу районда ики ерде 0 л а м оба- 
сы бар. Оларьг тапавутлаттдырмак учин, биоине 
О л а м с у р т.т, бейлекиситте хем А к г у м о л а м (ягны 
«Акгүчмн янындакы оламлао») днГшп ат берлипдир. 

АКГҮЗЕР [Аткгузер] — Елөтеи районында белент ак 
алачьтн гмзери. 

АКГЫР ГА:кгыр] — Гуибатар Туркменистанда а:< 
ре"кли т- 1 ,тлап. лаг 

АКГЫЯК ГА:кгыяк] — Эсенгулы райоиында гум. Ак- 
гыяк — өсумлик алы. 

АКГӘДИК [А:тсгэ:днк] — Газанҗьи ранопьшда реңки 
ооюнча лтлапдырылан дагын .гэднги, 

АКДА1 [А:кда:г] — ] ызыларбат ве Чаршанны район- 
ЕО 


ларьшда даглар. Хек датнларыныц бардыгы үчии, дйгла{) 
игарып гөрүнйәр. 

АКДАШ [А.кда ш] — Ашгабат ве Хоҗамбаз район- 
ларында обалар: Красноводск ве Чаршаңңы районла- 
рында даглар; Гарагумда гуиы. Бу аг ериң структура- 
сы (ягны шол ерде ак реңкли я-да хекли дашларын, 
бардыгы) билен багланышыклыдыр. 

АКДАШАЯК [А:кда:шаяк] — Ашгабат районында 
оба. Акдаишяк —тире ады. Ерли яшулулар бу сөзи «ак 
дашың ыгында отураи» дишш дүшундирсе, Г. И. Карпов 
оны «ак даш аяк» (далеко бслая нога) днйип, иәдогры 
терҗные эдйәр (Карпов. Родословная, 66 сах.). Де- 
ңешдир: Г ы з ы л а я к, Д а ш а я к. 

АКДАШСАИ [А:кда:шсай] — Хоҗамбаз районында 
ак дашлы гуры җар. Сай сөза географик термин болуп, 
сувуң ялпак ерини, гыралары керт болмадык гуры җар- 
лары аңладяр (Радлов, 1,219 сах.). 

АКДЕПЕ [А:кдепе] — Ашгабат районында посёлок 
(онуң ориуна өң А к м е й д а н дшшлйән экен); Бәхер- 
ден ве Тагта районларында обалар; Ленин райоиыныц 
өнки ады; Ашгабат, Гаррыгала, Тагтабазар, Чаршатщы, 
Чәрҗев районларында депелер. Бу депелер узакдан ага- 
рып гөрүнйәндиги үчин, шейле ада эе болуп, сонра ола- 
рың ады обалара дакылыпдыр. 

АК.ДЕРИ [А:кдери] — Керки ве Чаршаңңы районла- 
рында обалар. Акдери — тире ады. 

АКДЕРЯ [Аждеря:] — Көнеүргенч районында оба. 
Бу ат илки шол ердәки гиң кәлиң ады болуп, соңра оба 
дакылыпдыр. Кәлден сув акян вагтында, ол деряны яда 
салян экен. Сувуң гырасында от-чөпүң аздыгы, ериниң 
хем чәгесөвдиги үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

АКҖААДА [А:кҗаа:да] — Каспи деңзинде гумуның 
реңсине гөрә ат алан ада, айлаг. 

АКҖААРКАЧ [А:кҗааркач] — Гызылетрек райоиын- 
да реңкине гөрэ ат алан ер. Аркач — «арка» сөзүнден 
болуп, гаяларың, белент депелерин гүн дүшмейән демир- 
газык тарапыны анладяр. Деңешдир: Кесеаркач. 

АКҖАГАЯ [А:кҗагая] — Гүнбатар Гарагумда рең- 
кине гөрэ ат алан гая, ой ер, 

АКҖАГЕЛИН [Ажжагелин] — Васда, Дузгырың үс- 
түнде гадымы гала. Ерли яшулулар: «Шу галада «Ша- 
сенем—Гарыи» дессанындасы Шасенемиң җорасы Акҗа 
г елин яшапдыр» дийип гүррүң берйәрлер. Умуман, Турк- 

21 





МийистЯныц территириисыида халк дессанларындакь1 
персонажларын, атлары билен багланышдырылян ер 
(эсасан, гала) атлары ерән көп. Бу гала бизиң эрамыз- 
дан өңкм III-—1 асырсарда дөрән гадымы улы шәхериң 
галындысыдыр (М а с с о н, 126 сах.). 

АК.ҖАГУИМА [А:кҗагуйма] — Газанҗык районын- 
да оба ве демпр ел станциясы. Гуйма — «мейдан ерин- 
де ягын сувуыың көп йыгнанян ери, чөкетлик ер, какың 
улы бир гөрпүши» (ТДС, 202 сах.). Плки шол ердәкн 
как, соцра оба ве станция шу ат билен атландырылып- 
дыр. Г. Вамбери бу ады «күнүш гуймак» дийип душун- 
дирйәр (V а гп Ь е г у, 264 сах.). 

АКҖАГЫЗЫЛҖА [Апсҗагызылҗа] — Газанҗык ра- 
йонында ренки боюнча атландырылан даг. 

АКҖАДЕПЕ [Аҗҗадепе] — Байрамалы районында 
гадымы галапың харабасы; Көнеүргенч районында үс- 
түнде өң гүммезп бар болан ак депе; Кака районында 
гала (оңа В е л а я т ы Попуш, ягны «Попуш диен 
адамың горды» хем дийилйәр). 

АКҖАДПКҖЕ [Ажҗадикҗе] — Гарагумда ер ады. 
ЯГГ, шол ердс Үцзүң горп болуп дуран белент кена- 
рындан ннелге (гүзер) эдилипдир. Ак топраклы ве дик 
кенардан инйәи гүзере хем шейле ат берлнпдир. 

АКҖАОПМАК [А:кҗао:ймак] — Эсенгулы районын- 
да үстүиде акжа ой ери бар болан улы депе. 

АКҖАЯПЛАГ [А:кҗая:йлаг] — Гарагумда ер ады. 
Бу ат гумуң структурасы билен багланышыклы болса 
герек. 

АКҖОЯ [А:кҗо:я] — Хоҗамбаз районында чәгесөв 
аклаң мейдандан чекилен арык. Парс дилинде щуй — 
«арык», «яп» дпн.мекдир. 

АКҖЫК [А:кҗык] — Чәрҗев районында оба, арЫк. 
Акщык — тире ады. 

АКЗАВ [А:кза:в] — Бәхерден районында ренкнне гө- 
рә ат берлен дагың завы, даг. Деңешдир: 3 а в. 

АККАҢШАР [А:ккаңшар] — Чаршаңңы районында 
реңки во формасы боюнча атлаидырылан даг. Ерли гепле- 
шикде бурна каңшар хем дийилйәр. 

АККЕЛ [А ккел] — Гаррыгала районында оба. Ак- 
кел — тире ады. 

АККЕМЕР [Ажкемер] — Гаррыгала районында рең- 
ки ве формасы боюпча ат алан даг. Кемер диен геогра- 
фик термин «гушак», «бил» манысьщдакы парс сөзи бо- 

22 


.(үп, кеиары, ярым төверск ;ырпүшипдс оюц дашына аи- 
ланян белептлпклери ацладяр (Мурзаевлер, 
108 сах.). Дагын айлав-айлав ёллы ерлсрпне хем кемер 
дийилйәр (ТДС. 375 сах.). 

АККОТАН [А:ккотаи] — Чаршацңы раионында оба. 
Ерли геплешикде агыча котан хсм дипнлйәр. Обаның ор- 
нунда хекли дашлар бар. Ол ерде илкн гоюн_ агылы оо- 
ланы үчпп, оңа шечле аг берлипдир. Г. К. Конкашпаев 
котан сөзүнн «тагелек» дпГпш терҗпме эдйор (К о н- 
к а ш п а с в, 78—79 сах. 

АККҮП [Ажкүп] — Красаоводск раиоиында даг, 
гуйы. Ерли геплешикде куп сөзи сув сакланян чукуры 
анладяр. Дагын рецкние ве шол ерде шсйле чүкурын 
бардыгыпа гөрә, она шепле ат берлипдир. 

АКМАЗАР [А:кмаза:р] — Кака районында дере. 
Ичинде өвлүйә, гаравулчылык чекилен диңлер, ак даш- 
лар бардыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир. в 

АКМЕПДАН [А:кменда:н] — Байрамалы ранонында 
оба. Гарагум каналының угрупдакы өзлешднрнлмедик 
тарп ерлерде («ак мейданда») дөрәп «Гарагум каналы» 
совхозыньщ илатлы пунктларына ТССР Екары Совети- 
ниң Президиумының 1965-нҗи нылын 30-пжы декао- 
пындакы Указы эсасьгнда шейле ат дакылды. ^ 

АКМЕТҖИТ [А:кметҗи:т] — Дәнев райопында ооа. 
Обада өң ак реңкли метҗидиң бар боландыгы үчин, она 
шейле ат берлен болса герек. 

АКМОЛЛА [А:лмо:лла] — Меркези Гарагумда г\« ы , 
оба, метеорологик станцпя. Оңа нәме себәпден оенле 
ат дакыландыгы белли дәл. 

АКПАТЛАВУК [Ажпатлавук] — Эсеигулы ранонында 
вулканың дөреден белснт ак депеси. Ерли геплешикде 
вулканлара гайнаг дийилйәр. ЯГГ, вулканың ериң аша- 
гындан бпрден зогдурылып чыкяндыгы үчин, олара пат- 
лавук хем диййәрлер. 

АКРАБАТ [А:краба:т] — Дәнев ве Дарганата район- 
ларында оба, кәл; Сарагт районында ср ады. Арап ве 
парс днллерппде рабаг —«ховлы, мугт кервенсарап, 
өтегчнлери кабү'л эдйән өй» диен манылары аңладяр 
(Миллер, 241 сах.). Акрабат атлы срлердс хем шейле 
рабатларың галындылары бар. 

АКСАКГАЛ [Апссакгал] — Тагтабазар районында де- 
мнр ёл казармасы. Өцкн ады: Ч а ц л ы. ЯГГ, шол ка- 
зармада көп вагтлап бир ак сакгал адам гаравул бо- 

23 







Лупдыр. Ёрлн йлаг казармани илкИ А к с й к г й л ы й 
б у д к а с ы дийип атландыряр. 

АКСАРАП [А:ксарай] — Тагта районында оба. Шу 
обада узакдан агарып гөрүнйән гадымы ядыгәрлик (диң) 
бар. 

АКСЕҢПР [Аыссеңир] — Красноводск районында 
тоирагының реңкине гөрә ат алан депе. Сеңир — геогра- 
фик термин болуп, гумуң, дагың узалып гидйән депеле- 
рини, бурунларыны аңладяр. 

АКСУВ [А:ксув] — Кака районында демир ёл стан- 
циясы; Гөкдепе не Чаршаңңы районларында чешмелер. 
Бу адың манысы барада серет: Акбулак. 

АКТЕГЕЛЕК [А:ктегелек] — Гарагумда ак тегелек 
депе. 

АКТОКАИ [А:ктокай] — Гаррыгала ранонында оба; 
Дәнев районында токай. Обаның янында дагың ак ке- 
нериниң, токайың янында болса ак депәниң бардыгы 
учин, бу өсүмлиге бай ерлере шейле ат галыпдыр. 

АКХОВДАН [А;кховда:н] — Гөкдепе районында хов- 
данлы кәриз. 

АКЧАГЫЛ [А:кчагыл] — Гарагумда ак чагыллы мен- 
дап. 

АКЧИЛ [А:кчи:л] — Газанҗык районында реңкине 
гөрә ат ала {1 җар. Ерли геплешикде улы җарлара чил 
дийилйәр. 

АКШӘХЕР [Аҗшәхер] — Газанҗык районында да- 
гың дереси ве чешме. Олара нәме себәпден шейле адың 
дакыландыгы белли дәл. 

АКЫБАЙ [А.кыба:й] — Мары районында оба. ЯГГ, 
гечен асырың ахырларында Акыбай диен адамың ады 
дакылан депәниң янына гөчүп баран илатың обасы хем 
Ачыбай адыны аляр. 

АКЫБАЙКАНАЛ [А:кыба:йкана:л] — Мары райо- 
мында Акыбай обасына барян яп. 

АКЫЛЯП [Акыля:п] — Мургап районында оба. Бу 
илки ябың ады болулдыр. Эмма оңа нәме себәпден шей- 
ле ат галандыгы белли дәл. Деңешдир: С а м с ы к я п. 

АКЮСУП [Апсюсуп] — Теҗен районында оба. Акю- 
суп — тире ады. 

АКЯИЛА [А:кя:ила] — Гызыларбат ве Гызылетрек 
раионларында обалар: Эсенгулы ве Газанҗык ранонла- 
рында гуйы ве яйла. Бу яйлалар өзүниң агымтыл реңки 
боюнча ат алыпдырлар. Гызылетрекдәки обада ёмутла- 


рын ак тирееиниң яшаяйдыгы себәпли, она шейле аиии 
дакыландыгыны-да гүррүн, бсрйәрлер. Яйла (яйлаг) во 
язлаг сөзлериниң аслы бир болуп, язда отурыляя ери 
аңладыпдыр (К а ш г а р ы, III, 54 сах.). Эмма хәзир оу 
сөзлериң манысында тапавут бар, ягны^ яйла — өрн 
мейданыны, язлаг хем язда отурылян мейданы анлад- 
яр (ТДС, 837, 839 сах.). 

АКЯП [А:кя:п] — Сакарчәге районында яп ве ики ооа 
(4 к я п ве 1—2-н җ и Акяп). Бу обалара ябың ады 
дакылыпдыр. ЯГГ, ябың боюна болса көпленч ак экин 
(бугдай, арпа) экилипдир. 

АКЯПЫ [А:кяпы] — Бәхерден районында ак реңкли 
япының ады дакылан даг. Япы — географик термпн оо- 
луп, депелериң песелип гидпән япгыт ерлерини ацладяр 

(ТДС, 851 сах.). и 

АКЯР [А:кя:р] — Красноводск районында даг. Пәме 
себәпден оңа бейле ат дакыландыгы белли дәл. 

АЛА [А:ла] — Кака районында гиң дүзлүк; Керки 
районында ер ады. Ала — географик термин оолуп, 
гум билен такырың башаша гидйән ерлерини аң- 

лад яр- , 

АЛАГОЛ [А:лаго:л] — Бәхерден раионында гиң мсн- 
дан. Ала барада серет: Ала; гол — географик термиа 
болуп, гум еринде ики гершиң арасындакы гиң ой ер- 
лери, песликлери аңладяр (ТДС, 177 сах.). 

АЛАГҮЛ [А:лагүл] — Челекен ярым адасында чемен- 
зарлык ер. 

АЛАДАГ [А:лада:г] — Газанҗык, Гызыларбат ве 
Красноводск районларында реңки боюнча атландыры- 
лан даглар. 

АЛАДАНҖЫК — Бәхерден районында чешме, гады- 
мы отурымлы ер. Алабан сөзүниң манысы белли дәл. 

АЛАДЕПЕ [А:ладепе] — Красноводск районында оба. 
ЯГГ, үстүые от битйән депелериң гумак ерде ала болуп 
гөрунйәндиги үчин, илки оларың ерлешйән ерине, соңра 
шол ерде дөрән оба шу ат берлипдир. 

АЛАҖА [А:лаҗа] — Челекенде гәми дуралгасы^ илат- 
лы пункт. Ики тарапы сув боланы үчин, оңа шенле ат 
галыпдыр. 

АЛАҖАОИ [А:лаҗао:й] — Калинин районында оба. 
Алаҗа — тире ады; ой сөзи барада серет: А л и л и о й. 

АЛАМАНСУВ — Тагта районында көл. Әхтимал, шол 
ерде өң аламанчылар дүшлән болса герек. 







ЛЛА.МАНЧМиЬУЛ ] 1 '/КС‘П раионыида чуццул (ерлц 
геплешикде чүңңул). ЯГГ, гадым заманларда аламаиа 
гидйән ве аламана гелен адамлар шол чуцңулың боюнда 
дүшләп гечйән экеңлер. Деряның, көллериң, япларың чуң 
ерлерини аңладян чуңңцл термшш, әхтимал, чуң көл 
сөзлериниң ассимилдешен формасы болуп, өң «кичи көл, 
батгалык» днеи манылары аңладыпдыр (Радлов, III, 
2039 са.\.). 

АЛА.МЛНЧЫКАН—Бә.херден районында чешме, ЯГГ, 
гечен асырда аламаичылыга гелен куртлсрпң шол ердә- 
ки гаядан ашып гачандыклары үчин, илки гая, соңра 
чешмә шу ат галыпдыр. 

АЛАМДЕПЕ — Елөтеи районыида дспе. ЯГГ, депошщ 
яныпда гечен асырьщ орталарына ченли салырларың 
алам (олам) тиреси отурыпдыр. Сарагг районында хем 
шейле атлы депс бар. Ол ерде-де алам тиресиниң векнл- 
лери яшаярлар. 

АЛАҢЛАР—Эсенгулы районында ики алан. 

АЛАША — Елөтеы районында оба. Алаша — тире ады. 
АЛАШАЯП [Алашая:п]—Мургап районында яп. ЯГГ, 
гечен асырың орталарына ченли шол ерде сарыкларың 
алаша тиреси отурыпдыр ве ол яба эечилик эдипдир. 

АЛИЛИ [А:ли:ли]—Дәнев районында оба. Алили — 
тире ады. 

АЛПЛИКАНАЛ [А:ли:ликана:л] —Лешш райоиында 
Алилиоюң яхыиындак гечйзн канал. 

АЛПЛПКӨЛ [А:ли:ликө:л] -— Калшшн районында 
көл. Өң шу көлден Алилиоя сув барян экен. 

АЛИЛИОИ [А:ли:лйо:и] — Ленин районында гиң 
мейдан ве оба (хәзирки ады: Тәзеоб а). Тарыхы маг- 
луматлара гөрә ве ЯГГ, Хыва ханы 1830-нж,ы йылың 
май айында Абывертде яшаяи алилилериң улы топары- 
ны зор билен Хыва гөчүрйәр ве олара Гылычныяз бай 
(серет: Г ы л ы ч б а й) каналының аягындан ер берйәр 
(МИТТ, II, 457—458 сах.). 

Дашховуз оазнсинде ой термини хас актив болуп, ол 
хср обаның отурян, экин экйән ерлериниң тутуш ады 
хөкмүнде көп уланыллр. Ой сөзп бнлен аңладылян мей- 
дан онларча, хатда йүзлерче гектар хем болуп билер. 
Илкн вагтларда бу сез билен бош ятан боз мейданың 
ичинден илкинҗи тутулан оба, сувармага аматлы болан 
лесрәк ой ерлер, экеранчылык мейданлары аңлады- 
л.чпдыр. 


АЛНЛПШОР [А:лп:лншо:р] -- Гүпбатар^ Түркменис- 
танда өн алилилере дсгишлн болап шор мейдан. 

АЛЛАХЕКБЕР [Алла:хекбер] — Кака районында даг. 
ЯГГ, Аллахекбер — Алекбер диен адам адының үйтге- 
дилен формасы, чүнки парслар бу дага Кухи-Алек 
б е р (ягны «Алекбериң дагы») динйән экенлер. 

АЛМА —Бәхерден —Гаррыгала аралыгындакы алма- 
лы дерәниң ады дакылаи даг. г 

АЛМААТЫШАН — Тагта районында ооа, яп. И11, өң 
шол ерде Алмаатышан дпен гала бар экен. Ол галадан 
гөк дашлардан эдилеи топ оклары тапылыпдыр (коонр 
өйлерде шол топ окларьшдан бирнәчесн хәзирс чсплп 
сакламыляр). Бу дашлар галапың шейле атландырылма- 
гына себәп болупдыр. Галанын ады шол ерден чекпл.ен 
яба, соңра хем оба гечипдир. 

АЛМАЛЫ — Бәхерден райоиында алмалы дере, 

чешме. 

АЛМАТАГТА— Гаррыгала раионында алмалы дүз- 
лүк. Тагта — парсларың тахт сөзүнден болуп, «текиз», 

«дуз» диен маныдадыр. ^ , 

АЛНЫШ [А:лныш] — Елөтен ранонында оба. Ал- 

ньчи — тире ады. , 

АЛТМЫШ — Дашховуз раионында оба. Яшулуларын 
бирнәчелери бу ады шол ере илки гечүп гелен хожалык- 
ларың саны билен, кәбирлери хем ерии өлчеги билен 
багланышдырярлар. 

АЛТМЫШКҮП — Улы Балканда даг ады. Ьрлн геп- 
лешикде күп сөзи сув сакланян чукуры ацладяр. Шол 
епде сүв сакланян көп санлы ойтаҗыклар бар. 

АЛТЫАҖЫ [Алтыа:җы] — Гөкдепе раионында (1а- 
рагумда) 6 саны аҗы сувлы гуйы, ерн меиданы. Де- 
ңешдир: Ү ч а җ ы, Д ө р д а җ ы, С е к и з а ж. ы. 
АЛТЫГАРА —Калиинн районында яп. Алтьиара - 

тире ады. 

АЛТЫГАРЫШ — Дарганага рапонында даг, гая. Онун 
нәме үчин шейле ат аландыгы беллн дәл. 

АЛТЫГУИРУК — Красноводск раноиында илатлы 
пункт. Бу адын шол ердәки депәпнң формасы бнлен баг- 

ланышыклы болмагы мүмкиндир. 

АЛТЫГУИЫ —Эсенгулы районында гуюларын саиы 
боюнча атландырылан яйла, Гарадашлы обасынын икин- 
җи ады. 






, .V. 11 ЫДл! ДАН - - 1 аррьпала райииылда дагдан агач- 
ларыпың саиы богонча атландырылан җүлгс 
АЛТЫИҮЗ-Иыланлы районыида яп. ЯГГ, шу ябы 
о1Д1 адам оолуп газыпдырлар. 

АД1ЫНАЧАР — серет: Готурата. 

АЛТЫНБНПНК — Бәхерден рааонында (Гарагумда) 
гыр. Ьу ат гырдан дурли монжукларың, теңңслериң та- 
пылмагы оилем Оагланышыклы дакылан болса герек. 

АЛ4ЫНДЕПЕ Кака рапоиында архсологик әхмиег- 
• ш гала. гадымы шәхсрнң орны (Массоя, 16 сах.). Бу 
аг галадан дурли-дүмсн аатларың (гыаыл ве күмуш пул- 
ларың, монжукларың) тапыляндыгы билен багланышык- 
лы дакыльгпдыр. 

6-нҗы КӨЛ—Красноводск районында илатлы пун.сг. 

1 г т !' 1 ө ^ ле Р 1 Р 1 сагты билен багланышыклы болса герек. 
АЛГЫЯП [Алтыягп]—Гөкдепе районында 6 оба (Гор- 
жав, Акгоңур, Кслежар, Шоргала, Ярыгөкже, Гарагөк- 
җе) бөлүииән яп. 

АЛЧААРЫК. [Алчаа:рык] — Керки районында арык. 
Ллча —ммвели өсумлик. 

АЛЫБЕГ — Ашгабат районында чешме. Алыбег — 
адам ады. 

АЛЫВАНЫҢ ГУМЫ [А:лы:ва:ның] — Ашгабат райо- 
нында гум. Алыва сөзуниң манысы белли дәл. 

АЛЯН [А:ля:н]—Көнеүргенч районында оба. Адың 
мапысы белли дәл. 

АЛЯР [А:ля:р] — Гызылетрек районында дере. Адың 
манысы беллн дәл. 

АМАНДАГ [Ама:нда:г] Гарагумда гыр, даг. Аман— 
әхтимал, адам ады. 

АМАНЯП [Ама:ня:п] — Мургап районында яп. ЯГГ 
ябы Амаи хаи газдыряр ’ 

М^ШАГАПАН [Ама:шагапан] — Теҗен районында 
ооа. Амашагапан — тире ады. 

АМУЛ [А:му:л] Хәзирки Комсомол посёлогынын 

"'ЕЖ*» гадымы , шэхе Р' Срп; АмыдёрТ 

АМЫДЕРЯ [А.мыдсря:] — Орта Азияда улы депя* 
Чаржев раионында оба; Хожамбаз районында стандия 
поселок ве сомоз. Ьуларып әхлося ёерянын ады бою„: 
т, деря хем Гәрҗев шәхершшң Амул я-да Амуйе 

ляпк Г нй Ы 9Я4 а ? Ь \ б д 0ЮНЧа атла ВДЬ1рылыпдыр (М У ал- 
- ц к и н, 284 сах.). Ам ол диен топоним Эйранда хем 

душ гелнәр. Бу созүң маяысы белли дәл. Г. Вамбери оны 

28 


турки соз хасаплаяр ве «деря» дийип терҗиме эдйәр 
(Г. Вамбери. История Бохары нли Траасоксании, 
т. I. Спб., 1873. 13 сах). Эм.ча бу нәдогры болса герек, 
чинки Амул сөзи «деря» манысында душ гелмейэр. Га- 
лыберсе-де, түрки халклар Амыдеряны Үгүз дийип ат- 
ландырыпдырлар. Греклер үгүз сөзунн Окс ве Оксус 
ялы ёйлан гөрнүшлерде эдебията гиризипдирлер. 
М. Кашгары үгүз я-да өгүз сөзүниң Җейхун ве Фьтрат 
(Евфрат) ялы деряларың адыдыгыны. хатда турки халк- 
ларың дүрли дегтялары шу сөз билеп атландыряндыгы- 
ны белләпцир (Кашгары, I, 61 сах.). Араплар Амы- 
деояҖейхун днйипдирлер. Җейхун (ГихонҢ Сейхун 
(Фисон-—Сыпдерянып арапча адьт), Фырат, Тигр яльг 
топошшлер болса гөйә бехиштдәки деряларың адымыш 
(В. В. Бартол ьд. Мсторття Т\фкестатта. Соч.. т. II. ч. I, 
1963. 122 еах.). Өн бу депя пехлеви дилинде Вехоод 
(әхтимал. Вахшруд — «Вахш дерясы»), хытай дилин- 
де Г ю й ш V н. В ү х V, П о ц з у ве Ф о ц з у яльт атлара 
эе болуплыр (В. В. Бартольд. Соч.. т. III. М.. 1965, 
319 сах.). Булардан башга-да. дерянын Җаряп, Б алх 
дерясы, Т е р м е з дәрясьт, Т\ е л н ф дерясы, Ү р г е н ч 
лерясы, Хопезм депясьт. Амуд деоясы рлы атлапы 
болупдыо (X а с а н о в. 9 ве 45—46 сах.). Хорасандан 
Млвеоаттпахра ве туттдогаптак г пбатаоа гттлиән улы 
керветт ёлларьтның чатрыгынла ерлешен Амул шәхери 
өрәтт мешхур болуп. оттун ады бу улы деряныч тутуш 
лдн хякмунде улаиылмага батчлаяр. Алычлао Амнл сө- 
зстш гадымы амлтд я-да алтрд диен этник адьтн үйтгән 
гөриуппт хасап эдйәплер (Бартольд, Хасапов). Туркмен 
тттахыпларьтнын гошгуларында бу деряның Җейхун 
ве Б а х р ы -у м м а п ялы атларына душ гелйэрис: 

Үогенч. Лебаба сув беретт, 

Бахры-уммпндан айрылдык (Сейди). 

4.НДЫЗЛЫ --Туркмемгала районында (Гарагумда) 
гүйьт. өпи мечдатты. Андыз — от ады. 

' ЛННАГУЛУДЕПЕ [Аптагулудепе 1 - Керки шәхерн- 
р '-1 четинде улы гала. ЯГГ, рсволютшядан өп, шол га- 
ланын т.өвсрегиндэкп срлер Аннагулы чекирлә дегишли 

экен. 

АННАМЫРАТ [А:ннамыра:т]—Гарабекеоүл районт.ш- 
да оба. Ыслам оба советнштц башлыгы Аннамырат Мн- 
рск дисн адам обадакы бай-кулаклар тарапытгдан өлдү- 
рнлеидсц сонря, оба оиун ады лакьтляр. 






ЛННАНЫЯЗ |Л:пнаныя;з| — Балкан дагларында чеш- 
ме. Ашшныяз — адам ады. 

АННАХАҖЫ [Алшахаҗы] —Гызылетрек районында 
снл суплары ныгнаияп ой. Ерли яшулулар Аипахаҗыны 
Баят.чаҗьшыц доглиы я-да якын гарындашы хасап эд- 
йәрлер. 

АГТБАС [Апба:с] - Эсенгулы районында гуйы ве ер. 
Апбас — адам ады. 

АПЫИЫКЫЛАН — Байрамалы районында гала. 
Лпы — адам ады. 

АРАБАТА - - Гаррыгала райоиында Арабата диен өв- 
луйдипц ады бшопчя атлнндырылан оба. ЯГГ, шол өв- 
лүйәде араплардап бир адам (дпп векилн) җайланып- 
дыр. 

АРАБАЧЫ — Фтруп районында оба; Хоҗамбаз райо- 
пыида арык. Лрайачы — этник ат. 

АРАЗГӨЛ [Ара:згө:л]—Көнеүргенч ранонында оба 
Араз —көлүн янындан илкппҗи болуп юрт тутаи ада- 
мын ады. 

АРАКЫ [Ара.кы] — Дәиев районында оба. Аракы — 
тнре ады. 

АРАЛЫКГУМ [А:ралыкгум] — Гөкдепе районында 
утамыш вс тогтамьшт тирелеринид аралыгында ерлешйән 

гум. 

АРАНҖЫ Хоҗамбаз районында арыгың, Гарабеке- 
вүл районында гупыпын ады. Аранщы — этник ат. 

АРАНЛАР — Эсенгулы районында аран ялы эгрелип 
ятан депелер. 

АРАП — Пыланлы районында оба. Арап — гарадаш- 
лыпың бир тиоеси. 

АРАПГАЛА [Арапгала:] —Кака районында оба, гала. 
Недир ша дөврүиде (XVII—XVIII асырлар) Абыверт 
төверегинде араплар яшапдыр (МИТТ, II, 128 сах.). Га- 
лапың ады шол араплар бнлен багланышыклыдыр. 

АРАПГУЛАЛЫ [Арапгула:лы] — Гаррыгала районын- 
да оба. Арапгулалы — тире ады. 

АРАПҖЫК — Гаррыгала рапонында оба. ЯГГ, бу кичи 
оба Арабатанып яиында ерлешйәндиги үчин, шейле ат 
алыпдыр. 

АРАПЯП [Арапя:п] —Ныланлы районында өң арап 
тнресине дегишлн болан яп. 

АРВАЗ — Бохердеп районында улы чешме (она А р- 
ваз чапы хем дийнәрлер). Адың мапысы беллң дәл. 

ЗГ) 


АРВАХЧӘГЕ [Арвахчә:ге] - - Эсенгулы районында улы 
шоруң ортасында ерлешйән гум. Бу ат дини дүшүнҗелер 
билен багланышыклыдыр. 

АРВАХЫЯМПЫК — Кака райоиында гум. Бу ат «ар- 
вахлы ясы гум» диен маныдадыр, чүнки, ЯГГ, бу гумы 
алилплер гала хекмунде уланыпдырлар, үстүнде көп ган 
дөкүлендиги үчпп хем оиа шейле ат бернпдирлер. 

АРГУВАНЛЫ [Аргувашлн] — Бәхерден районьшда 
дере, чешме. Аргуван — даг өсумлигнниң ады. 

АРКА ГАРАМАЗЫ — серет: Гарамазы. 

АРЛАН—Улы Балкапын ,ш. белент нокады (1881 м). 
Адын манысы белли дәл. 

АРМЫТЛЫ — Бәхерден ве Гаррыгала районларында 
армытлы дсре, чешме. 

АРПАДАГ [Арпада:г] — Газапҗык районында үстүне 
арпа экилен даг. 

АРТЫК — Кака районында оба, демир ёл станциясы. 
ЯГГ, Артык — шу ерде илки юрт тутан бүкрн яшулусы- 
нын ады. 

АРТЫКХОҖА — Ашгабат районында (Гарагумда) 
оба. гүйы. Артыкхоҗа ■ —гуйыны газдыран адамың ады. 

АРЧАЛЫБАГ [Арчалыбат]—Гаррыгала ранонында 
оба, арчалы дере ве чешме атларьт. 

АРЧАЛЫБАШ—Газаиҗык ранонында дагың ёкар- 
сындакы аочалы ер, даг. 

АРЧАЛЫҖА—Гызыларбат районында арчалы дере. 

АРЧМАН — Бәхерден районыида оба, демир ёл стап- 
циясы, курорт посёлогы. Арчман сөзүниң манысы долы 
анык дәл. Ил'Ш чешмәниң ве онуң якынындакы өвлүйә- 
нин атлары болан бу сөз, әхтимал, парсларың эрщүменд 
(«асыллы; тапавутльт, аҗайып; гымматлы») сөзүнден 
эмеле гелтш, чешмәннң күкүртли сувуның көп кеселлери 
сагалдяндыгы билен багланьтшыклы нүзе чыкыпдыр. 
Э. М. Мурзаевиң берен магдуматына гөрә болса, бу ат 
монголларьтң аршан, гыргьтзларың арасан, демиргазьтк 
кавказлыларың нарзан, эрменилериң арзни (әхлиси «ми- 
нерал чешме» манысында) сөзлерн билен бир хатарда 
дуряр. Хиндилерде хем рашяны сөзи «худайың ичгиси» 
диен маныдадыр. Халк роваятлары бу ады «әр чүмен» 
(ягньт готур адамын чумен чешмеси) диен сөзлер билен 
я-да Арчманата диен өвлүйәнгтң ады билен багланышдыр- 
яр. Г. Вамбари болса оны «липа токапы» диппп тержи- 
үе эднәр (V а щЬег у, 265 сах.). 





АРЧМАНАТА — Арчман курортындакы чешме ве өв- 
луйә. Серст: А р ч м а н. 

АСМАЛЫ—Ашгабат районында даг, дере; Газанҗык 
райоиында чсшме ае дсре. ЯГГ, дерәииң гаяларының 
диклиги (кертлигн) учии, ол шейле ат алыпдыр. Дереде 
шаглавук хем бар. 

АСТАНАБАБА [Аста:наба:ба]—Керки районында 
оба. Парсча астана — «мавзолей» диймекдир (Буда- 
г о в, I, 40 сах.). Шу обада ХТ асырьщ тарыхы ядыгәр- 
ликлери болан бирнәчс мавзолей бар. Шолардан Астана- 
баба дийилйән дөрт гүммезли мавзолейи Зейдалы ве 
Зүбсйдалынып ады бнлеп багланышдырярлар (П у г а- 
ч с и к о в а, 272 вс 289 сах.). Обаның А с т а н а диен 
адына орта асырларда хем дун! гелйәрис. 

АТА — Даргаиата ве Сарагт районларында обалар. 
Ата — овнук түркмеп тайпаларының биридир. Ерли рус 
хәкимиетлериниң ругсат бермеги боюнча, 1891-нжи йыл- 
да 'Гежепде, Этекде ве Марыда яшаян аталардан 160 хо- 
жалык Сарагта гөчйәр. Олара Теҗен дерясынын саг 
кенарыпдан ер берилйәр (Обзор Закаспийской области 
с 1890 г. по 1896 г. Асхабад, 1897, 15 сах.). Сарагт райо- 
нындакы Ата обасы шол аталарын обасыдыр. 

АТАБАЕВ — Кака районында оба. Гөркүкли дөвлет 
ишгәри, ТССР Халк Комиссарлар Советиниң биринҗи 
башлыгы Гайгысыл Сердарович Атабаевиң ядыгәрлиги- 
пи эбеднлешдирмек максады билен, ТССР Екары Сове- 
тинин Президиумыыың 1967-нҗи йылың 25-нжи октяб- 
рыидакы Указы эсасында Мәне обасына шу ат дакылды. 

АТАБАИ [АтабапТ] — Гарагумда гыр. Атабай — әхти- 

мал, адам ады. 

АТАГУПЫ—Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 
гуйы. Ата —әхтимал, адам ады. 

АТДГУЛЫ — Бәхсрден районында гум, көл. Атагулы— 
көле эелик эден адамың ады. 

АТАЬВ— Гагта районында Совет Союзынын Гахры- 
маны Апңагылыч Агаевин хорматына ат дакылан оба. 

пТАПЫК.ЫЛАН—Гаррыгала районында дере. ЯГГ, 
Ата Досы диен адамын гаядан йыкыландыгы үчин, дерә 
шсйле ат галыпдыр. 

ЛТАНЫЯЗХАН [Атаныя:зха:н] — Иыланлы районын- 
да токан. Ол өн емрелилерден Атаныяз хан диен адамь 
дсппнли экен. 


АТА САЛЫХ [Са:лы:х] — Мургап районында оба. 
ТССР Екары Советиниң Президиумының 1965-нҗи йы- 
лың 24-нҗи августындакы Указы эсасында, ТССР-иң 
халк шахыры Ата Салыхың ядыгәрлигини эбедилешдир- 
мек максады билен, Гызылмейдан обасының ады үйтге- 
дилип, оңа Ата Салых обасы диен ат дакылды. 

АТАСЕҢҢЕР — Ленин районында гала. Онуң төвере- 
гинде өң аталар отурыпдыр. Дашховуз оазисинде сеңңер 
сөзи «гала» манысында уланыляр. 

АТАШГАЛА [Аташгала:] — Кака районында гала. 
Аташ — овнук тирәниң ады. 

АТАШЛЫ — Эсенгулы районында вулкаи. Парс ди- 
линде итеш — «от» диймекдир, чүнки бу ерден вулкан 
билен гатышып, яныжы газлар көп чыкяр. 

АТАЯП [Атая:п] — Ленин райомында оба; Дарганата 
ве Сарагт районларында яп. Бу яплар өң аталара де- 
гишли боланы үчин, олара шейле ат галыпдыр. 

АТБАТАН — Бәхерден районында үстүнден гечмеси 
кын болан үргүн чәгели гум. 

АТГЫР — Эсенгулы районында үстүнде ат бакылан 

гыр. 

АТГЫРАНДЕПЕ — Теҗенде улы депе. Ол Атгыраи- 
чуңцултлң гапдалыида ерлешендиги үчин, шейле ат алып- 
дыр/ЯГГ, такмын бир ярым асыр чемеси мундан өң Эй- 
рандан аламана гелен адамлар Ахалдан дүе сүрйәрлер. 
Олаоың ызындан чыкап адамларың ядав атлары хәзир- 
ки Атгырандепәниң янындакы чуңңулың сувундан көп 
ичнп, сув урмагы зерарлы гырыляр. Шол вакадан соң- 
ра илки чуңңула, сонра депә-де Атгыран диен ат 
галяр. Бу ада биз ХТХ асырың башында (1829) хем душ 
гелйәоис (МИТТ, II, 456 сах.). 

АТГЫРЛАН —Көнеүргенч районында оба. Бу оба 
Васдакы Атгырлан диен гиң дузлукде ерлешйәндиги 
үчин, шейле атландырылыпдыр. Нәме-де болса. бир зят 
(белкн, уруш) себәпли атларын гырылмаклыгы хем бу 
гин дузлүгин адына эсас болупдыр. 

АТУЧАН — Гаррыгала райоиында дере ве чешме. 
ЯГГ, гаядан ашак атың гачанлыгы (учанлыгы) себәпли, 
де.рә шейле ат галыпдыр. 

АТЧАПАР—1. Елөтен райоиыпда почта бөлүминиң, 
кол.хозыи ве шәхерде улы квчәииң ады. Булар Елөтен 
гызыл отрядларынын илкинжи ёлбашчысы, 1918-нҗи йы- 
лың язында ак гвардиячы бандалар тарапьтндан өлдү- 

33 


О Заказ .V 93 







рнлен револгоциснер Атчапар Тахыровьщ хатырасына ат- 
ландырылыпдыр (шу барада серет: С. Атаныязов. Ат- 
чапар Тахыров ким болупдыр? «Эдебият ве сунгат». 
4. VIII. 1965). 2. Керки ве Хоҗамбаз районларында ат 
чапьштыгы гечирнлнән гин мейданлар. 

АХАЛ — Гызыларбат билен Говшут станциясыньщ 
аралыгьшдакы оазттс (онуи Ахалтеке, Этек, Д а- 
м а н а, Д а м а н ы к у х, К е с е а р к а ч яльг атлары 
хем бар); Гөкделе райопында гала. Адың манысы бсл- 
ли дәл. Хыва тарыхчылары Мунис ве Агехи бу адын. 
«зейкеш» диен маныдадыгыны, чүнки ахал ерлери- 
ниц батгалык болуп, шалы экмек үчин амат- 
лыдыгына гөрә. шейле адың берлеидигини язяр- 
лар (МИТТ, II, 359 сах.). Г. Вамбери болса бу 
сөзуң ак диен ренк адындаи ве -ал гошулмасын- 
дан дуряндыгыны языпдыр (УашЬегу, 264 сах.). 
Магтымгулыныи гошгуларында хем бу ада душ гелйә- 
рис: Теке, ёмут, языр. гөклен, Ахал или бир болуп 
(«Түркмеи бинасы» гошгусы). 

АХАЛТЕКЕ — Көпетдагыи этегинде ерлешен оазис. 
Серет: Кесеаркач. 

АХМЕЛАРНА — Тагта районында канал (өщш ады: 
Лар). ЯГГ, Ахмет — Хыва ханының эмелдары, каналы 
газмага ёлбашчылык эден адам; арна — деряның тебигы 
голы, эмма Дагиховуз оазисинде каналлардан дәл-де, 
деряныц хут өзүнден баш алян улы яплара хем арна 
дийилйәр. 

АХЫРАН [А:хыра:н] —Бәхерден районында дере, 
чентме. Адың манысы белли дәл. 

АХЫРЛЫ [А:хырлы]—Бәхерден районында гумуң 
агзы, дүме гавун экилйән ер, гуйы; Гарагумда гуголар ве 
өри мейданлары. 

АШАКЫ БАГТЫ [Апта:кы]—серет: Багты. 

АШАКЫ БУЛУЧ — Ёлөтен райоттында оба. Хәзирки 
ады: Җд а н о в. Булуч — эгник ат. Түркмен топоними- 
касында ашак сөзи гүнбатары, ёкары сөзи хем гүндога- 
ры аңладяр. 

АШАКЫ ГЫЗЫЛАЯК — серет: Г ы з ы л а я к. 

АШАКЫ ПОРСАҢ — серет: Г арапорсан. 

АШАКЫ СУМБАР — Гаррыгала районындакы Сум- 
бар оазисикттн бпр болеги, Сумбар дерясыныц ашак 
акымьг. 

34 


АШАКЫ СУХТЬТ — Ёлөтен районында оба. Сухты 

типе алът (сепет: Сухтьт). 

АТТТДКЫ ТОПЯТАН — серет: Толятан 

дШАКЫ ЧҮЛИ — Гөкдепе районындакы Гөкдепе ми- 

вечттлик совхозыныч ерли адьт (енкн ады: Га Ы ьтЛЬ '; 
а гыз). Аишк сөзи 6 у еоле пжбятяпы дәл-де, дагың а « 
гыны (этегини) анладяр (серет- Чүли). 

АТТТГАБАТ [Ашгаба:т] —Туркменистан Совет Соцна- 
лис“к Республикасынын найтагты. демио ёл станниясь 

Бу пт ашг ве абат диен ики бөлекден дуряр. Эшг диен 
арАп Скменчес, «ышк». «свйгп;. «хврес». «»әхпр»> 
ве абад яиен парс (туркмеичеси «абпт», «гаикессго». «бе- 
щерилен», «отурымлы ер») сөзлери хәзиоки заман түр-» 
мен дилинде хем актив уланыляр. Шеилеликде, бу адың 
илки «сөйги, мәхпр, ховес билен абат эдилен ер (о а, 
шәхер)» ялы маньтда тп/зе чыкатт болмагы мумчиндир. 
Мүны ашакдакылар билен тассыкламак мумкин: орта 
асыр Хорасанының тероитооиясында ве Гчнорта 1 үрк- 
менистанда Ашгабат атльт ерлер квп болупдьто. Меселем 
өң Мчргяп оазисинде Ашгабат диен бир оба бао э етт. 
Доктор Л. М. Паян тарапындан нешир эдилен «Эиран 
обаларынын ве шәхеолеринин сөзлуги* ГМяшат. 1960 
диен китапда жеми !6 саны Ашгабат обаларынын ады 
тмтуляр Ол обалар Эйрандатш Машат. Нишапур. Амул, 
Тәхран, Маку, Бехбехан, Фердөвси. Биржент, Кермаи 
велаятларында ерлешйарлер (Феохенг, 
шапурьти янындакы Ашгабадын адьт барьтп Темирлениң 
гарыхында хем душ гелйәр. Бу атларын. әхлиси, шол 
санда, бизин пайтагтымызын ады хем арап язувьтнда 
анн харпы билен башланяр (парсча Эшгабад, түркмен- 
че Ышгабат. Денешдио: аоанчя элм —'тупкменн 0 ылым). 
Диймек. илки Эшгабад я-да Ышгабат формаларында 
уланылаи бы ат түркмен дилинин фоиетик канунларына 
лайыклыкда соңра Агагабат гөрнүшпне гечипдир, ягны 
2 ве 3-нжи богунлардакы ёгын гин чекимлп болан а сеси 
1-нжи богунда <ы инче э (я-да ёгын дар ы) чекимлисини 
өзүне асеимнллешдирипдир- 

1881-нжи йылда руслар тарапындан Ашгабат атлы 
түркмен обасының янында .харбы беркитме гурлуп, 
она обаньщ ады дакыляр. Шейле-де болса, Ашгабадың 
меркезиндәки галада гечирилен газув-барлаг ишлери ве 
гурлушык дөврүнде оиуң төвереклеринден тапылан архе- 
ологик әхмиетли затлар шәхериц орнундакьт гадымьт 

3 * 35 







илатлы пунктук ин азыидан 2000 йылы өз үстүнден ге- 
чнренлигини аныкладьт (С А г а д ж а н о в. Древен лл 
наш Ашхабад^ «Вечерний Ашхабад», 12.11.1969). 

Ашгабат диен адыч хер дүрли дүшүндирилишине душ 
гелинГпр А П. Поцелуевскин алик сөзүни патышанын. 
аты (А. П. Поцелуевски й. Лексикология и семасио- 
логия. Ашхабаг 194(3. 26 сах.), Э. М. Мурзаев асх сөзү- 
ни греклерин Астарта диен хасыл ве сөйги худайының 
адыньгц гысгалан гөрнүши (Муозаев. СА, топонимик 
сөзлүк) хасап эдйәрлер. В. Б. Жмуйда Ашгабат сөзүне 
«сөйгиниң, салкыплыгың ве болчулыгың шәхери» дийип 
дүшүндириш берйәр (В. Б. Жмуйда. Ашхабад. М„ 
1957, 3 сах.). 

Языжыларын, шахырларың ве алымларың бчрнәчесн 
(X. Хасанов, В. А. Никонов, М. Н. Мельхеев, С. Узин) 
бу ады «ашьтклар шәхери», «ышк шәхери» дийип дүшүн- 
дирйәрлер. Ерлл яшулулар ве бу ат барада дөредилен 
халк роваятлары Ашгабат сөзуниң «ашьткларың абат 
эднлен шэхертт» диен манысының тарапыны тутярлар. 

Шахере өң А с х а б а д. 1919—1927-нҗи йылларда бол- 
са Пплторзнккй дийлипдир (П. Г. Полторацкий — 
1918-нжи йылыи шолында Марыда ак гвардиячылар та- 
рапындан атылып өлдүрилен революционер, Түркүстан 
респхтбликасының зәхмет комиссары). 

АШГАЛЫ ГАшгаглы] —Гарабекевүл раноиында оба. 
А шга пы — тире а ды. 

АШЫГАИПЫҢ [А:шыга:йдың] — Васда гуммезли 
гадымы жайын, онуң теверегиндәки ерлерин, өттлүйәтщң 
атлары (явлүйәниң төвереклерине Шәхрибоссан 
хем дипилйәр). Түркменлер арасындакы дессура гөрә, 
Аишк Айдың — сязчылыгың пири хасапланяр, онуң ады- 
на «Гөроглы», «Нежеп оглан» ве ш. м. халк дессаила- 
рыттяа туттт гелйэрис. Яптулулар бу ады шол тиахс билен 
ба гл а ч ытнд ьгп ярл п р. 

АЭРОПОРТ—Ашгабат районында (Дервезе посёло- 
гытгын якынынла) илатлы пүнкт, аэропорт. 

АЯКГАЛА ГАякгала:] •—Лашховуз районында гала. 
Об.з ве еп-юрт атларыидакы аяк сөзи ол объектлерин 
ябын атттяк акымыпда (аягында) я-да бейлеки объект- 
детт гунбатапда ерлешйэндигттни аңладяр. 

АЯК ГАРА ГУМ — серет: Г а р а г у м. 

АЯККЕ1ЛИ — Дашховуз районынла оба. Аяк сө и ба- 


рада Айкгала. кетли сөзИ СарадД хем КетЛи дши.- 
ннмлерине середин. 

АЯКМҮҢЬР — Ьалканда Башмүңерин. аягьшда ерлеш- 
йән чешме. Мүңер еөзи географик термин болуп, ичпн- 
де сүв йыгнанян көвлери, ойлары, говаклары, чешмеле- 
ри аңладяр. М. Кашгары бу сөзтт «булак, сув гөзи (°ПШ- 
ча)» дийип дүшүндирйәр (Кашгары, Ш, о/ , 
386 сах.). 

Б 

БАБААРАП [Ба:баарап] — Гөкдепе районында оба; 
Дарганата районында (Гарагумда) гыр; Гызыллрбат 
районында чешме. Булара өвлүйәниң ады дакылыпдыр. 

Деңешдир: Арабата. ^ 

БАБАГАММАГ [Ба:багаммар]—Елөтен раионында 
ер, өвлүйә. Яшулулар бу ады халк дессанларында аг- 
залян Ьабагаммар билен багланышдырярлар. Кәбир- 
лери болса оыы Алының аттутары хасап эдйәрлер. 

БАБАДАИХАН [Ба:бадайха:н] — Тежен районында 
ики оба: 1-н Ж и Ь а б а д а й х а н ве 2-н Ж и Б а о а- 
д а й х а н. ЯГГ, обаның өңки П а т ы ш а л ы к диен ады 
1918-нҗи йылда Бабадайхан диен ат билен чалшырыляр. 
Түркменлериң арасындакы дессура гөрә, Бабадайхан 
экеранчылыгың пири хасапланяр. 

БАБАДУГМАЗ [Ба:бадурмаз] — Кака раионында оба; 
демир ёл станциясы. Бу илки чешмәниң адыдыр. Эмма 
оңа нәме себәпден бейле ат галандыгы белли дәл. Халк 
роваятына гөрә, гарры өз аггыгы билен чешмәниң өнү- 
ни алҗак боляр. Эмма агтыгы: «Баба, сув дурмаз» дин- 
йәр. Хамала, шондан соң оңа шейле ат галыпдыр. 
Г. Вамберн бу ады Дурмаз баба (Дурмаз адам ады) 
цийип дүшүндирйәр (V а ш Ь е г у, 265 сах.) 

БАБАСИЛ [Ба:баси:л]—Гызылетрек районында Эт- 
рек дерясынып ^арнасы, голы. Оңа нәме себәпден беиле 

аТ БАБЬ1Ш 11Г [Б?быш] Д — Гызыларбат районында оюң 
ады дакылан гум. Бабыш — адам ады. 

БАВГАН [Бавга:н]—Эсенгулы районында экеранчы- 
лык ер. Адыц манысы белли дәл. 

БАГАБАТ [Ба:га:ба:т] — серет: Әнев. 

БАГАЛАГ [Баталар] — Калннин районында оба. 
Бага — тире ады. 


37 












ЬАГЛЫЯРЫМ [Ба:глыя:рыы] — Ашгабат районьШДй 
90-нҗы демир ёл разъездинин ерли ады. Бу адың маны- 
сы: «баглы ердәки ярым дуралга». 

ЬА 1 1—Ашгабаг районында (Гарагумда) оба, гуйы. 
Гуя иәме себәаден оенле ат дакыландыгы белли дәл. 

ЬАГГЫ — 1-гыланлы раионында оба (оң Ашакы 
Б а г г ы ве £ к а р к ы Ь а г т ы днен шш оба). Багты — 
тире ады. 

ЬА1 ШЫМ11Р11Ш [Багшымшриш] — Теҗен районын- 
ца оба. Багшы ве мириш — тнре атлары. 

БАГШЬЮЬА [Багшыо:ба]—Тагга районында оба. 
Багиш — тире ады. Кәбир алымлар хан, бег, векил, он- 
беги, аталык ялы сезлер Оилен бир хатарда, багшы сөзү- 
ниң хем уругың я-да тпрәниң ёлбашчысының титулы 
хокмүнде уланыландыгыны белләпдирлер (деңешдир: 
Гарабагшылы, Сазанда, Багшымириш), 
чүнки туркмен тайпаларының сеҗресини ве халк дөре- 
диҗнлигини говы бплйән багшылар көпленч тпре баш- 
лыклары хокмүнде улы хормата эе болупдырлар (Бре- 
г е л ъ, 128—129 сах.). 

БАГЫдМВАНА [Ьа:гыди:вана] — Бәхерден районын- 
да баглы дере, чешме. Ьу адың мапысы «дивананың Оа- 
гы» диймекдир. Дивана, әхтимал, бир адамың лакамы. 

БА1ЫР [Ьа:гыр]—Ашгабат районында оба. Адың 
манысы белли дәл. Проф. Семёновыц пикирине гөрә, оу 
ат Бащгир («пач алыжы», «пач йыгнайҗы») диен парс 
сәзлеринден змеле гелипдир (А. Семёнов. По За- 
каспийским развалинам. Ташкент, 1928, 11 сах.). П. По- 
меранцев бу ады «бахар» дийип дүшүндирйәр (П о м е- 
рандев, 05 сах.). Кәоир алымлар болса оны гадымы 
түрки дилдәки бакыр («мис») сезүндендир дийип чакла- 
ярлар. Молланепесиң дөредиҗилигпнде хем бу ада душ 
гелйәрис: 

Багырда, Нусапда, түрк-парс тилинде, 

Әневде, Гәверсде, багың гүлүнде (Молланепес). 

БАДА — Гызыларбат районында (Гарагумда) гуйы; 
оба. Бада — тире ады. 

БАДАЛАР — Калинин районында оба (икинҗи ады: 
Агалаңөвлүйә). 

БАДАЯПБОИЫ (Бадая:пбойы) — Калшшн районын- 
да оба (икинжн ады: Г а р а д е п е). 

38 


ВАДАМҖЛ— Бахерден райоиынДа дере, чешме. 'а 

У АДМ\1 ЛЫДЕРЕ |[Ба:дамлыдере] — Гаррыгала раио- 

НЬ БАЗАРзар] 6 —Эсенг^ь^районында ен. оба, хәзнр 
ер ады Революцпядан озал обалара базар ады көп да- 

кылыпдыр [Бшзардепе] —Чаршаңңы районында 

канларынын, харабалары сакланыпдыр. дагы- 

6 ТАЗ а А С рЧәА А [Б 6 а:зар Ү ™:ге) -Мар Ы рааонында үстүн- 
Де БАИ Р [Б 6 а“Т-^ланлы райоиында оба. Ба«- тире 
аД БАИГУШЛЫ [БапТгушлы] -Бәхерден районында 
' Ю Б ШҖШЕ^ГШ - Калинин райо- 

ддП0 “ нн5Э 

*БАИМАМАШ Т1, [БаТм1маш1 -Гарабекенүл районын- 
да ои оба. Бай ве мам<ш -■ тнре ™ а Р‘ ч вонында 

БАПНЕГОИ [Ба:ииего:Л -Конеүргенч Р лпа _ 

оба Байнск- шол ере илкинжи пиүп г ® л кес / гыШ . 
гын 3 оба советшшн депута- 

?н Г ан'т™не™ "л Жүненнт каиын бандалары таранын- 

Да ДТЖлЫДЕПЕ-Кака 

г Р Д Д е Т б^Г=еӘ а &л^Х ҮНИН. она ш* 

Дв Б а АИрТм И Ж [Банрамдлы] - М = 
хер, район, демир ел станш „ дам «Марының 

XVIII асырда Марыда ханль ЭДен Д - леи Ьаира- 
хас улы хөкүмдары болан ве ^ нҗп нь ра _ 

^ (ТССР тарыхы, I том. 1 киташ 










481 сах.}. Ол Ьухара эмири Шамырат ВелИамы ыма- 
пьшдэп өлдүрилипдир (Б а р т о л ь д. Орошение, 68 сах.). 
лалк арасыпда онун, алдава салнып өлдүрилиши хакын- 
дакы роваятлар шу гүне ченли саклаияр. Илки Байра- 
малы ханыц салдыран галасы, соңра ол галаның янын- 
дакы демир сл станциясы ве шәхер Байрамалы дийлип 
атландырыляр. В. А. Ипконов бу ада «Алының хатыра- 
сына баирам эдңлйән ер» дийип, хакыката догры гел- 
менәп дүшүндирпш берйәр (Н п к о ң о в, 40 сах.). 

БАИРАЧ Гагтабазар райопыпда оба. Байрач — тн- 
рс ады, тнрә хем XVII асырда яшап гечен Байрач диен 
сарык ханыиың ады дакылыпдыр (Конолов Родо- 
бловная, 17 сах.). 

БАПСАКГАЛ [Ба.йсакгал] —Фарап районында арык 

ле Г а;Г;™пдир аЛЛаК ^ ППЫрав£ ™ 

ныпда 1 Т обч А Г^ Ь1К [ Ба;йтага РЧык]-Иыланлы райо- 
нында оба. Баи ве тагарчык — ТИ ре атлары (еппң геп 

ЬМПАЛеЯЕН Я г Да така Р чык ~« с анач» дпнмекдпр). 
БАПХАТБТН^ГГ „ Гызылет Р ек рзйоньшда де ре. 
галымы д 

дниилиәр. Дая ... „аиысы белли д*л пта 

гу дилинде гатин) сөзи болса «даш», “давдаТэднлею 

салныпдып'|"“ р“' 105яр ,ке риснсарап бишеи керппчден 
, ^' Р ли илат .манысы дүшнүксиз сөзлепи 

(БайхатынГ 1 Х° 1фа ТҮР « И С93Лер билен чалшырыпдыр 
х ы п ы н п я К асырда „ бина эДилен кервенсарая өң Т а- 
Х 1 Р ы Ч Р а о а т ы дииилиән экен, бү ат болса Якуп тн 

ланышшыгылыи Тп“ Р " б " ады бааан баг 

лаиышыклыдыр (Пугаченкова, 230—232 сях 1 ү. гп ., 

гарыкаысы Аге.™ XIX асырьщ ба^ында бу ады ка™ ( - 

рабат горнүшиндс хем уланыпдыр (МИТТ* п 4.35 с -|ү ) 

Баихатыи д„е„ адын дөрейши барада ер.то нлатын а„п' 

&1Р ' Бир бай “ ойдан ан™н а а Р р а „ 
аргыша гиднәр. Елдашларьгаың бири ол аяп бяпят хги 

җабатлы гүррүң айданда, әри машгаласындан ве юрдун- 
Дан иуз өвуриәр. Хумар ойнап, әхли задыны мтдмпяп 
гарып дүшйәр. Әрини тапмагы йурегине дүвен бай^аял 

гьшы ве^пи ? 3 ЧаПаР ёЛЛЗП ’ өзүниң кервенсарай салҗа- 
бяни ° Ка ИШЧИНИҢ герекдигиии жар этдирйәр Тала- 
оанчылыга әри хем гелйәр. Төхметли гүрруңиң уст„ 
ачыляр. Адамлары латара' дурзуп. Марь^ГчекЕ 


ксриичлерден салпан (>у ымарат! хем Пайхатыи диййлр- 
лер. Деңешдир: П у л х а т ы н. 

БАПЫНДЫРОН [5а:йыпдыро:й1 — Көнеүргенч райо- 
нында оба. Байындыр — М. Кашгары тарапындан огуз 
түркмениң 22 уругыиын бирн эднлип гөркезилйән уру- 
гың ады (Кашгары, I, 89 сах); ой сөзи барада серет: 
А л н л п о й. Оба шол ердәкп көне галапың ады галып- 
дыр. галапың төверегштде болса өң. әхтпмал, байындыр- 
лар отуран болса герек. 

БАПЫРЛЫДОҢ — Эсонгулы районында байыр- 
лыкда ерлешйән белеит депе. Доц — «депе» дий- 
мекднр. 

БАК.АМГАШ [Бакамга:ш| -Гумдагың якынында гу- 
муң гәдиги. Адың манысы беллн дәл. 

БАКҖА — Бәхерден ве Газанжык районларында чеш- 
мели дерелер. ЯГГ, шол дерелерде ирлен бәрп бакжа 
экинлери экилйәндиги пе баг-бакжаиың бардыгы үчип. 
олара шейлс ат берлипдпр. 

БАКҖАДАГ [Бакҗада:г] — Бахердел рапоньшдакы 
Бакҗа диен чсшмәштң гезбашыпда ерлешйән даг. 

БАКҖАСУВ—Гөкдепе районыида чешмс («бакҗалы 
сув»), 

БАКЫҖАН [Ба:кыҗа:н] —Нерезимде вң отурымлы 
ер, өвлүйә. Оңа нәме себэпден бейле ат бсрлендиги бел- 
лн дәл. 

БАКБ1ЯП [Ба:кыя:п] —Көнеүргенч районында яп. 
ЯГГ, она йлки Бакы Гара диен адам мираплык 
эдипдир. 

БАЛАМАН— Гаррыгала районыпда ве Гарагумда 
даг, гыр. Баламан сөзи Магтымгулының гошгуларыида 
гуш ады («Гарга йитер боз баламан җеңинде»), «Гөрог- 
лы» эпосында болса саз гуралының ады хөкмүнде душ 
гелйәр. Гүнбатар Түркменистанда небит гуюларының аг- 
зында отурдылан чархлара хем баламан дийлипдир. Эм- 
ма дага ве гыра нәме себэпден бейле адың галандыгы 
белли дәл. Деңешдир: М а н а м а н. 

БАЛАХАНА [Балаха:на]—Чаршаңңы районында даг. 
Бу ат парс-тәҗик диллериндәки бала («ёкары», «үст») 
ве хана («өй», «җай») сөзлериндеп дүзүлип, «үсти текиз 
белентлик» диен маныдадыр. 

БАЛБУЛАК—-Красноводск шәхерштде өң чешмәниң, 
хәзир болса шәхериң бир бөлегиниң ады. Гуйы ве яп ат- 
ларындакы бал сөзи сувун сүйҗүдигини анладяр. 


41 









Ьл,'л умь! - Гызылстрск районыида ие Гарагум ча- 
лүидс бирнәче сүйжи сувлы гуюлар («бал ялы сувлы 
гуюлар»). 

ЬАлЕЯШЕМ — Газанҗык ве Небитдаг аралыгында 
демир ёл станциясы; Гүнбатар Түркменистанда гыр ве 
гуюлар. Бал сөзи барада серет: Балбулак; ерли геп- 
лешикде эйшем (эгшем, егшем) сөзи баиырларың, гыр- 
ларың, даг геришлериниң япгыдрак, гечмек үчнн аматлы- 
рак ерлершш аңладяр. ЯГГ, өң станцияның төверегинде, 
эгшемиц якыиында ерлешен сүйҗи сувлы гуйы, соңра-да 
станция шу ат билен атландырылыпдыр. Г. Вамбери бу 
ады «мениң бадам», «хемрам» дийип дүшүндирйәр 
(V а га Ь е г у, 265 сах.). 

ВАЛКАН — Гүнбатар Түркменистанда ики даг: У л ы 
Б а л к а н ве К и ч и Б а л к а н. Бу ат гадымы түрки 
диллердәки «даг» манысындакы балкан сөзүнден эмеле 
гелипдир (X а с а н о в, 47 сах.). Түрк дилинде бу сөз 
«даг», «үсти өсүмликли улгам-улгам даглар» диен маны- 
да уланыляр (Туредко-рус. сл. М., 1931, 110 сах.). Буда- 
говын ве Радловың сөзлүклеринде хем ол шейлерәк ма- 
ныда душ гелйәр. XI асырьщ Оашларында хем бар болан 
бу гадымы ады ерли яшулулар «бал акан», ягны үсти го- 
вы яйлалы ер дийип дүшүндирйәрлер. Абылгазы бу ады 
А б ы л х а н дииип, өз адына гечириәр, шейлеликде, да- 
гың Абылхан ады пейда боляр: «Гадым адың Абылха- 
ны, Герчекдир әрлериң сениң» (Аллагулы шахыр. «Яш 
ком.», 11.1\' т .62). А. Вамбери бу ады гадымы «белент» 
манысындакы балак сөзүнден дийип (V а т Ь е т у, 
265 сах.), Э. М. Мурзаев болса оны парсларыц ёкаркы 
гат», «белент җай» манысындакы балахана сөзүнден 
дийип чаклаяр (Э. М. М у р з а е в . Средняя Азия. М., 
1947). В. В. Ьартольд БЭлкан диен адың түрклер тара- 
пыидан Европа хем элтилендигини, ягны болгарча С т а- 
ра Планина, грекче X е м у с диен дага хем шу адың 
дакыландыгыны беллейәр (Бартольд. Ислам, 359 
сах.). Бируни шу дагың этегинде, /Кейхуның Хазар 
деңзине гуян еринде Балкан диен шәхериң боландыгыны 
белләпдир (А. В. Виноградов. Тысячелетия, погре- 
бенные пустыней. М., 1966, 142 сах.). 

БАЛЛЫДЕРЕ — Гаррыгала районында ябаны бал 
арыларына бай дере. 

БАЛОВГАН [Баловга;н]—Гарагумда гуйы ве ер ат- 


лйры. Ь'ал сөзи барада серет: Б а л 6 у л а к; Овган — 
адам ады. 

БАЛЫКЛЫЛАР [Ба:лыклылар] — Эсенгулы районьш- 
да ики саны гум. ЯГГ, Касгш деңзиниң сувы чекнлмедик 
вагтында, шол ерде балык тутуляр экен. 

БАЛЫКЛЫОЙ [Ба:лыклыо:й] — Түркменгала райо- 
нында сувлы ой. 

БАЛЫКЧЫ [ Ба:лыкчы] — Дарганата районында ба- 
лыклы көл. 

БАЛЫКЧЫЛАР ПОСЕЛОГЫ [Ба:лыкчылар] — Крас- 
новодск шәхериннң бнр бөлеги. илки балыкчылар яшан 
квартал. Она русча посёлок Рыбаков хсм дииил- 
йәр. 

БАМЫ [Ба:мы] — Бәхерден райоиында оба, демир 
ёл станцнясы. Бамы сөзүниң манысы беллн дәл. П. По- 
меранцев бу ады «тамын, үстн» (крыша) дииип дүшүн- 
дирйәр (Померанцев, 66 сах.). 

БАРАГЫЗ — Дәнев районында оба. Бу оба өң үче бө- 
лүнйән экен: Б а р а г ы з—а р а б а ч ы, Барагыз - 
к ы р а ч л ы ве Б а р а г ы з—ә р с а р ы (арабачы, кырач 
ве әрсары —тире атлары). Барагыз сөзүниң манысы бел- 
ли дәл. Ерли илат арасында бу адың гелип чыкышы 
хакында айдылян мешхур легенда бар, ягны гадым вагт- 
ларда овган ханы шу обадан бнр гөзел гыза ашык бол- 
яр, эмма гызы хана бермәге разы болмаярлар. Хан га- 
хар зднп, шу оба сув берйән каналы бекледпәр. Оба рУ в ~ 
суз галяр. Гыз халка йүзленип, 40 саны тайлы байтал 
гапылса, ябы ачып гайтҗагыны айдяр. Ол таиларындан 
айрылан байталларың херсини бир еррәкде данып, ханың 
янына баряр ве сувы ачса, оңа барҗакдыгыны хабар 
берйәр. Гыз байталдан дүшмән, сувы ачдыряр ве ыза 
гачяр. Ханың нөкерлери онун, ызындан ковярлар. Гыз 
тайларына етмәге ховлугян ве херси бир мензилде да- 
ңылан байталлары чалшьтп мүнүп, хана ^етдирменәр. Шу 
обаның деңинде хан ковмасыны бес эднәр ве «Бар-еи, 
гыз, гутулдың» диййәр. Хамала, шу ере шол вакадан 
сонра Барагыз (Бар-еи, гыз) диен ат галанмыш. 

БАРДАЛЫК — Чаршаңңы районында оба ве ер ады. 
Ерли геплешикде барОа (бәрде) — «екен» динмекднп. 

БАРСАГЕЛМЕЗ — Небитдаг шәхернне гарашлы илат- 
лы пунктуң ве шол ердәки чөлүң атлары. Бу чөл\ң ёву^ 
гебигаты, үргүн чәгелерк она шейле ат галмагына себәп 
болупдыр. 


45 








ьЛРХАШЫ — Мары — г Ьр>кев аралыгьшда дсмнр 
сганциясы. Ьу ат сганцияиың якыиындакы Балхана 
днен суиҗн сувлы гунының адыныд русчалашдырылан 
вариантыдыр. Русча иарханы диен сез «гум геришлери» 
динмекдир. Денешдир: ьалгуйы, Ь албула к. 

БАСА1А-—1ч.ерки районында оба. ЯГГ, өн, шу ер ики 
юрдуң (Овганыстапыц ве Түркменистаның) арасындакы 
Сарыш-гелиш үчин, босага хасапланыпдыр. Мурзаевлер 
җүлгелериц я-да дерелерац гыраларындакы депелере, 
депелернң арасьшдакы пес эңңпде хем Оисага дийнлнән- 
дпгпнн беллеиорлер (Мурааевле р, 45 сах.]. 

БАСАГАЫ1Л [Ьасагабн:л| —- Чаршацпы ранонында 
дзг. Бу топонлм дасага ве Оил (серет: А к б и л) диен 
сөзлерден эмеле гелпп, дагдакы беиикликлерин, формасы 
билен багланышыклыдыр. 

БАСА1 А—КБСКИ КАНАЛЫ — Керки районында 
Басагадан баш алып, Керкә баряи улы канал. 

БАСУВ — Калнпнн раионьшда ооа. Басцв сөзи «бас- 
мак» ишлнгиндеп болуп, ерли геплешикде сувуң басан 
ерлеринн аңладяр. >111, мундан эпчемс йыл өң, гүйчли 
жошан сув экинлери ве ооаиың дуран ерини оасып гид- 
нәр. 

оАОВБОПЛЫ — Калпнин районында Басув ябьшың 
боюнда ерлешнән оба. 

БАСУВЛЫБУРУНЯ\ЫК — ГТыланлы районында оба. 
Бу ат «Ьасув ябының боюида отурян бурунҗык тиреси» 
диен маныдадыр. 

ЬАГАШ — 1 арабекевүл, Ксркн вс Хоясаыбаз районла- 
рында обалар. Ьаташ —тире ады. 

БАГАШСАРДАЬу\ — Чаршаңңы рапонында сардаба. 
Баташ ■— тире ады; сарОиоа — парсларың серс) —• «со- 
вук» ве ао — «сув» диен сөзлеринден змеле гелип, как- 
ларда йыгнанян сувлары узак сакламак үчин, керпичден 
ве цсментден эдплеп ховданлары аңладяр. Олардакы 
сувларыц көп бугармазлыгы үчин, үстүне гүммез эдил- 
нәр. Сардабалар көлленч гадымы кервен ёлларын угру г н- 
да гурлуп, гечмишиң гымматлы ядыгәрлнклери хасапла- 
ныляр. 

БА1РАКЯП [Батракя:п] — Тагта районында яп 
(«батраклар таралындан газылан яп»;. 

ЬА1ХЫд [Ьатхы.з] —Мургап ве 'Геҗен деряларының 
аралыгында оелентлиги 21)б метре етйән байырлык. Со- 
юзымыз боюнча ябаны гуланлар сакланян еке-тәк запо- 

44 


ведник. Батхыз — парсларың бад («шемал», «ел») ве 
хыз («турмак», «гөтерилмек» манысьшдакы хастен ин- 
финитивиниң хәзирки заман формасы) сөзлеринден эме- 
ле гелип, «ел турян ер», «шемаллы ер» диен маныдадыр 
(Б а р т о л ь д, Ислам. 348 сах.: М а л л и ц к и й, 284 сах.; 
V а ш Ь е г у). Батхыз өрән ирки топонимлерин бирндио, 
ол X асырың тарыхчысьт ал-Истахриниң ишлеринде Хо- 
расаның бир округынын ады хөкмүнде душ гелйәр 
(МИТТ, I, 170 сах.). Көп алымлар бу ады «эрбет гыр», 
«бет гыр» дийип, нәдогры дүшүндирйәрлер (Мурзаев, 
Мельхеев). 

БАТЪШЫҢ ГӘДИГИ Ггә:дигн] —Гызыларбат райо- 
нында дагын гәдиги. ЯГГ, шу гәдикден хан Батый өз 
гошунлаоы билен гечипднр. 

БАХАР — Байрамалы районыида совет дөврүнде ат 
дакьтлан оба ( «н<и ады: Шайымгала). 

БАХАРБИЛБИЛ—Ленин районында оба. Бу ады 
обаның гүр баглыга бүренип отурандыгы ве онда бил- 
бтгллериң көпдүги билен дүшүндирйәрлер. Оба Б и л- 
биллияры хем дипилнәр ( яры — тире ады). 

БАХРЫ-ХАЗАР — Каспи деңзиниң гадымы атлары- 
ның бири (серет: Каспи). Арап дилинде бахр — «де- 
ңиз» диймекдир; хазар — халк ады. Гарры түркменлер 
араеында бу ат хәзио хем йөргүнлидир. 

Җейхун билен Бахры-Хазар арасы, 

Чөл устунден өвсер ели түркмениң (Магтымгулы). 

БАШБУЛАК—Чаршакды районында (Көйтендагда) 
2 чешме. Оларың бири — Көйтен деряҗыгының гөз- 
башы. 

БАШ ГАРАГУМ —серет: Гарагум. 

БАШМҮҢЕР — Балканда чешме. Мүңер сөзи барада 
серет: А я к м ү ң е р. 

БАШСАКА—Керки районьтнда Гарагум канальгаың 
башсакасында ерлешйәи посёлок; Гарабекевүл, Саят, 
Дарганата ве өнктт Халач районларында Амыдерядан баш 
алян улы каналларын бяшсакасында ерлешйән млат- 
лы пунктлар. Керкидәки Башсаканың ады ресми доку- 
ментлерп.е, эдараларьш чечатларьшда ики хили: түрк- 
менче Б а ш с а к а. русча хем Головное соору- 
жение гөрнү г шинде языляр. 

БАЯТ — Дарганата, Дәнев, Хожамбаз Ее Чәрҗев ра- 
йонларында обалар. Баят — гадымы тайпаның ады. 
М. Кашгары бу сөзе ики хили дүшүндириш берйәр: 


Ю 







I) аргу дилинде улы таңрының ады; 2) огуз тайпалары- 
пыи бттпнин ады (Кашгары, III, 186 сах.). 

БДЯТ/К,А — Эсснгулы раионында депе. Бу топоним 
хем баят гаГшасының ады билен багланышыклы болса 
герек. 

БАЯТХАҖЫ — Гызылетрек районында оба. 1928-нжи 
ныла чепли Гызылетрек посёлогына хем Баятхаҗы 
дшшлпәрди. Бу ат илки шол ердәкн өвлүйәниң адыдыр. 
[ '|)ли яшулулар: «Шу евлүйәде Мекгә барып гелйән Ба- 
ят атлы хажы ж.айланьщдыр» дийип гүррүң берйәрлер. 
Амма бу ат хем баят тайпасы билен багланышыклы бол- 
са герск, себәбң якын аралыкда Б а я т ж а диен депе 
хем бап. 

БЕГЕНҖАЛЫГЫР [Бегенҗаглыгыр] — Гүнбатар 
Туркменистанда гьгр. Бвгенщалы — әхтимал, адам ады. 

БЕГИАРСЛАН — Гүнбатар Түркмеиистанда даг. Беги 
Лрслан — әхтимал, адам ады. 

БЕГ КАНАЛЫ — Теҗен райоиында канал Бег —тире 
ады. 

БЕГЛПК Газанҗык районында даг, өвлүйә. Олара 
нәме себәпден бейле ат галандьтгы белли дәл. 

БЕГЪЕРИ — Дашхову-з районында ер ады, пкннҗи 
алы Б е г о н. ЯГГ, шу ой Хыва ханы Мәдеминиң мө- 
хүрдары Җоҗан бегиң мулк ерп болупдыр. 

БЕДЕЛП Бәхерден районында гум; Гызылетрек ра- 
ионында (Гызылбатнырда) дере. Ота байдыгы үчин, бу- 
лара шойле ат галыплыр. 

^ЛШГАЛА [Бедеңгала:] — Сакарчаге районында 
гала. Я1 Г, гечен асырың орталарына ченли шу галаныц 
гөверегшгде сарыкларың бедең тиресишщ векиллеои 
яшапдыр. 

БЕДЕҢЯП [Беденя:п] — Сакарчәге районында яп. 
<>л Бсденгалпнып япындаи акяпдыгы үчнн, шепле ат 
алыпдыр. 

БЕДНРКЕНТ — Тагта районында гадымы гала ве 
оба. Бедир сөзүгптн манысы белли дәл; кент —«оба» 
диймекдир. Кәбир ячтулулар аталарын бедир тиресиннн 
шу ерде яшаыдьггыны ве сонра Гарагалпагыстаның Дөрт- 
гүл районына гидендигинн хабар берйәрлер. Бедир тире- 

синнң адына Эйраи топошшикасында хем көп дүш гел- 
иәрнс (Ферхенг, 00 сах.). 

БЕЗЕ1ЛПДЕРЕ — Гаррыгала районында (Чендив 
жүлгестпгде) дере. Шол дерәмнң дашларыньг гадым вагт- 


тарда гызыл реңк билен чекилен дүрли суратларың (дүе 
нпдип барян адамларың, ок-яй атып дуран авчыларын, 
кеипклеоиң шекиллериниң) безейәндиги үчин, она Безег- 
липепе (безелги дере) диен ат галыпдыр. 

БЕЗИРГЕН — Чаршаңны районында көне гала, өв- 
лупә; Эсенгхтлы районында ер; Гарагум челүнде как ат- 
ларьт. Дарганата районының Седвер обасының гайра- 
сында, Амыдеряның саг кенаоында шенле атльт гала 
хем бар. Парсча базерган — «сөвдагәр», «тәҗир», «ба- 
зарчы» диймекдир. Ерли илат бу атлары «Гөроглы» эпо- 
сынлакы Безттпгеннч рпы билетг бягланытттдыряө 

БЕГШК ОКТЯБРЫҢ 50 ПЫЛЛЫГЫ - Бәхердет 
оайонында (Гарагумда) Бейик Октябрың 50 йыллыгы- 
ның хорматына ат дакылан оба (өңки ады: К и р- 
п и л и). 

БЕЙИКЯЙЛАГ [Бейикяптлаг] — Гаоагумда яйлаг. 
Төверегиндәкилере середенде, ериниң бейигрәкдиги үчин, 
оня шейле ат галыпдыо. 

БЕКДАШ [Бекда:ш] — Е Красноводск райоиьтнда по- 
сёлок. Бекдаш — тире адьг. ЯГГ, шу типәниң векиллепп 
чстүнден гечип болмаҗак берк гаяиың (бек дашыи) дуй- 
бүнде отурандыклапы үчин, шейле ат алыпдырлар. ТССР 
Ькары Советиипң Президиумьптың 1963-нҗи йылың 7- 
-ттҗц декабрындакы Указьт эсасында 6-нҗы көлуң Де- 
миргазык промыселлери (Сартас), Бекдаш ве Омарата 
атлы нлатлы пунктларың әхлисине бнрликде Бекдаш ди- 
ен ат дакылды ве ол шәхер типли посёлокларың катего- 
риясына^ гечирилдп. П. Помераниев бу ады «бегиң да- 
шы» дипип нәдогры терҗпме эдйәр (П о м е р а н ц е в, 
66 са.х.). 2. Гүнэрта Гарагумда гыр, чичи даг. Б^т ат 
«беок даш» диен маныдадыр. 

БЕКДЕРЕ Гаррыгала районында гүр агачлы 
(«бет») дере, чешче. 

БЕКЕВҮЛ Пыланлы ве Хоҗамбаз райоттларында 
обалар ве яплар. Бекевүл — әрсары тайпасыньщ ульт ти- 
реснниц ады (серет: Г а р а б е к е в ү л). В. В. Радлов 
оекевүл я-да бакаул сөзүнин нки маны аңладяндыгыны 
беллеиәр: 1) ашпез; 2) көшкде везипе ады, сакы (Рад- 
л о в, IV, 1437, 1581 сах.). Л. 3. Буцагов хем бу сөзүн 
пки манысыны гөркезипдир, ягны бекевүл — хан үчин 
бпширилен нахарлары дадып гөрйәи; букавул — харыт- 
яары тагмалаян (Б у д а г о в, I. 262—263 сах.). Монгол- 
ларын ве турки халкларың ата-бабалары өз гошунлары- 

47 







иың составында бекевүллер еаклапдырлар (бу чин Чин- 
гиз ханын гошуиыпда хем болупдыр). Оларыц везипеси 
олҗалары горап сакламакдан, олары өзара бөлүшдир- 
мекден ве тәзе алнаи олҗалары тагмаламакдан — печать 
басмакдан ыбарат экен (К а р п о в. Тагма, 29 сах.). Уму- 
ман, бекевул сөзи әрсары ве кәбир бейлеки диалектлерде 
тоюң я-да мәрекәниң гурамачысы, яшулусы манысында 
хәзир хем актив уланыляр. 

БНККВҮЛЯП [Бекевүля:п] —Ленин районында беке- 
вүл тиресине дегишли болан яп. 

БЕКИБЕНТ — Газанҗык ве Гызылетрек аралыгында 
өң оба, хәзир метеорологик станция ве ер ады. Бу «бек 
(берк) бсит» диеи маныдадыр, чүнки шу ерде сил сувы 
йыгианян он ие керппчдеп беҗерилен ховуз бар. Г1. По- 
меранцев бу ады «бегпң бенди» дмпип нәдогры дүшүи- 
дирйәр (П о м е р а и ц е в, 66 сах.). 

БЕКРЕВЕ — Ашгабат районында оба (өңки ады: 
Г н ц о й). Бу адың мапысы анык белли дәл, әхтимал, ол 
парс дилиндәкн бекр («боз ер») ве аб («сув») сөзле- 
ринден эмсле гелип, «боз срдеи акян чешме» диен ма- 
ныда болса герек, чүнки бу ердс көп сувлы чешме бар. 
Сөзүң ызындакы е (хи) харпьт болса па|)с дилинде ат 
ясайжы гошулмадыр. Деиешднр: Ппҗиреве, М и- 
р е п е. 

БЕКСУВ — Бахерден райоиыида дере, чешме. ЯГТ, 
чешмотшн гөзбашынын ёлы эрбет («бек») боланы үчнн, 
она шейле ат берлипдир. 

БЕЛЕК — Красноводск районында демир сл ст!анция- 
сы, даг. ЯГГ, Белек —- шол ердәки гуйыны газдыран 
адамын ады. Бу ат сонра дага ве станция дакылыпдыр. 
Пәх. яйласац Борҗаклыда, Белекде (Аллагулы шахыр). 

БЕЛЛНБЕИИК — Бохсрдем районында (Гарагумда) 
гыр. 

БЕНДЕСЕН Гьиыларбат районында оба. Парс ди- 
линде бу адыц «Эсснпң бенди» диен манысы бар, эмма 
оца нәме себәпден бейле ат галандыгы белли дәл. Әх- 
тимал, обапыц яныпдакы җлрда өң бент эдилен болса ге- 
рек, чүпки якында хем бу җара бент этмекчи болупдыр- 
лар. Ерли яшулулар бу адың уруш-дава билен багла- 
нышыклы «мсп-дс-сен» маиысының тарлпыны тутярлар. 

БЕНДИҖАНАЛЫ [Бендиҗа:на:лы] -Мургап деря- 
сыидакы хдзирки Готмиутбеидин орнунда гурлан га- 
48 


дымы бент. Бу ат «Җаналының бендн» диен мййьтд»- 
дыр. Җаналы —адам ады. 

БЕҢҢИВАН [Беңниваш] — Гызылетрек районында 
дспе, даг. Бу адыц мапысы беллп дәл. 

БЕРДПЯР [Бердия:р] Чаршаңцы районында чеш- 
ме. Бердияр — адам ады. 

БЕРЕКЬТ —Теҗеи районында оба. ТССР Екары Со- 
ветиниң Презнднумыиыц 1967-пҗи йылын 5 -иҗи япнл- 
рында чыкарап Указы иетиҗсччшде, оба шеПле ат да- 
кылды. 

БЕРЗЕЦ — Доиев раиоиында оба. Бу сөзүц маньгсы 
беллн дәл. 

БЕРЗЕҢҢП — Ашгабат раноиында оба, Ашгабат мп- 
перал сувуның гөзбап 1 ы. ЯГГ, Берзеңңи — шу ердәкн 
копе корпзп газдыраи адамың ады. 

БЕРТЕҢ—Бәхердеп райоиында ики бөлекден дуряи 
даг. Бу илки ики дагың арасындакы дар җүлгэниң ады 
болуп, «гысы», «гысылап» диеп мапыны анладыпдыр 
(парс дилипде тең —«дар»), Шейле атлы җүлге Тәҗп- 
гнстанда хем бар. Э. М. Мурзаев онуң адыны «дар» (уз- 
кий в ширнне) днйип дүшүндирйәр (М у р з а е в. СА, 
244 сах.). 

БЕШИР [Беши:р] — Хоҗамбаз районыпда оба. Бу 
гопонимиң мапысы беллн дәл, ол Хезрети Бешир 
формасында хем душ гелйәр. Ал-Белазуриниң (IX асыр) 
«Китаб футухал-булдан» диеп ншипде ал-Ахтамың не- 
берелеринден болап Беширнң Бухара төверегимде Кутен- 
ба тарапыидаи өлдүрилендиги язылыпдыр (МИТТ, I, 
75 сах.). Бу адың шол шахс билен баглы болмагы хем 
мүмкипдир. Яшулулар Бешир сөзүнн «бәш шир» дийип 
дүшүндирйәрлер (Хоҗаҗеңбаз, Хоҗасагдан, 
П 1)1 л а н л ы б а б а, X о җ а а й г ы р, Б и л а л б а б а 
диен бәш өвлүйәни «бәш шир» хасаплаярлар). Түрк ди- 
линде бешир —«бушлукчы» диймекдир (Турецко-рус. 
словарь. М., 1931). 

БИВЕТЕН [Бшветен] —Тагта районында оба. Бу ат 
«ватансыз» диен маныиы аңладяр, чүнки, ЯГГ, шу оба- 
ныд орны өң Ысмамыдата диен өвлүйә вахым хөкмүнде 
берлен ер болуп, оңа ер-юрды болмадык, гарып илат 
кэрендесине ишлемәге гелнпдир, хер ерден йыгнапап- 
нлатьщ обасы болеа шейле ат алыпдыр. 



-| Злкл.> .V чз 


49 












Ш1/К.ПНГАЛЛ [Бн:л<,ингала:] — Түркменгала райопьШ- 
да гала. Би/кпн—«маймын» динмекдир, эмма гала иәме 
себәпдеи бейле ат галапдыгы белли дәл. 

БИЛ [Бп:л]—Чаршанны районында даг. Бил сөзп 
барада серет: Акбил. 

БИЛАЛ [Бнла:л] — Гызылетрек районында (Гызыл- 
Оайырда) дере; Хоҗамбаз рааонында гыр ве өвлүиә; 
Пыланлы районында өвлүйә. ЯГГ, Билал — арап руха- 
пысыиын адыдыр. 

БПЛГЕСУВ [Би:лгес.ув] — Бәхерден районында (Но- 
хурда) дере, чешме. ЯГГ, бу адың манысы—«биле чык- 

ни сув». 

1 -НҖИ БАБАДАПХАН — Серет: Б а б а д а й х а п. 

1-НҖИ БИРЛЕШИК — Гөкдепе районында совет 
дөпрүиде ат дакылан оба. Өңхи ады: Г а г ш а л. 

1 -НҖИ ГАРАМАН — серет: Г а р а м а н. 

1-НҖИ ГӨКҖЕ — серет: Г өклсе. 

1—2-НҖИ АКЯП — серет: А к я п. 

1-НҖИ МАЙ — Ашгабат ве Көнеүргепч райопларып- 
да дүнйә зәхметкешлериниң райдашлык гүнн болаи 
1-нҗн Майың хорматына ат дакылан обалар. Ашгабат 
районындакы обаның өңки ады: Г а р а г а ч. 

1-НҖИ СУХТЫ —серет: Сухты. 

1-НҖИ ЯЛАВАЧ — серет: Я л а в а ч. 

БПРЛЕШИК — Калинин в Теҗен районларында совет 
дөврүнде ат дакылан обалар. 

БИРХОВУЗ — Гарагумда ер ады. Деңешдир: Е д п- 
х о в у з. 

БИТЕВИБАИЫР — Гызылетрек районында тутуш 
байыр. 

БПТИК — Фарап районында оба. Бу гадымы топонн- 
миң манысы нәбелли. Я- Р- Виннпков Битпги арыгың ады 
хасап эдйәр (Вннников, 96—97 сах.), ерли яшулулар 
болса битик диен гадымы түрки сөзүң «хат», «язув» 
манысындан угур алярлар ве: «Бухара эмири битиклиле- 
ре шу обаны мүлк эдип берипдир хем-де төверекдәкп 
обалардан салгыт йыгнамагы хем оларың үстүне йүкләп- 
дир, шонуң үчин, оларың обасына Беглер обасы 
хем диййәр экенлер» дийип гүррүң берйәрлер. 

БПТЛИКЛИДЕРЕ — Гөкдепе районында дере. Бит- 
лик — өсүмлнк ады. 

БНХАПЫР [Би:хайыр]—Гызыларбат районында де- 


ре, гадымы кәриз. Кәризе сувупыЦ аз болапы үчий, шей- 
ле ат берлипднр. 

БИШЧЫКБ1Р [Би:шчыкыр] —Тагта районында оба. 
Бу ат бши ве ощыкыр (ерли геплешнкде: чыкыр) сөзле- 
ркнден ««уряр. Бши сөзүниң манысы белли дәл (белки, 
«бәш», белки-де, парсларың бши — «көп» сөзүнден). 
Оба ябың аягында ерлешендиги ве шонуң үчнп хем су- 
вуп. аз гелйэндиги себәпли, ерлерн сувармакда нң кнп- 
ленч җыкыр уланыидырлар. 

БОВГА — Гөкдепе райоиыпда оба. Бовга — тире ады. 

БОГАЗДЕРЕ — Бәхердеп райопыида (Нохурда) икн 
тарапы дар. эмма ортасы гиң болап дере, чешме. 

БОГДАК — Бәхердеи районыпда (Гарагумда) фбрма- 
сына гөрә ат галан мейдаи. 

БОЗАГДНЛЫ—Бәхерден рапоныпда оба, гуйы, ой. 
Позаган — ьсүмлпгнц ады. 

БОЗАҖЫ — Калншш райопыида оба. Бозаҗы —тнре 
ады. 

БОЗАРЫК, [Боза:рык] —Фарап райопыида оба; Амы- 
деряның икп кенарында бирпаче арык. Олар боз ерден 
чекилендиги үчин, шейлс ат алыпдырлар. X. Хасанов бол 
сөзүни «тәзе» дийип хем дүшүидирйәр (X а с а и о в, 
47—48 с.ах.). 

БОЗАЧИҢҢИЗ — Сарагт ■— Тагтабазар аралыгында 
даг. Адың мапысы белли дәл. 

БОЗГОЛ [Бозго:л] — Балкаи дагында дүме экпн экнл- 
йән боз голуң ве шоиуң янындакы чешмэииң 
атлары. 

БОЗОГЛАНЫЦ КӘЛИ — Теҗеп райоиында кәл. Халк 
легендалары бу ады дессанларда агзалян Бозоглан би- 
лсн баглаиышдыряр. 

БОЗЯП [Бозя:п]—Калинин райоиыпда боз ерден че- 
килен яп. 

БОГ1—Дашховуз райоиында оба. Ол Гышлакябың 
боюнда ерлешйәндигн үчин, Г ы ш л а к я п б о й ы дпйип 
ат аляр, соңра гысгалып, Бой (1-нҗи ве 2-нҗи 
Б о й) формасына эе боляр. Бой сөзи Дашховуз оазиси- 
гшң топоннмикасында өрәм активдир. Деңешдир: У з- 
б о й, Розумбой, Ханяпбойыве ш. м. 

БОПНЫУЗЫН [Бойныузькн] — Дәнев районында оба, 
стаиция (шу райопа гошулаи Москва районыныц өңкп 
ады). ЯГГ, бу ат аслыпда бойы узын сөзлернпдеп эмеле 
гелипднр, чүпки яңы-якынлара ченлн хәзирки «Ашгабат» 






колхозыиыа территориисында әпет («бойы узын») иетде' 
болуп, шол ерде хем базар гурлупдыр ве оца «Боиы 
узын петдәниң янындакы базар» диплип ат дакылыпдыр. 
Ожра бу ат оба гечипдир. 

БОПРАБАП [Боирабаш] — Чорясев рапотшпда ооа. 
Бу ат Гюпра ие бап сәзлершщси дуряр. Бойра — «осүм- 
ликдсп өрүлен дүшск» (1ДС, 104 еах.); Оап оолса парс- 
ларыц Оафтен снзүидеи болуп, «докамак», «врмек» дпп- 
мекдпр. У.муман, парс днлпнде буриабаф — «бопра тап- 
ярлаяплар»’ диеп мапыпы анладяр. Обапыц адамлары 
бу мешхур хүнорлсрппн хәзир хсм допам этдирнарлер. 

’ Б(;КУРДАК — Ашгабат рапоныпда поеслок, Я1Г, 7 
такырыц сувы шол ерде бнригйәндиги ве богаз эмсле ге 
тирйәндигн үчпп, оца шонлс ат бсрлипдпр. Дсцошдир. 
К е к п р д е к. 

БОДУР — Керкп раиопында оба. Ьолур —тнрс ады. 

БОЛЬШРВПК — Гарабекевүл пе Дәпев раГюиларын- 
да сонет дмврүпде ат дакылаи обалар. Гарабскевүлдо- 
ки обапыц өңки ады: Хоҗа; Дәпевдоки обапыц нцкн 
п чы: /1\ ы г а ч ы. 

БОРҖАКЛЫГУМ [Бо:ржаклыгум] — Бэхерден раио- 
иында гум. Борҗак — чөл нсүмлиги. 

БОРЛЫ [Бо:рлы]—Даргааата райопыида ер ады 
(нкнпжи ады: Ялансенни р)• Бор— «хек» диймекдир 
(Радлов, IV, 1662 сах.). Шол ерде хек өндүрнан 
/Кдапов артелн бар. Бу ада биз XIX асырын башыида 
хсм душ гелпәрпс (МНП, II, 434 сах.). Деңешдпр. 
Г> ү ]о г у ч ы. 

БОЯДАГ [Боядат] — Гумдагың якынында даг. Ьу 
адың маиысы «бояглы даг», чүнкн даг дашлары гара ве 
гоцур реңкдедир (Наза р о п, 7 сах.). ЯГГ, шу дагдаи 
бояг хем аляи экенлер. 

БОЯЛЫ - Газапҗык раноныидакы дагларда ер ады. 
ЯГГ, ол топрагың гызгылг реңкп боюнча ат алып- 
дыр. 

БӨВРҮДЕШИК- Тагта ранонында (гумда) гуиы пе 
илатлы пупкт; Гарагумда гыр. ЯГГ, гуйыпың ве гырыц 
бпр тарапында дешигии бардыгы үчин, олара шейле а! 
берлипдир. - *' 

1 ып тополь — рорЫиз рп.ппо5а) торац- 
тистный тополь—рорп1из аг!апа) бир гнр- 


1 Петде (си:- 
цының (рпзпо. 
цүшп.тир. 


БӨВРҮДИЛИК — Хоҗамбаз районыида улы депе ьс 
гуйы. Спл сувлары шол депәиин бпр тарапыпы («бөврү- 
пи») көвүп, жар эмеле гетирнпдчр. 

БӨВҮРҖЕ — Бәхерден ранонында бөиүр болуп д>раи 
үч сапы гум: БашБөв ү р җ е, 0 р т а Б ө в ү р ж с ве 

Л БӨК ■—Гызылетрек раноныпда үстүпден ел гечиән 
дере. ЯГГ, ерли геплепшкде бөк. әрсары диалектип.и 
бөкс сөзлери «ёл» диен маныны анладяр. 

БӨЛЕКГЫР — Гарагумда бир бөлек ГЫ Р- , 

БӨРИ [Бө-ри] — Ашгабат раиоиыида ( 1 араг>мда| 
оба, гупы. Бөри - гуйыны газдыраа адамың ады. 
БӨРМЕ [Бв:р«е] - Ашгабат раронш.яа об, .Р 

1л разъездн. Адьи. «апысь, В ^ ь ... 

• ? ,1 «дагыи бөври» ДНИИП Д.шүндирнәр 

манысында уланыляи <о • ^ р яиги үщш. шей- 

Даг гырдан узакдакы дүзлүкде р- ^ <<Б даг бенле- 

ле ат алыпдыр (денешдпр. гелипдир» дийип 

КИ даглардан бәлүннп, шу ере гөчүп гелипдц 

гүррүп берйәрлер. , с л ,,,, 

БУГДАЙЛЫ—Эсенгулы раионында ооа. Б\ ооа ягы 
сүвлары йыгнанян ой ерде ерлешйәр. Ерли илат гадым 
вагтлардан бәри дүме экннлер (бугдан, арпа, хатда га 
вун-гарпыз) экмек билеп мешг\ллаияр. 

БУГРАЛАР — Челскен ярым адасында формасына г«- 
пә ат алаи ики гүм. Бугра—та өркүчли дүе. 

БУЗГӨМЕН [Бу.згөмен] — Тагта раионында ооа. 
ЯГГ, өн обаның адамлары бузы гнмүп, томса ченли сак- 
лар аксплер. Бу .т Мтз-Купг.,.. фпр«ась,,га Х\ Ш 
асырың башларында хем уланыдыпдыр ' _ ’ ’ ’ 

340 сах.), она Молланеи'*'нп днредпжилппшдс хс Д. 
гелйәрис: 

Бузгөмвп, Аксарай, ол шәхри-Дөврап.., 

Безиргенде, Гуртгузлапда тапылмаз (Моллаиепес). 

БУЗЛУДЕРЕ [Бу:злудере] — Бәхердси районында 
пчине гүн дүшмейән чуц дере. 






ЛАКДЕРЕ—Кыйтен җүлгесниде чешмели деое 
БУЛГ.УРЧЫКАРАН — Гаррыгала районында даг. 
ЯГГ, шол ере даш гурбалар аркалы сув элтилипдир 
('шейле турбалара ерли геплешикде булгур диййәрлер). 
Булгурлар аркалы сув чыкарыландыгы үчии хем, опа 
шейле ат беоипдиолер. 

БУЛДУМСАЗ ГБулдумса.-з) — Калинин ве Көнеупгенч 
раионларында гадымы галалар. Бу сөзүң манысы белли 
дәл. Көнеургенчли Алламырат Гылыҗовың пикнрине 
гөрә, бу галалары Чингиз хан салдыряп, олапьпг яльт 
болса «гошун галасьг» диен маныдадьш. Бу ада биз Шей- 
✓'мтл ХЯН лйип Унде ГИ86-НҖЫ йылда) хем душ гелйәрис 
(| ШТТ. II. 52 сах.). Булдумсаз ады барада мешхур ро- 
ваят хем бар. Гадымы Үргенҗиң шасы Куш диен усса 
Көнеүргенчдәктт хәзирки минараны салдыряр. Мпнара 
салнып гутарыберенде, ша: «Бу усса башга ерде-де шей- 
ле овадан ве белент минара гялаймасын» днен пикир 
бнлен, оны өлдүрмекчи боляр. Бу хабары уссанын шәгип- 
ди эшидиәр ве керппже хат язып. минаранын чстунде 
ишләп дуран халыпасына хабар берпәр. Усса ёкардан 
озүпе гаиат ясаняр ве минаранын устмнден ■' , чуп, ттту 
галанын устуне гоняр ве «1Тнди болд^щ саз» диййәо. Сон- 
ра ол Хывадакы минапаны саляп. Хамала. шонлан соң 
гала шу ат гяланмыш. Г. Вамбери бу ача «м°н туйдук та- 
пындьгм» дийпп, геи түшүндириш берйәр (V ашЬег V 
26(1 сах.). 

БУЛУЧБЕПЕ — Кака районында гала. Булуч — эт- 
шгк ат. ЯГГ, ге«етт асьтрда булучлар галаньгң янында 
ятяк этннтгп, мал бакыпдырлар. 

БУРГУН—Газанжык районында гуйы ве оба. ЯГГ. 
гутгы Узботоц бурлан («оургугг») ерпнде ерлешйәндиги 
үчин. шейле ат алыпдьгр. 

БУРГУЧЫ—Чаршанны районында демир ёл станция- 
сг,г ве оба. Ерлгт гглат тарапындан Б о:р угчы гөпнүшттн- 
де уланылягг бу адың мапьтсьг белли дәл. Оггутт бор диетг 
бөлегинпн (серет: Б о р л ьг) «хек» мянысындакы сөз 
болаймагы мүмкшгдир, чункгг шу ерде Пулизындан диетг 
хек өндурйән кәрхагга бар. 

БУРДАЛЫК [Бу:рдалык1—Хоҗамбаз районьгнда 
оба. өң өзбагядак оаион, Бухара эмирлиги дөврунде 
Бурдалык беглиги. БурЭа —архаизмлешен дггалектал сөз 
болуп. дерянын өз кеттарларьгны гүйчли опурян ве ариа- 


54 


лар эмеле гетпрйән ерини анладяр. Деңешдир: өзоек дп- 
линде 6урда—« бөлек» диймекдир (Узбекско-рус_ сл. М„ 
1959, 90 сах.), тәжик дилинде җарлара ообурда, ягны 
«сувуң бурдасы» дийилнәр (М у р з а е в. СА, 5Ь сах.|. 
Әрсары диалектинде япларьгң ве арьгкларьгн совмаларьг- 
на бурда хем дийилйәр (япдакы пес сувун дережесшш 
ёкары галдырмак үчин, онун өңи бөветлениәр. Нбьгн ая- 
гына аз мукдарда сув акдырмак үчггн бөведин^ гапда- 
льгндан чекилен япжагаза совма я-да бурда диигглиәр). 
Сандьгклы чөлүнин ве Амыдеряньгн аральггындакы дара- 
җык золакда (ини 4—10 км, бойы 40 км) ерлешпән 
Бурдалыгыи еринин үсти (кәллери, гөк чәгели 
мейданлары, гуран арналарын орунлары) оү тер 
риторияда өң дерянын ве онун арналарынын акан- 
дыгына шаятлык эдйәр. Биз бу ада илкинжи ге- 
зек Темнрнн йөришлериниң тарыхында (XV асыр) 
дүш гелйәрис (Б а р т о л ь д. Орошение. ■ ■ 

Ерли яшулулар бу ады «бугдайлык» ве «буртлук» (пеи- 
дальг) дийип дүшүндирйәрлер ве оггун эмеле ге.шшггш 
Темирлении дөври билен багланышдырярлар. 11. Иоме- 
ранцев бу ады «көп хайваилы ер» дийип. нәдогры тер- 
җггме эдйәр (Помер анцев, 66 сах.). 

БУРКАЗГАЛА [Бурказгала:]—Тежен раионында га- 
ла. Бирказ — тире ады. 

БУРКУДАТА — Калинггн районында оба. Ша шол ер- 
дәкн Бурчудата диен өвлүйәинн атьг дакьгльгпдыр. 

БУРНАК — Балкагг дагында ер ады. Дагын бурун оо- 
луп дүран ери. 

БУРУНГУМ — Мары ве Ёлөтен раионларында гумлар. 
Вурин — географпк термин болуп, гырын, гумун я-да 
депелерин бурна мензеш. өңе омзап дуран ерини анлад- 
яр ЯГГ шу ердәки гумун хем бир тарапьт бурун болуп 
дураны үчин, она шейле ат ^берлгшдир. Елөтендәки гу- 

мүң икинжи а дьг: Җ а н т а и. 

БУРУНДЕПЕ — Мургап оазисинде формасына гөрә 

ат алан гала. 

БУРУНҖЫК — Калштин раггопында оба. Ьурунжык 


тире адьг. 

БУРУНЧӘГЕ [Бурунчәте] — Туркменгала раионында 
гум. Бу адьгн манысы барада серет: Бурунгум. 

БҮЗМЕЙИН—Ашгабадын якыггында шәхер. демир 
ёл станциясьг. Бу ат арапларың буза («спнртлн ичги», 
«П 11 ВО», «чакыр») ке парсларын мейкм («үзүм», «үзүм 







агаҗы») свзлерннден эмеле гелип, «үзүм аакыпы» 
маныдадыр (яшулулар бу ады Бузмейим гөрмүшгп- 
1” Бу е № гадым замадлардд 7. - 

_ муңа Нусардар га„ы“„ „ашп 
екладьг хем гүвә гечиәр. Буза сөзупе Магтымгслынмм 
дөреди/килигинде хем душ гелмәрис (Бузахор пейдамм 

гш 1 лёш,п бН вс‘ли Я 7 ЗҮМ агаҗы,,а ту ' жл,сп днлнниа кәбир 
геплешмк вс диалсктлеринде хәзиг, хсм мсйим димилм;,, 

^атда Ьәхерден райоиыпда Ме,1имлн«е дГдад 

-де бар (Бүзмеимм сөзи барада серет: С. Ата и ы я з о „ 

т-шы» "зп гЧмаднГ о ЫеВ ' БүзМеЙ,м - <<Сосет Түркмемис- 
тапы», 30.IX. 1966). Рус сыяхатчылары бу адың пусча 

нзылышыпда,, угур алып, опы «бечелерии оГшаям' 
мссто нляск,, бачен) дийип, мәдогры дүшүмдмрморлеп 
(П\теводитель „о Туркестану и жел. дорогам Средпеаз^ 
и Ташкентскоп. Спб., 1913. 198 сах.). 

к^п1 КРП ~ Ашгабат ве Гөк Депе районларында обалар- 

БҮХРИйкры ПШ т а Гум ’ к ? л ' Бүк Р и — ти Р е ады. ' ’ 
гмйкУ К ЯГГ ЛЕН ~ КаКЗ 1 )аионын Д а (Гарагумда) оба. 
>ны. ЯГГ. шол гуиының янында бүкрүли яшулынын 

күргүт^тт 1, 0 Н п а ШеЙЛе ат берлипУ? ' 

Ргпүьли Дарганата районында даг- 

ранонында гуйы ве токай; Гарагумда ве’ 
рамонында депелер. 

БУр К ~ Бә херден районында демнр ёл 
>111, она топрагыиың хилине, ягны шор гумуң буркүл- 
дәп ятандыгыиа гөрә, шейле ат берлипдир Өң бу ере 

какргЖ7? п К хем диййән экенлеп. ' Р 

БӘБЕГОЛ>.М [Б-пбеголум]— Гызылетрек оайонында 
С^мбарың олумы. Бэоек - адам ады. о.иум барада се- 
рет. Аитжанолум. 

ш я Ю ^ ЕРД " Н ~Көпетдагың этегинде пайоп, посёлок 
оба. демир ел стаициясы. Адын манысы беллм дәл Илки 
ооаның орнундакы галанын адьт болап бу сөзп яшулү- 
, а р Бах РЫ-зен («аялың көли»), Мәхеррем ГДүрупша- 
тыпың гызының ады) дийнп дүшүнднрйәрлер. Археолог- 
лар оолса Бәхердеи сөзүни посёлогың 3—4 км гүпдогап- 

гпга И я1ын^™ НДа - ерЛеШЙӘ " Абхада Р ан Д|1ен гадымы оба- 

ЕүЛгапо 1, И п Г в Н т ГӨрНүШИДИР ДИЙПП чаклаярлап 
, я ' ‘ , а , а Р Р Ь| е ь - Шәхрысламың сыры. Ашгабат, 1968 
-8 сах.). Әхтимал, шу догры болса герек. Ызында - - ден 
биден гелпән аглар башта-да бар: Исбирдеи. 


Тагтабазар 

Гызылетрек 


казармасы. 


50 


БӘХЕРДЕН КӨВИ — серет: Көвата. 

БӘШАҖЫ [Бә:ша:жы] —Гарагумда бош самы ажы 
сувлы гуйы, ери мейданы. Денешдир: Ү ч а җ ы, Д ө р д а- 
ж ы, А л т ы а җ ы. Секиза ж ы. 

БӘШАИЫРТ [Бә:шапырт] - Мургап раноиында бошс 
бөлүнйәи яп. 

БӘШАРЫК [Бә.ша:рык] —Чәржев раноныпда арык 
(бслки, «5-пж.н арык»). 

БӘШАТЛЫ [Бә:шатлы] — Тагта ранопыида оба (оиа 
Бәшатлык хем динилйәр). Ат.ш (атлык) ■ ер нлче- 
гп Бар болан маглүматлара гөрә ве ЯГГ, ерин хилипе 
гарап, 10, 20, 30, кәвагтларда болса 50 танап ер бир ат- 
лык хасаплапыпдыр. Бир атлык ер үчин түркменлср Хы- 
вс хапларынын йөришлернпе гатнашмага бнр атлы ин- 
гнт бермели болупдырлар (Брегель, 93 сах.; ЛШП. 
II, 296 сах.). Белли бир өлчегдәки ер үчин, бир атлыпын 
чыкарылмаклыгы хем ерлере атлык адыиын дакылмагы- 
на себәп болупдыр. Бәшатлы диен оба Калишш рапо- 
нында хем бар. 

БӘШБАРМАК [Бә:шбармак] — Чаршаңңы районында 
формасы боюнча ат алан даг (шол ерде дагың депеси 
5-е бөлунйәр): Ашгабат районында 5 дереси болан язг. 

БӘШБАТЫР [Бә:шба:тыр] — Көнеүргенч районыида 
оба. ЯГГ, шол обадан бәш саны батыр (Хожамяр агсак, 
Режеп хан, Шабаз гул ве бейлекилер) Хыва ханынын 
гаршысына гөрешппднрлер. 1916-нл<ы иылда олар тутул- 
яр ве ёк эдилйәр, 

БӘШДЕШИК [Бә:шдешик] — Елотен районында бәш 
самы дешмгм болан депе. Елөтен, Тагтабазар, Сарагт тв- 
вереклеринде япыларын йүзүнде көвлүп оцарылап га- 
дымы әплере душ гелинйәр. 

БӘШДУРАН [Бә.шдуран] — Красповодск ранонында 
ер ады. Шол ерде 5 саны дашын бардыгы үчин, она 
шейле ат берлипдир. 

БӘШК.ӨТЕЛ [Банпкөтел] —Бәхерден районында окө- 
гелп болан даг. Көтел — географик термин болуп, елун 
ёкары галып гидйән ерини, япыларың екарсыны ацладяр 
(ТДС, 399 сах.). 

БӘШТАРАЗ [Бә:штара:з] — Елатен раГшнындакы Хан- 
ябын Үчурчг шахасыпыи 5-е бөлүнйэн ерн, сакасы (парс- 
ча: П е н ж и в а р). 


57 




БӘШТЫЛЛАЛЫК [Бә:штылла:лык] — Йыланлы ра- 
ионында сри о тылла сатын алнан яп. Деңешдир- 
К « ■л Л а л ы к Йүзтыллалы к. Д Р ’ 

Ьвшяп [Бә:тя:п] — йыланлы районында 5 саны яш 
Көнеуртенч раноиында болса өц бәш тирә дегишли бо- 


ВАГАЦДПЫП Г дн а Ра Г ЫНДа ° ба ' Вага ~™^ ады. 
г ' ГАЧЛП Ь 1ЛАН — Мургап раионында гуйы ве ер. 

М11, шол гуиынын янында вага тиреси отурян экен Ол 

тирәни эиранлылар чапып. талап гидйәрлер, шондан соң 

ГУ вд*пд Г иап Ы г чапылан гуюсы» диен ат галяр. 

^ 1 то а ’ ГЯ:П ^ Т ҮРкменга.яа ранонында яп. 

Я1Г, Валаи — 1912-нжи иылда шу ябы газдыран рус 
инженери Валюискиннн туркменлер тарапындан уланы- 

ВАННОВСКИП — Пөвонзә гаоашлы посёлок (я Ч ки 
ады. Козельнын). 1898-нжи йылда она патыша Рус- 

?дП?“Топ 9 188 Н 898 ‘ НЖИ й ьглла РДа харбы министри, 
у 1"0--нжи нылларда халк магарыф министри бо- 
луп ишлән П. С. Ванновскиниң (1822—1904) ады дакы- 

ЛЫПДЫР МСИМЗ! 

ВАРАҢ Тагтч ранонында оба; Гүгюрта-Гундогар 
Гарагумда гыо. Вараң — тире ады. М. Кашгары Рум 
велаягында Варан диен ериң бардыгыны беллейәр 
(К а ш г а р ы, Г. 154 сах.). 

ВАС [Ва:с] Көнеүргенч ве Ленин районлаоындан 
узак болмадык аралыкда гадымы отурымлы ер. Вас сө- 
зүииң манысы анык белли дәл. Буерлерешол төверекдә- 
кигадымьг галаның ады дакылан болса герек. (серет: К ө- 
невас). Арагг дилинде васт сөзи •—«орта», «оптакьг». 
вась сөзи хем «гггн» диен манылары аңладяр (Буда- 
гов, II, 301 сах.). Көне өзбек дилггнде васыка сөзи «сөв- 
дагәрлернң галасы» гөрнчшинде хем уланылыпдыр 
(Узбекско-рус. сл. М„ 1959. 101 сах.). «Гума гачсан Ва- 
оа гач, кенте гачсац - Хаса» дпен накыл хем 

03 0 . 

Ва®а С 4 А я“ А Й 1 ,нл' Ва;СКаПа:ЛЬКв,Л ' У|,ге .... 

58 


ВАХЫМАРЫК [Вахыма:рык]—Саят районында арык. 
Вахым — өңки вагтларда метжитлервд, медреселерик ве 
өвлүйәлериң доланышыклары үчин бөлүнип берлен эке- 
ранчылык ерлер. Бу арык шеггле ергг суварыпдыр. 

ВАХЫМГАЛА [Вахымгала:] — Дашховуз районында 
оба Өң онуң ери руханылара вахым эдилип берлипдир. 

ВАХЫМЪЕР — Тагта районында оба; Чәржев ве 
Дашховуз топар районларынын көггүсинде ер атлары. 
Вахым сөзи барада серет: В а х ьг м а р ьг к. 

ВЕЕҢҢАМ [Вееңңа:м] — Сарагт раионыпда гала. 
Халк роваятлары бу галаны «Гөроглы» эпосындакы Ве- 
еңңам билен багланышдыряр. Шейле ат Хорезм оазисин- 

де хем бар. „„„„ 

ВРВИР ГВезиш] —1 Дашховуз оазисинде, Сарыга- 

мыш көлунин якыньгнда гурлан гадьгмы шәхег. тәзио- 
ки Дөвкесен галасынын харабалары. Бу шәхери XV асы- 
рыц ортасында Мустафа хан (әхтимал, Хыва^ ханынын 
везири) гурдуряр хем-де Көнеүргенчден ве беилеки шә- 
херлерден адам йыгнап, олапы шу шәхере гөчүриәр. 
зчн сувы кесиленден сон ГХУТ асырын ахьтлары. ягны 
1578-нҗи йыллар төвереги), 6 у шәхер бошап галяр 
(В. В. Баптольд. Соч., т. III. М„ 1965. 175 сах.Т. 
2. Гьгзыларбат районында кәриз. ЯГГ, Везир кәризгг 
газдыоан адамын ады 

ВЕЙВЕИДЕПЕ —Түркменгала районында үстүнден 
ёл гечйән белент депе. ЯГГ, пыяда гечмек кын боланы 

үчин. она шу ат берлипдир. 

ВЕКИЛ [Веки-л]—Тагта районында гала, яп. И1 1 , 
өң шол галада Хьгва ханының векили (эмелдары) отур- 

дыльгпдьт. , 

ВЕКИЛБАЗАР [Веки:лба:зар1 — Мары раионында 
оба, өн район. Векил — тире ады (шол ерче текелеоин 
векггл тиреси отуряр). ЯГГ. хәзирки Векилбазар посело- 
гында Мары базарындан соңкы икинжи улы базар оол- 
яр Шонун үчин хем. б\ г еос Векилбазар диен ат галяр. 
ВЕКИЛ КАНАЛЫ [Вскпгл] — Тежен районында ка- 

" ВЕКИЛОЙ [Ве Р кишоТг1 -Көнеүргспч районында е Р 
ады. ЯГГ, шу ер өң орсукчы тирелгг Ата векиле (ханын 

векилине) дегишли экен. . 

ВЕЛНАМЫДЕПЕ [Велна:мыдепе] — Кака раионында 
Бухара эмири Шамырат Велнамының (XVIII асыр) ады 
бнлеп багланышдырыляи гала. 


59 







Ы1ЛЫАМЫЕЛ [ Велип :.мыё:л | — Хожамбаз чнлүцде 
гадымы кервен ёлуң угры. Бу гоцоним хем Шамырат 
Велнамыиың ады билен баглаиышдырыляр. 

ВЫШКА — Небитдаг шәхериие дегңшли небитчилер 
иоеелогы. Совет дөврүиде дакылам ат. 


г 

I АБАКЛЫ |1 а:ба<лы] — Дәиеи раГкжыида оба ае стаи- 
ция.^ I иоаклы эдебп дилде «габалгы» днймекдир, чүн- 
ки бу ер Дарганата ве Дәнеьиң аралыгында, ики тара- 
пындакы обаларлан онларча километр узаклыкда ерлеш- 
иәидиги үчии, Бухара эмири туссаг эдилен адамлары 
I абакла сүргүи эдипдир («габапдыр») ве Хыва хаиының 
чозушларындап горан.мак үчин, олары кордон хөкмүнде 
пендаланыпдыр. ГТ. Померанцев бу ады «гапанлы», ягмы 
скегапан доңузлы дийип нәдогры дүшүндирпәр (П о м е- 
р а п ц е в, 70 сах.). 

ГАБАСАКГАЛ [Га:басакгал]—Керки районында оба; 
Бәхерден районында гуйы, белент депе. Габасакгал — 
тире ады. 

ГАБЫРДЫАРЫК [Габырдыа:рык] — Хожамбаз райо- 
пында арык. Габырды —тире ады. 

Халач он уругнын ады габырды (Зынхары). 

ГАВУНАРЫК [Га:вуна:рык] — Саят районында гавун 
мсйданларына сув берйән арык. 

ГАГАРИН—Чәржев районында (Гарагумда) млкпн- 
ж» космонавт Ю. А. Гагариниң хорматына ат дакылан 
гуйы, оба. 

ГАГШАЛ — Гөкдепе ве Түркмепгала районларында 
обалар; Гызыларбат районында кәриз, дере. Гагшал —- 
тире ады. 

ГАГШАЛБҮКРП — Теҗен рапонында оба. Гагшал 
ве бүкри —-тире атлары. 

ГАДЫН [Гагдын]—Фарап районында оба. Адың ма- 
пысы белли дәл. 

ГАДЫРЯП [Гадыряж]—Байрамалы районында оба. 
Грли яшулулар бу адын мапысыны «чашгынлылара га- 
дыр эдип берлен яп» дийип дүшүндирйәрлер. Бу шүбхе- 
ЛН хем болса, адып манысы бпрада башга хнли маглү- 
мат ёк. 

60 


ГА/К.АН [Гажа.н] — БәхерДен раионымда даг. ДГр • 
ЯГГ Гаҗан — шол дереде яшан адамын а Д ы - гг 

ГАҖАРКӨПРИ — Көнеүргенч раионында оба. , 

гечеп асырын ахырларында Гажар атлы адам Ханяба 
кГпри салдыряр, она хем «Гажарын көпрүси» Дииип ат 

Гк ГЛЖЛ Р — Ашгабат шэхеришш бир бөлегн. Рус л™ 1 ' 1 ' 
де' гажа — «геж» диймскдир. Бяйырда гсжнн бардыгы 

үчнп, она шейле ат гплыпдыр. Пппгяччтя пайон- 

ГАЗАГОБА [Газаго:ба] — Тсжеи пс Даргашта раион 
ларында, Краснонодсс, Нсбитдаг ве беплеки^коби 
шэхерлсрпн тввереклернпде обалар. Га.шк 

,,Л ГАЗЛКЪЕР — Кнпеүргепч райопыпда оба. Оида г.п- 

ГЛЗАКЯГ1'[Газак:яп] - Лспип райопында емрслнлсрнп 
пнак тиреси тарапындап газылан яп. 

ГАЗАНҖЫК [Га:заижык] — ранои, шохер, демпр сл 
стаицнясы. ЯГГ, вц посёлогын орпупдакы оба Кер^сеи- 
җи к дийнлнән экен. Газанҗык ве Керсенҗик — ооапын 
голайыпдакы чешмелериа атлары болуп, олара гөзоа- 
шыпын формасы боюнча ат галыпдыр. Демир ел гурлап- 
Д ан соңра, станния Газапжык диен чешмәнин ады ге- 
чнпднр. Г а з а н ж ы к я-да Г а з а н ж ы диеп чешме Ьо- 
херден рапонында хем бар. Бу атлар барада__ шенлс ро- 
ваят дөредилипдир: гадым вагтларда бир баи гөчүп _ 
депде, кичи газаныны ташлап гидипдир, шондан хем оу 
ере шейле ат берлнпдир (П о м е р а н ц е в, 7 ) сш .). 

ГАЗАНТАГАН [Га:занта:ган] — Гарабекевүл ве ло- 
жамбаз районларында оба ве арык. Газан ве таган 

типе атлары. . 

ГАЗАРЧЫ — Дәнев районында оба ве арык. ьулара 

нәме себәпден шейле ат галандыгы белли дәл. 

ГАЗОҖАК [Га:зо:жак] — Даргаиата рапонында посе- 
лок. ТССР Екары Советннин Президиумыныч указы эса- 
сында Ожак посёлогына шу ат дакылды. 

ГАЗЫКЛЫБЕНТ — Мургаи дерясында көп газык 

К ' г \ПЛЫ — Красноводск рапонында демнр ёл станнпя- 
т Б\ Т нлки станниянын гүнбатар-демиргазык тарапын- 
лакь, дат гәдигнниң адыдыр. ЯГГ, ол гәдикдеи көпленч 
ел («гап») өвсүп дурандыты үчпн, оиа шспле ат берлип 

дир. 01 






1 АПРАБЛШ — А»дак адасымыц демнпгазыд Лялрш 

сГ ^ демиргазык - 

п 7ИЫША 1Л — Гызылетрек пайоныилл 
ве онуң тыворегпидәки ерлер. Кәбир яшулулярын м-м-п 
: ™ ввлүйп хлш,ла Р гүнэл! адаш , у ,, 

?АПЬТКАгл Г гр шеГ,лс алапмыш. ' 

•пг'() 1 п ,шм А Г Га - ,,ыоата ] — Красноводск раПонында 

I •Чпыпнля Л р б ГГ Ле - Н бе " ле г гала|1 Дыгы белли дәл. 
* : П ЬШНАЗЛ 1Га:иып„азар - Гызыларбат районып- 
ла^дере, чешме. Гайыпназар - чешмони улана.Га”? 

га ^ Л Г А яя?Т УН г [ГаЛа:б УР у11 ] ~ М УР гап оазпсипде көне 
‘• с - адымы Сарагт—Мары кервен ёлуиыц угпушп 

оп1;1,, ҖЬ1К [Гала:ж ык]-Тагта ранонында оба Б 
ерде өд кичги гала бар экеи. у 

_ГАЛАНМОР [Гала:пмо:р] — Тагтабазар райопыпда по- 
селок, станцдя, сов.хоз. Бу ады көпленч «гарынҗа гала- 
сы» дшшп душүңдирйәрлер (парсча мур — «гарынҗа») 
с)мма В. В. Бартольд бу ады моиголларың мори — « ат » 
(«лошадь») сөзүндеп эмеле гелендир диГшп чаклаяр. 
Моиголларың агалыгы дөврүнде шу ерде М о р и -III а- 
0 у р г а II диен галаның боландыгыпы, хатда Хыва та- 
рыхчыларының ишлеринде Гушгы деряжыгыиың ады- 
ның Морисую («Мор сувы») гөрнушинде душ гелйән- 
дпгшш шу автор беллейәр (Бартольд. Орошение, 

04 сах.). Врли яшулулар деряҗыгың хәзир хем шол 
адыны уланярлар. 

ГАЛАЛЫОБА [Гала:лыо:ба] — Лешш районында га- 
дымы галаның харабалары боюнча атландырылан оба 
I АЛДАВ — Калинин районында обя. Галдав — типе 

с! ДЫ. 

ГАЛМЫК — Гаррыгала районында оба; Бәхердеи 
ранонында (Көпетдагда) ер ады, гала. Галмык — гөклен 
тиреси. 

ГАЛМЫККӨЛ [Галмыккө.л] — Дашховүз пайош ш пя 
■ Ву ат хем г ®кленлериң галмык тиресинден галап 


Аолсй Геоек Гйлмык диеп халк ады хем йар. 1 үркмей 
яшулуларь! Чингиз ханың лешгерлернне хем көпленч 

'ТаЛПАКЯРАН '[Га ЛП акя:рап] - Ленин ве Көнеүргенч 
районларында көне яп. ЯГГ, Хыва ханы Мәдемин яоь 

гарагалпаклара газдыряр («ярдыряр»). „ 

ГАЛЧЫДАГ [Галчыда:г] — Гызыларбат раионыида 
Галчыбаба днен өвлүйәниң ады дакылан даг. I ал 

чы сөзүниң манысы белли дәл. п , , 

ГЛЛЬШГУПЫ — Гарагумда гуюлар. Шоррак, эмма 
сув тапылмадык вагты ачмәге яраян сувлара чопан 
-41 лын я-па ёгын сив дийип ит бериәрлер. 

ГАЛЫҢҖА — Газанжык районында формасыпа гөра 

11 ГАЛЫҢСУМ — Гаррыгала районында сум. Галың 
1 алош.ьл' " , , епде «узын» манысын- 

(ерлн геплешикде. галы.ң) оу ерде у 
дадыр, сум сөзи барада серет:_ Сумба Р- бплап 

ГАМАКЛЫ — Газанжык раионында гамагы көп о . < 

^ГАММАР — Эсенгулы районында белент гум. I ам 

' , ТАМЫШБ/&Ар а: '[Гамышба-.зар] - Кенеүргенч рано- 
ньшда ен оба. хәзир ер ады. ЯГГ, революциядан ең шол 
ерде базар болуп, онун дашыпа гамышдан гермев (ха 
ят) айланыпдыр. Обанын икинҗи ады. о е ‘ ла . 

“ТХ яТХакь, ьөль ве 

дз Г да"л“ГБ“ =РДе» раводьшда дере; Кака ракоиыада 

-Огурлкалы адась,- 

“ТаМЫШЛЫҖА - НебитдагЭкжтлы ^алышнда 

йй:?* х,о а ;; г р оба,«* 

ГАМЫШЛЫК Иылаялы раионында об*у 

Оба Гамышлыклы Орман хем 

^ ТДНАВШа з а нҗык ранонында оба, чешме, кәрнз. 
Бу ат илки сувлы чешмәниң («ганавың») адыдыр. 
^^ГАНДБ1МГАЛА [Гандымгала:] - Леннн раионында 
гадымы гала («гандымлы гала»). 








^АНЛЫЧПвГм“ раГу " Д ? 6|| Р |И ' № гуныпың ады. 

с“шГ (" П "" 1 э,, «;“ с|| ‘Дпр«ск «аи-ады" бнлеГ"ГсР 
'»у ат дакылды. ' Д -Тригү.юр обасыпа 

ЯпҖ)/'г™™!ЛГи!тТ“! 1&,Т |,айшш " д ' 1 

” ы ~ ш 

г Умп,. ^...Т.* Г ,*: плыдепс ^ — Сарагт райоиында гала 


Я1Т, Хыва 'хаш;м Ә де^П{,Г.^ арагт Р ай <>нында гала. 
шол галада чадыпы.гы л,.к/Ьп ЙӨ Р Ш '' 


Сарагт галасында '(3о онр'''''‘мп К ''^ Г> ‘ 1 Г ° ,,Ш У Т ха » болса 
" лчп «берип, габын болмаг^Тюотд*п,° ВШУДЫЦ үСТүпе 
урушмагы талап эднәп җ П| ' гыкмаг ы. я-да 
соцкы шертп ,га.бул этпарлсп^не М' Л ° Р масла *атлашып, 
■'>мип ханыц) устүпе чочярпап ү!? ДСМ 1П1И "' ( м УХаммст 
гылычлаяр, келлес.пш болса‘сәхе?». ИЛКН Гурбан кол 
вака 1855-нҗц йыльш ]? »»., „ яз хаи кесГ,ә Р. Бү 
II, 263—264 ве 308 пү • г ^ ма Р тында боляр (МИТТ 
усгупдс уруиТбшуп КӨ„ гГ,,' деТГ °° Саз >' Д®»»ИҢ 
,е ГАНлЖ П Гг Д " еи ат Г"Д»Р У """ ”* Г,у 

у, " н ’ ° л " гсг * 

ГТ 4 й ^^ Р Й^ Г “Г“« г - 

серет. I аррычыр ла) ЯГГ гшп ' ^ у сөз барада 
уруш бодуңдыр, шоңуң у .,„ п дед оц а 

Гуйи газыляп 'вагтында "бнрДдамьпГе Д " Г “ Р ' гуЛы ' 

ГАШЙГЫ? ТКбТ„ Д Г ШДНр: АД аТГЛаГ" 
ат алан гыр. Р арагумда формасына гөрә 

нуиың^ 1ш?ад ы Т Бт С, а7 , \!;' " 0 Г 0ГЫНЫҢ ерлешнәи ор- 
бплеп багланышьгклыдыр. ' ерДӘ,чИ депәнин формасы 

ЯСЫ б.тлеп гурш^та.? 5 улп Р оЙ ОП 0 НДа ТӨВереги даг ыи га- 

Г-Тнтс эдплсЛ^а^лы°дет^Гп ЧЙйе П,,Шек Ү ’ Н1Н 
61 1 • 


Шшш 


ГАПАНЧЕШМЕ — Тагтабааар районьШДа ЧёШМе. 
ИГГ, шол чешмз екегапап («гапан») көп гелйән экеп. 

ГАПБАРДЕПЕ [Гапба:рдепе] — Сарагт районында де- 
пе ве ср. Гапбар — адам ады. 

ГАПҖЫГӨП — Нсбитдаг геверегинде чешмё, гуйы, 
Җебел чешмесиниң гөзбашы. ЯГГ, гысыда (дар дередё) 
ерлешендиги үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

ГАПЛАҢАТАН — Гаррыгала районында дёре. ЯГГ, 
шол ерде гаплаңлар бирнәче малы иенлигп («атанлы- 
гы») үчин, дерз шейле ат берлипднр. 

ГАПЛАҢГАЯ — Бәхерден районында Көпетдйгың га- 
ясы, ёл («гаплаңлы гая»). - • 

ГАПЛАҢГЫР — Гүнбатар Гарагумдй гыр. Я11, өң 
шол ерде гаплаң көп болупдыр. 

ГАПЛАҢЛЫ — Газанҗык районында оба, дере, гады- 
мы ёл; Гызыларбат районында чешме, байырлык ер; Бэ- 
херден ве Гызылетрек районларында дерелер. 

ГАПЛАҢЛЫЧЕШМЕ — Газанҗык районында чешме. 

ГАПЫЛАРГЫР — Гүнбатар Түркменистанда гәдикле- 
ри («гапылары») бар болан гыр. 

ГДРД_Иыланлы районында оба. Гара — тире ады. 

ГАРААБДАЛ [Гараабда:л] — Гызылетрек районында 
дсре, гуйы. Абдал — этник ат (гара сөзй хем тпре ады 
болса герек). 

ГАР.ААДА [Гараа:да] — Красноводск районында гу- 
муныц реңкипе гөрә ат берлен ада. 

ГАРААЙГЫР — Дарганата районында оба ве гыр. 
Ерли яшулулар бу ады «гара гыр» дийип дүшүндир- 
йәрлер. Гаралып ятан бу гыра Симятак хем дийил- 
йәр, чүнки шол ердәки агылың дашыиа сим айланыпдыр. 

ГАРААЙМАН [Гараа:йман] — Краеноводск районын- 
да оба, яйла. Айман — как сувлары йыгнанян тегелек чу- 
кур, ой ер. 

' ГАРАБАГШЫЛЫ — Хожамбаз, Керки ве Чаршаңңы 
районларында обалар. Гарабагшылы — тнре ады. 

ГАРАБЕК.ЕВҮЛ — Амыдерянын чеп кенарында райои, 
посёлок. Илкн бу района Г у р а й ы ш, соңра хем Г а- 
рабекевүл диен ат дакылды. Гара, бекевүл ъ улудепе, 
гунеш — булар әрсары тайпасыны эмеле гетирйән улы 
тирелердир (В и н н и к о в, 44—47 сах.). Бу районда гара 
ве бекевүл тнрелериннн яшаяндыгы үчин, она шейле ат 
дакыляр. Абылгазы Зейнелгазының огулларының Гара ве 
Бекевүл дийлип атландырыляндыгыны язяр (Кононов. 

Д Заказ№ 93 65 













Родословная, 73 сах.). Й. Померйицев Оу аДы «эрГк-.г 
бегиң обасы» дийип иәдогры терҗиме Эднәр (Пох1е- 
р а н ц е в, 70 сах.). 

ГАРАБЕЛЕНТ — Банрамалы районында (гумда) гу- 
ны, өри мейданы. ЯГГ, гуйы узакдан гаралып гөрунпән 
белент депәниң яньшда ерлешйәр. 

ГАРАБИЛ [Гараби:л] — Мургап ве Амыдеря аралы- 
гыида Паропамиз дагларыиың этегн хасапланылян^ба- 
йырлы белентликлер. Бил барада серет: Акб ил. Акбнлё 
середеиде, гаралып гөрүнйәндиги үчин, оңа шейле ат 
берлипдир. 

ГАРАБОГАЗ— 1. Каспи деңзпнин улы айлагы. Өн бу 
ат депиз билен хәзирки Гарабогазкөлн бирлешдириэн 
дараҗыс (ини 50 метр төвереги) богазың адыдыр. Бога- 
зың чуңдугы себэпли, сув гаралып гөрүнйәр (умуман, 
деңиз нәче чуң болса, шонча-да онун реңки гара боляр). 
Касппни барлайҗы илкннҗи рус алымлары бу адың 
ызына көл (русча: гол) сөзүни хем гошупдырлар. Аила- 
гың сувунын. дүрли дузлара, мирабилите ве бейлеки хи- 
мнки жисимлере бандыгына ве шонун үчин-де сувуның 
өрән аҗыдыгына гөрә, она Аҗыдеря хем диилип- 
дир (ерли илат деңзи деря дийип атландыряр). П. По- 
меранцев бу ады «көлүң тукат. эрбет гечелгеси» (мрач- 
ный проход в озеро) дийип (П о м е р а нце в, 70 сах.), 
X Хасанов хем «гарә даг богазы» дийип (X а с а н о в. 
57 сах.) терҗиме эдйәрлер. 2. Гызыларбат районында 
оба. Обаның якыиындакы Гарагум диен ерде сил сувла- 
рының гелйән угруна гачы галдырып, эмели богаз эди- 
лендиги үчин, ол ере ве оба шейле ат берлппднр. 

ГАРАБОГАЗКӨЛ [Гарабогазкөхп] — серет: Г а р а б о- 
г а з I. 

ГАРАБУГРА — Бәхерден ве Гызыларбат районларын- 
да ренкине ве гөрнүшине гөрә ат берлен даглар. Буг- 
ра —ики өркүчлн дүе, айры. Бәхердендәки дага нохур- 
лылар Гарагура хем диййәрлер. 

ГАРАБУЛАК — Чаршаңны районында (Көйтендагда) 
чешме. Бу чешмәнин сувы гара ренкли даг җынслары- 
ның ашагындан чыкяр. Шонуң үчии, сувуң реңки гарам- 
тыл гөрүшйәр. 

ГАРАБУРУН — Бәхерден, Хоҗамбаз, Гызыларбат ве 
Сакарчәге районларында формасы боюнча ат алан бе- 
лентликлер; Экерем посёлогының орнуның өңки ады, 
шол төверекдэки гырлар. 

66 


ГАРАВЕКИЛ [Гаравскшл] — Теҗен райопында оой. 

Гара ве векил — тире атлары. _ 

ГАРАВУЛ — Бәхерден районында ооа; Красновод^ , 
Чаршаңны, Эсенгулы районларында депе, гала, гуны 
ЯГГ душмана үстүңи гапыл басдырмазлык үчин, өң н ... 

СР ЖГгйЖ= Р улгала:1 - Кеявургек, раРо ; 

ве ати- 

стц эяип шол ерде Гсфйвул гоюпдыр. 

Г4РАВУЛГУЙЫ — Мары — Чәрҗев аралыгында Д 
МИ п ёл станциясы. Стаиция шол ердәки гуиыныц ады 
дакыляр гуйы болса Чәрҗев районындакы гаравуллар 
диен тирэ дегишлн болупдыр. ЯГГ, Хыва ве Б У ха Р а ха ' 
лыкларының арасындакы пункт болан Габаклыда Хыва 
ханы гаравуллар гсюпдыр. Оларың везипеси юрдун \с 
түне душман чозанда. еңүнден хабар бермели экеп. Шо 
отүвымдар гаравулларын бир бөлегшш Чәрҗев бе 
бегистандакы Гаракөлуң ве Чәржевин төвереклерине 
гөчүригГгетирйәр. Ерли нлат олары а аравулмр дииип 

аТ ГАРАВУЛГУМ--Бәтерден^районыида гум, гала. ЯГГ, 

Г ТАТ а Ав1лГЫрГ¥ ү Р п Я б“ат Э ар Н ' Түркменистанд. гыр. 
ЯГГ Хшаханл арынык чоа/шларындан ага болмак үчкн. 
өц ШУ гырың үстүнде гаравуллар гонлупдыр. 

ГАРАВУЛДЕПЕ — Бәхерден, Гөкдепе, Гызыларбат, 
Мары, Кака ве Чаршаңңы районларында гаравул дурлан 

депелер, галалар. Г 

ГАРАГАН — Бәхерден районында оба, гала. I ара- 
ган — есүмлик ады. Гараганлы ерден салнандыгы үчнн, 

илки гала шейле ат алыпдыр. 

ГАРАГАНЛЫ — Гаррыгала районында оба. / ара- 

ган — өсүмлик ады. 

ГАРАГАНЛЫДЕРЕ — Ашгабат раионында дагың де- 

^ ГАРАГА1ТЛБ1К — Ленин районында илки гараганлы 
ерде дүйби тутулан оба. 

ГАРАГАЧ — Гаррыгала ве Гызылетрек раионларында 
деое чешме; Керкн районында өң оба, хәзир арык; 
Красиоводск районында даг; Ашгабат ранонындакы 
1-нҗи Май обасының өнки ады, дере, чешме. Гарагачла- 


5 * 


67 












|.’иц оардыгш (я-ду өц бодапдыгы) учии, о.1а(1а шшпс 
ат берлипдир. ' 

^,^ РАГАШ ^ а Р ага;ш ] Газанҗык районында фор- 

ГДРД^ронтт. г Ча атландьг рылан даг. 

АРА1 ЬНЛШ — Бәхердеи районыцда реңкннс ве гөр- 
нүшине гөрә ат алан даг. 1 

ГАРАГОБАК Бәхерден пе Гызыларбат ранонла- 

гн ерле ДЗГЬЩ ГЛЫ говакла Р ы ве марын төвереклериндә- 

I АРАГОЖ,АОП [Гарагожао:й]— Көнеүргенч районын- 
да оба, гиң меидан Гарагоҗа - тире ады; оп сөзи бара- 
да серет: А л н л и о й. 

ГАРАГОҖАСУВ ■ Көнеүргенч районында өң гараго- 
жа тиресиие дегитили болан көл. 

ГАРАГОҢУР Гөкдепе ве Теҗен районларыида оба- 
лар. Гарагоңур — Т ңре ады. 

ГАРАГОЮН Тагта районында оба. Гарагоюн (га- 
рагоюнлы )—тире ады. 

ГАРАГӨЗ — 1. Калинин районында яп. ЯГГ, ябы Хы- 
ва ханының нөкери Таңрыберген Гарагөз газдырыпдыр. 

1 азанҗык районында чешме, дере. Бу ат чешмәииң 
гезбашьпгдакы топрагың реңкн билен багланышыклыдыр. 

1 АРАГӨКҖЕ [Гарагөжҗе] — Теҗен районында оба. 

/ ара ве гөкще тире атлары. 

ГАРАГӨЛ [I арагө:л] — Челекен ярым адасында по- 
селок; Гагта районында көл. Посёлога онуң голайьшда 
ерлеш 11 әп көлүң ады гечипдир, көллере болса сувуның 
акмаяндыгы ве дүрли чөкүндилериң көле гарамтыл реңк 
бериәндиги себәпли, гара көл дийлипдир. 

ГАРДГӨЛАРНА [Гарагө:ларна] — Тагта районында 
яп. Онуң аягы^ Гарагөлде (серет) гутаряндыгы үчин, 
яба шейле аг берлипдир. Ерли геплешикде Амыдерядап 
баш алян магистрал каналлара арна хем дийилйәр 
(Б р егел ь. 356 сах.). 

ГАРАГУЛАК — Тагта районында оба ве яп. ЯГГ га- 
рагулак — тире ады. 

ГЛРЛГУЛ 1 _ Түркменнеганың территориясында улы 

(өңки ады а ш п Д пГ Ь Б а - К;ШаЛ; Ап,габат районыпда оба 
01,11 ады - ш ор), Баирамалы ранонында сопхоз. Ата- 

,',мг?,к ЛарЫМЬ!3 бу чөдүң хемме е Р Ш1е Дегншлн болап Га- 
рагум диен адыиы билмәидирлер. Олар чөлүң хер ерипн 

^Р а ™ в б ”Р ат биле., атла„дырыпдырлар. Меселем Га 
рагумуң Г у м е т е г п, Ч а л о н г у м, О җ а р л ы г ү м 
68 


Ч е р к с з л н г у м, Б о ю н г у м, Г ы з ы л г у_м, С а н- 
д ы к л ы г у м ялы бирнәче атларыны В. А. Обручев хем 
белләпдир ве бу гума Гарагум дәл-де, Гызылгум адынын 
гелишнәндигини, чүнки онун чәгесиниң сарымтыл —- гы- 
зылдыгыны языпдыр (В. А. Обручев. Средняя Азия. 

Избранные работы по географии Азии, т. . ; у ' ° ' 

П8 сах.) Түркмен днлинде гарагум ве акгум сөзлер 
чәге типлернни аңладяр, ягны гарагум -үсги всүмлик- 
пн шонун үчин хем узакдан гаралып гөрүниәп тә . р . 
акгцм \ У ем Ү елин ыгына ондан-она сүйшүп пөрнән. үст 
есүмшгксиз боланы үчин, гаршгума середенде агарып гө- 
рүнйәп чәгелери аңладяр (Б. 1\ е р б а б а е в ТР 
семилетки Туркмении. «Дружба народов». Дг о, иЬ1 
сах Мурзаез. Түркмен, 883 сах.). Сандыклы чөлүиде 
бейле чәгелере гызыл хем днйилйәр. Географнк термин 
хасапланылян гарагум ве акгум сөзиерн бУ кәбир 

оплсоинин хас птлары хөкмүнде хем уланыляр (1азан 
җык районындакы Б а га Г а р а г у м. О р т ; а Г а 1 р а г У , 
рр Аяк Гарагум; Ашгаоат ве Гөкдепе раионларын 
лчкы Гарагум диен гумлар; Көиеүргенч раионыпда- 
п А к г V м У я ы Г а р а г V м ве ш. м.) . Түркменлер 
арасыидаТум, Ч.л »ис„ Гтаар «ааен 
бу чөлн илкпиҗи рус топографлары вс картографл ц 
Гяпагум диен географнк термии билен ( • \ • 

б,оепп| 1 Ш Гарагум Д 1 ,ы. адь, бклен) ат-.тДь.рярла , ,,е 
„,,уц ә.\ли ср„„иц тутуш ады мкмувд|уаа,тмага багала 
прлар. Гадым заманларда Гарагумуң Е Д „ ) »■ - ( , 

( г е , ш ', ч м г 1л ) ;, СОО'3 "ол„-° Р тV Р„»о" . 

А м V л ч ө л и, Мерв чөли, Сарахс ч ө л н. 
Хорасан ч«ли, Түркүстап ч ө л и ялы ш - 
чеме атлара зе болаплыгы мэлпмднр (X а с а но . 
П сах). Абылгазынын «Түркмснлерин сежрсси» диен 
пшпиде Гарагүм дисн ада ДУ Ш гелнэрис, эммз ол Сыр- 

кенарындакы гумун адыдыр. Түркмьнид.тлиакы 
гүм болса «Үргеич билен Мапыиың арасыпдалы вөл» 
ниен ит билеп дүш гслйәр (Кононов. Родословная. 
66 сах.). Хыва тарыхчылары Мупис Га ' ра Е гуМ “ 

көпленч Гүм дийип. кә ерде хем Хорезм п д и 
гумы, Хорезм гумы дийип атландырярлар 

* ГАРАГУШЛЫ — Бәхердең районында гарагушларыи 
көп боляп дагы 

/ ез 









I ЛР,А1 ЫР - Гарагумда гыр. 
(,™ ДЛМЛК Г АшГабаТ Р ай °чында 2 Оба, совхпа 

п""'Т>м !Г| С ,пя С!бәпден бе ’" [Ле ат бе Р лен ДИ,-н анык беллп 
' у • * умда гарадамак диен от битйәр. Молладурдынып 

«Лешдекбаи» диен гошгусында болса бу сөз тирс ады 

ет^£;. ,п “ ывднр (<<ЧагырАхал ™„. 

ГАРДЛЛШЛШ? Р Гг а:Ш ^ Гар ^ ГуМ л а гара дацглы ср. 
ЛРАДАШАЯК [Гарада:шаяк] —Ашгабат раноиында 

аш ПИ 0баСЫ ” ь,н ИКИНЖ11 алы - Гарадашаяк — тир е 

ГАРАДАШЛЫ [Гарада:шлы] — 1. Иыланлы районын- 
.ы бирпәне обаның тутуш ады; Тагта районында оба ве 
г а Р а Д а ш л ы — языр тайпасының икинҗи ады 
ЯЗЬ, Р илиниң Хорасана гелендигини ве Дурун 
төверсклеринде яшандыгыны, шонуң үчин хем Дүпуна 

Д/РУК Да™ Р ь,„д Х а еМ ерЙГ 
экеранчылык билен мешгул болан язырларың бир бөле- 

П< Н о , °оТо г “ Р 1 дашлы дийлин аг берлендигини беллейәр 
(Коионов. Родословная, 68 сах.). 2. Эсенгулы райо-г/ 
иында илатлы пункт ве гәми дуралгасы. ЯГГ, бу ат дсң- 
ГЫрасындакы га Р а дашла Р бплен багланышыклыдыр 

У ГДР Д пггг У пп 3 Алт ыг У й ы хем дийилйәр. Р ‘ 

1 АГАДЫ иш — Эсенгулы районында оба. Өң бу Эт- 
рек дерясының эгрелйән ериндәки гара йьтлгынлы ериң 
адыдыр. Дегиш — деряның сувуның кенара дегйән гы- 
раларыны ювян. опгунлар, горплар эмеле гетнрйән’ ери- 
ни аңладян географик терминдир Р 

ГАРАДЕПЕ — Эсенгулы районында оба ве депе- Бай- 
рамалы, Кака, Калинин Красноводск, Көнеүргенч район- 
ларында улы депелер. Узакдан думанлап, чаңҗарып бир 
хили гарамтыл реңкде гөрүнйән депелере көпленч гөкде- 
пе я-да гарадепе дийилйәр. 

ГАРАДЕРЕ—Газанҗык районында топрагының пеи- 
кл боюнча ат алан даг дереси. 

ГАРАДӨҢ — Гөкдепе районында узакдан гаралып гө- 
рүииән депе. Дөң я-да доң сөзи «депе» манысындакы 
географпк терминдир (Р а д л о в. Ш, 1731 сах,- М ү п з а- 
е в л е р, 75 сах.). Денешдир: Хатардөң. X о җ а - 
м е н л и д о ң. Пол атдо ң. 

ГАРАДА ВР1 Н Эсенгулы районынла депс. Белепт 
депелере дуврук хем динцлйэр. 


ГАРАЖ.А - Керки »е шкн а °£ 

Т А р"н ( Р Гар°"“"“н1 - Челекек яры« ^нда 
—“е 

ГЛРЛЖАБАТЫР [Гаражаба:тыр] ссенгулы 
„ьшдГ гуйы. ер атлары. ЯГГ, Гараща - гуиыны газды- 

Р "гАРАЖ.АБУРУЙТ^шгабат^ранонында (Гарагумда) 

Га ГАРАЖАДАГ [Гараҗада:г] Гызыларбат районында 
Г3 ГАРАҖЫК — Гаррыгала ранонында решш боюнча аа 

ТарЖ^К^Р^ -Г/уГдагтес 

вереклеринде^яйлалар. г/ра йылгыаа бай болавдыгы 
ҮЧ ГАРАКЕЛТ Гаррыгал а еР р™я5вда „кн оба. Гара■ 

шол ердәки көлүң ады дакыляр 1948 нҗи 

^ГАРАКҮП — Гызыт^рек 3 районында кйла. сув нгак. 

ТаРАМАЗЫ' Та^рамаюы] — Иыланлы районында ики 
оба- Аока Гарамазы веКыбла Гарамазь 

районынын Гарамазы диен ерннден гөчүп гелипдирлер. 
Тәзе оба хем онуң өнки ады гечипдир. 

ГАРАМАН — Сарагт районында ики саны оба: 1-нжн 
Г а Гман ве 2-нжи Гарамаи. Гараман - тире ады. 
Г. II. Карпов бу тирәник адыны «серетмерин» (не взгля^ 
ну) дийип, нәдогры терҗиме эдиәр (К а р 
словная 68 сах ). Түркменлерин акман ве гараман тире- 
лериниң атлары Хожа Ахмет Ясавынык дөвүрлеринде 
хем дүш гелйәр, акманлар хәчир Газагыстандакь. Түр- 
күстан шәхеринин якынында. Шаштүбе , ^ч д епе) дие 


















227—228'с-а.х ) г ^""“ ™ пп ,А лП мв - Ашхабад, 196!), 

г\.бм ^г МАНЛ ? ~ Красноподск районында даг, өц 

4 .$* Я|Т ' ея " ,у 

*мг-™ре Х а я“ Т ~ СвЯТ РаЙ0 “ Ь, " Д " оба ' Гщшш- 

ГошГ-п? Г °™„' Г " |>8 " :л1 х °жа»ваз раПшшнда оба. 

/ ирамгол — тмре ады. 

Г^ГД МЫКЛЫ ~ ДаргаНата Райоиында яйла ве как. 

/ прамык — нсумлнк ады. 

боллн^дал ЫШ ~ ФараП раГ,0ПЬ|Ида оба - Б У адын манысы 

ГЛРАМӘТНЫЯЗ [Гарамә:тпыя:з] — Керки рапопыпта 
поселок. Гарагум каналынын боюңда 1954-пҗи пылыц 
-2 пжи апрелнпде дупби тутулап бу посслога шот С рдә 
ки гуиыныц ве улы шорлугын ады дакыляр. ЯГГ гуйы 
во опуц төвереклери болса әрсарыларың гара тирссип 

ГАр 0 А а НТг е р5пы А г ТЯЗ Д " еИ адама д -'ппл Р п гГ” 
ИТГЫЛЫ Газанҗык райоиында даг. ЯГГ 

'"рдр | д Г нтг а ктнм\^л ИЛеН г> Диң Г« г арантгы»] бар. 

бт А ^ ТГЫЛЫҖА ~ гызылет п ек районыпда (Гызыл- 
оаиырда) дере. 

ГАРАНКЫДЕРЕ—Бәхерден, Газанжык ие Гаррыга- 
ла ранонларында дерелер, чешмелер. Дар вс нсүмлиге 
оап болан дерелер гараңкырап дурапдыгы үчнп шейле 
ат алыпдырлар. 

ГАРАОИ ]Гарао:й] — Көпеүргенч райоиында оба ве 
У ль ' м опдап. Гызыларбат районьшда Зав исшмосипии. 
гөзбашы. Ой смчп барада сспет: Алилиои. 

I АРАӨЗЕК [Гарав:зек]—Көнеүргспч райопыпда өц 
суп акан кәл. Өзвк еөзн барада серст: Агөз. 

ГАРАӨРИ [Гараә:ри] — Газапжык райопында рсикннс 
горә ат алан даг, өри мейданы. 

о I ] — Дашховуз райсшыпдл оба. Бу 0 ба 
2 бөлегс бөлүшгәр: Ашакы Порсац но П/а , 

Ио р с ап. Порсаң сези гумаксы, бош гумлы шор спаспп 
анладяп термнндир. Сува (квллере) ыц бандыгы үчин 

ГАРАсТц ЫЗГ 1? РЛЫ 6 ° ЛУП ’ ГУМЫ гарамтыл горүшЬр: 
овны өн Гя Ч п^ я К ҮРГеН ' 1 ранопыида оба. ЯГГ, обаиыц 
Р ГА дпен аяла дегишли экен. 

АРЛСЕИИР-Гызыларбат районында оба, гуйы 
УЛЫ депе; Красиоводск райопыпда дензиң кепарынта’ 

79 


буруп. М. Кашгары сеңир сөзүии «даг бурны» дипип 
дүшүндирйәр ве бурун болуп дуран хер бир зады (ме- 
селем. дпвары) анлатмакда хем бу сөзүң улаиыляндыгы- 
пы беллепәр (Кашгары, III, 374 сах.). Мухаммет Ка- 
зымың «Недпрнама» диен китабында хем-де Хыва та- 
рыхчылары Мунис ве Агехиниң ишлеринде сеңир сөзи 
«гала» манысында уланыляр (МИТТ, II. 184 вс 340 сах.). 

ГАРАСУВ — Ашгабат, Бәхерден ве Чаршаңңы ранон- 
ларында чешмелер. ЯГГ, Ашгабатдакы чешме гүр җец- 
целнң ичннден акандыгы, Бәхердендәки чешме чөкүн- 
дилндиги, Чаршаңңыдакы чешме хем көлден башлапяи- 
дыгы үчнн, шейле ат алыпдырлар. Денешдир: Г а р а - 
б V л а к. 

ГАРАСҮПРИ — Газапжык райоиында ренки вс фор- 
масы боюича ат алан даг. 

ГАРАТЕГЕЛЕК —Ясга посёлогыныц якынында сүйҗи 
сувлы көл. 1 га мейданы тутян ве чун оида 
ерлешйән тегелек көлүң дүйбүне дүрли от-чөплерпп. 
чүйрүнтгилери чөкүп, онуц сувупы гарамтыл_ гөркезйәр 
(Коган, 69 сах.). Шопуц үчин хем она шейле ат бер- 
липдир. 

ГАРАТЕҢИР—Красноводск районында демир елстач- 
циясы. ЯГГ, теңир — «сенир» сөзүниң үйтгедилен гөр- 
пушидир. Гумлы ве даглы ерлерде узалып гидйән депе- 
лере, деңиз кепарында болса сува сүсңәп дурап шейле де- 
пслере сеңир, сеңңер дийилйәр. Шол ерде гаралып дуран 
дспәнин бардыгы үчин, станция шейле ат алыпдыр. Онун 
орнуна өн Гуртгуйы дийилйән экен (Гурт — адам 
ады). 

ГАРАТОГАЛАК — Эсспгулы раионында гарамтыл ве 
тогалак депе. 

ГАРАУЗЫНГЫР [Гараузьпнгыр] — Гарагумда гыр. 

ГАРАХАН [Гараха.н] — Кака районында оба, кәрнз. 
Гарахан — кәризи газдыран ве оны уланан адамын ады. 

ГАРАХОВУЗ —Чаршаины районында оба. Обанын 
гапдалында сил сувлары ныгнаияи ой болуп, онда мы- 
дам сув сакланар экеи. Төвсрсгнндәкп дүз мейдапа сс- 
редеидс, сувлы оюн гаралып гөрүнйәидиги үчин, она 
шейлс ат берлипдир. Хәзир бу пес оп дүзленип, ориуна 
экин экилйәр. 

ГАРАХОҖА — Ленин районында оба (хәзирки ады: 
Тәзедурмуш). Ерли яшулуларың бирнәчеси бу ады 
ёмутларын гарагожа тиресиниң, кәбирлери хем шу ерде 










яп газдырып огуран Гара аглы хожаның ады билеи баг- 
лаиышдырярлар. 

ГАРАЧАГЫЛ — Балкан дагларында гара чагыллы 
оюн ве шол ердәки гуйының атлары. 

ГАРАЧИЛ [Гарачп:л]—Гуыдаг ве Экерем аралыгында 
сувлы ой, җар, даг. Ерли геплешикде җара чил хем ди- 
Гшлйәр. Шол төверекдәкгг даглар хем шу ат бнлеи ат- 
ландырылыпдыр. 

ГАРАЧӨП — Сакарчәге районында оба; Тагтабазар 
раиопында җүлге, чешме. Өсумликлериң ве от-чөплериң 
агларында гарачөп диен сөз душ гелмейәр. Әхтимал, 
бу атлар от-чөплериң чүйремеклиги я-да янгыи нетиже- 
синде реңкиниң гаралмагы билен багланышыклы болса 
герек. 

ГАРАЧУЛБА — Ашгабат районында (Гарагумда) оба 
улы гара депе, гуйы. Чулба — депе; депәниң бейгелен’ 
ери (ТДС, 755 сах.). 

ГАРАЧЫБЫК [Гарачьпбык] •—Гызыларбат районын- 
да дере, чешме. Гарачыбык — өсүмлик адьг. 

ГАРАЧӘГЕ [Гарачә:ге] — Эсенгулы районында гум 
Үстн от-чөпли чәгелере гарагум я-да гарачәге дийгглйәр 
(серет: Г а р а гу м). 

ГАРАШОР [Гарашо:р] — Келиф Узбоюньгң угрунда 
меиданьг 2715 га болан көллер (өң шол көллерин орнун- 
дакьг шор мейдан); Газанҗьгк районында шорлук. 

ГАРАЭГШЕМ — Ягман станциясьгньгң өңки адьг. Эг- 
шем сөзгг барада серет: Б а л е й ш е м. 

ГАРАӘЛЕМ [Гараә:лем]—Небитдаг төверегинде гара 
топраклы әлем ялы узьш золак ер, гуйьг. Ол ерде экгщ 
хем экилйәр. 

ГАРАЯБЫЛЫ — Дашховуз райоиьгнда оба. ЯГГ, ил- 
ки шу обадакьг җыкыра шейле ат берлипдир, чүнхи она 
гара ябы гошулян экегт. Соңра оба хем шу ат гечйәр. 

ГАРАЯЛЧЫ — Бәхерден районьгнда даг. Ялчы —геог- 
рафггк термин болуп, дагың кем-кемден бейгелип гидйән, 
от-чөп битмедик йылманак, йылчьгр йүзүни аңладяр 
(ТДС, 845 сах.). 

ГАРАЯНДАК — Гарабекевүл районында өң оба. хә- 
зир ер, арык. Гарияндак — овнук тирәниң адьг. ЯГГ. бу 
тирәниң векиллери гара яндаклы ерде отурандьгклары 
үчгтн. олара шейле ат берлипдир. 

ГАРАЯНЫК — Тагта районында оба, өвлүйә, мейдан. 
ЯГГ, итол ердәки тепе археллогңк әхмңетлтт болуп, оц- 

74 


тгүгзпи дашлар, хум ве ш. м. затлар тапыляр. Ьу ат 
гадым Ү заманларда шол ерде янгьгның болаггдыгы билеп 
пяггтянышыклы дөрән болса герек. 

ГЛРАЯП [Гарая:п] —Сакарчәге районында ооа ве яп. 
Об™ « » гечипдир- Яба наме үччн шейле ат берлен- 

ГАРАЯПРАКЛЫ — Эсенгулы районында гум. Гп/ш 
я»№-гарамтыл ве улы япранлы чол есумлпгишш 

аД ГАРГАЛЫ — Келиф Уэбоюнын угрунда ыейдэиы 
746 гГ болан кел, гуйы! шор. ЯГГ, бу ат илкйшоя = 

КИ шорлугыц адыдьгр. Гьгпгда гаргаларьгң көп болятгдьг 
гы учгш хем оңа шейле ат берлипдгтр. 

ГАРГАЛЫШОР [Гаргалышо:р] - Гарагум ^ ана ™ н ^ 1 
боютгда өң шор мейдан, хәзир көл (сере ■ Р 
Г4РГАЛЫ СУРХЫ - серет: С у р х ы. 

ГАРГАЯТАК —Тагта районьгнда (гумда) көл - 
Г ҮРГЫҖЫК - Гаррыгала ве Гызылетрек раиоплю 
рында дерелер. Гаргы өсйэнлиги үчин, олара шеиле ат 

Га ГАРГЬ1ЛЫ — Гаррыгала районында оба; Газанжык 

''^ГАРГЫЛЫАГЫЗ — Гөкдепе районында оба (хәзггркн 
яты- Ашакы Ч ү л н). Агыз сөзи барада серет: А г з ы- 
д ашт. Оба дагың гаргысь. көп болан агзьшда ерлеш- 

И °ГАРКЫН — Саят ве Керки районларында обала Р; 

саналяК түркме“ гайнасынык бпр». Абылгазы гарньш- 
ла“ы Огуз х/нын үчүнжи огль, Иылдыз. мныя неберсле- 
П тт лгдсап эднәр (К ононов. Родословт , 

ГАРЛЫ [Га:рлы]—Гаррыгала районьгнда дере 

^ГАРЛЫК [Га:рлык] —Чаршанны районында оба (өгг 
район). Оба белегтт дагьгң этегинде ерлешйәр. Илки бу 
ат дагың ады болса гепек, чүггки хеке бай болан бу даг 
гарпы дагы яда саляр. Кэбир адамлар бу топоними гар- 
тьтк диен улы түрки тайпанын адындан эмеле гелен- 
дпр дийип чаклаярлар. Эмма бизпн элимизде мушл 
тассыклаян маглумат ёк. Ондап сон хем Гарлыкдя «з ек 
лериң гонрат тайпасьшыи векиллери ягпаярлар. Шу то- 
рошгм гаолык тяппясы бплетт багланышыклы болаиса-да. 























опуц гар оыцүцден эмеле гелендигшш бсллемслидирис. 
Решпдеддпм азүниц «Җамн ат-Тамарнх» диен тарыхы 
пишнде Огуз ханыц Гур ве Гарчыстап юртларыпдан өз 
ватаныпа доланып гелйәркә, дагда улы гарыц яганды- 
гыпы, шол гарлы ховада ыза галап машгалалара болса 
онуң гарлык («снеговик») дийип ат берендигини өз дөв- 
рүндәки маглуматлара салгыланмак билен белләпдир 
(МПТТ, I, 498 сах.). 

ГАРМАНСАГАТ [Гарманса:гат] — Кака районында 
демир ёл станцпясы. ЯГГ, бу ат шол ердәки Амансәхет 
дпеп галаның адыныц нлкпнҗи рус демнр ёл гуруҗыла- 
ры тарапындан ёйлан горнүшидир. Кәбир яшулулар бу 
ады урушда биринии: «Арман, саг ат герек» дпсн сөзле- 
ри билен хем багланышдырярлар, эмма бейле дүшүндн- 
рмш шүбхелидир. 

ГАРНАС—Чаршаины районында оба: Гаррыгала 
районыпда өн. оба, хәзир ер ады; Хоҗамбаз рапонында 
арык. Гарнас —тире ады. 

ГАРНЫЯРЫК. [Гарныя:рык] — Гаррыгала районында 
гала. 

ГАРРАВ—Ленип районымда оба. Гарраа —тире ады. 

ГАРРАВЯП [Гарравяш] — Иыланлы ве Леипп райои- 
ларында гаррав тиреснне дегншли болап яплар. 

ГАРРЫБЕНТ—Тсҗен дерясында гадымы беит, оба. 
Топоиимикада гарры сөзи «көне», «гадымы», «иркн» ялы 
м а н ы л а р ы а ңл а д я р. 

ГАРРЫГАЛА [Гаррыгала:]—Сумбар дсрясыпың бо- 
юнда район, посёлок, көне гала. Посёлогыц гүндогарым- 
дакы көпе гала өц Г а н л ы г а л а днйнлйшг эксн, ЯГГ, 
галаның үстүпде күрыгер билеи туркметглериц араеыида 
болан газаплы сөвеиглсрде көп гап дөкүлипдир ве оңа 
Ганлыгала диен ат гальшдыр. Кәбнр гүррүнлере гмра, 
гадым замаиларда бу гала Ш ә х р п җ у р ж а н хем 
днннлйоп экен. 1836-нҗы пылыц июль—август айларыида 
нрәи берк вс улы гала болан Гаррыгаланы Эйрап шасы 
Мухаммет ша нзүпни пөкерп Фнрпд\ш мүрзд юмурдяр 
(МИТТ, II, 2.33 сах.). Галаныц Гаррыгала диен параллель 
чланылян ады еоцра шол ерде гурлап посёлога гечГюр. 
Шу асырыи башларьшда посёлога А л е к с а и д р о в к а 
дийип ат дакыпдырлар. Ак тамларың плкинжи гезек 
гурландыгы учин, она А к т а м хем дийлипдир Посёло- 
гың бу ады хәзир хем йөргүилидир. Гаррыгала диңип 


7 () 


Ят алап кмпе галалар Вохерден не Кака раиоиларындй 

Х< Г\РГЫГЕЧП Гарагумда Уцзүн гечелгсси. Бу ^ат 
«гяпоы ягны көне гечелге» диен маныиы аңладяр. - 
челге сөзүкиң ггчи, гечиг формасына халк дерсдижили- 
г И нде хем душ гелинйәр: Мүп метжитдеп бир гечнт, мүп 

Г ТаР?ЫГ И уЙмА 5‘гГанжык районьшда гадьмь, гу1,- 

Ж 0?ь,- Га„р«- 
ьжы газдь!ран, гЬрк тнресиндон подаи адамьт 

аД ГАРРЫ ГУРТЛЫ [Гу:ртлы] Ашгабат районында 

Гуртлы обасынын өңки отуран ери. _«гыш- 

ГАРРЫГЫШЛАГ — Көитенде чешме. Гы1 “ лаг * ъ 

кө- 

""гАРРЫКЕН* — Ча'ршаңңь1 'районында (Көйтенде) даг. 

Гаррыя^кене, гй-т ™. Кш шарс 

көнелишен сөз болуп, тебнгы ерасть ( Т ДС, 

■“*’ 

ТаРРЬЖӘРИЗ [Гаррыкә:риз] Гөкдепе районында 
“Тдррн НОХУР - Бәхерден районьшдакы Нохур оба- 
сының^йертүншГадь,- Н 03 ^Р^Ч^Р^Тбо 10 ,,дакь 1 ^нохур 
обаларь?ндан тапавутландырмак үчин, опа шейле ат бер- 

ЛИ ГАРРЫОЛУМ — Гызылетрек районында Сумбар дер 
Я °ГАРРЫХОҖА^ Ь Дэ^ев^районында оба. Она Г а р Р *- 

еувлаЕшы онун "7^Х р1 ^ ен Г де“ёкарГан' н„шш 

шор сумкр- уаакр” а 




















ШсЛлслпкДс, 
боляр. Теже 
Гаррычырла 
Оларың тәзе 
гечипдир. 


4 чак вагтлап гуныиыц сувупы ичмск мүмкпи 
ндәки бу обаның адамлары Гарагумдакы 
диен гунының янындан гөчүп гелипдирлер. 
обасына хем ецки отуран ерлериниң ады 


ГАРРЫЯСГА — Гаррыгала районында даг. Ясга, әч- 
тимал, ясы сөзи билен асылдаш болуп, депелерин' ба- 
пырлариң, кенарларыц ясырак, гечмек үчин аматлырак 
ерлершш аңладяр (серет: Ясга.). Гаррыясгапың үс- 
туңдеи хем гадымы ёл гечйәр. 

гч/ А ?д Т ~ 11ыланлы Районында оба. Гарт — тире ады. 
Оба М е ң и ш хем дийилйәр. 

ГАРШЫ Красноводск раионында Гувлумаяк посё- 
логьша дегпшлп ооа. Онуң нәме үчин шейле атланды- 
рыландыгы белли дәл. 

1АРЫБАТА [Гарькбата] — Мургап оазиснпде демпр 
ел стандиясы. Оңа Гарыбата диен өвлүйәниң ады да- 
кылыпдыр. 


ГАССАПГАЛА [Гасса:пгала:]—Сарагт районында га- 
ла. Ьрли илат бу ады «Гөроглы» эпосындакы Булдур 
гассабың ады билен багланышдыряр. 

САТ - Кака районында даг. Ики бөлекдиги үчин, оңа 
шейле ат берлипдир. 

ГАТЫАКАР — Теҗен ве Көнеүргенч рапонларында 
сувы чалт акян каналлар. 

апык ^ГГ^п, (Гатыа:рык ] ~ Чәрҗев районында оба ве 

ЯГГ ’ Р ГатЫ (тарп) ерден газыландыгы үчнн 
шеиле ат алыпдыр. * ’ 

ГАТЫТУЛАК — Калннин районында оба. Гатыгилак— 
тире ады. . а 


пи2, Т г ЫДҮ1 ® _ ГчКДепе районьшда (Гарагумда) оба, 
дуиби гаты гуиы. ^ 

гГ АТЬ1 ^А — Тыэылетрек районында дере ве олум 

Я ГДТК1пгг Н г Г г ТЫЛЫГ 1 1 Ү ? Ш ’ олара шейле ат берлипдир. 
АТБЮИ [Гатыо н]—Калииии районында ериниң хи- 

Л гдидпгл Т ЗЛаН 0ба ( хәзирки а Ды: Пагтачы). 

1 АЧАП1 А — Сарагт районында гала. Дүрли уруш- 

« арда душмаидан горанмак үчин гачып- аталга бопүп 

ХЬ ГАЧДП Д ГД Л ПРПр ебӘ ?/ ,И ’ ° Ңа ШеЙЛе ат берлипдир. ' 

ГА 1АЛГАДЕПЕ —Кака районында гадымы уруш- 

гдТпмгонмп'" г ТаЛГа болуп хызмат эден гала.' 
ГАЯЛЫБӨВҮР — Гаррыгала райоиыпда оба. Ол нкп 


78 


гаяпыц аралыгында, дагыц бәврүнде ерлошаәпднги үчип 
шейле ат алыпдыр. 

ГАЯЛЫҖА — Гызылетрек районында Этрек дерясы- 
иың гаялы ери. 

ГЕЕН — Калинин районында оба. Геен — тире ады. 

ГЕҖЛИ — Гарагумда гуюлар ве өри мейданлары. 
Геж я-да хежже —алебастрың бир гөрнүшн, дүвүр-дүвүр 
ак дашлар. Серет: Хежжели. 

ГЕЛЕСЕН-ГӨРЕСЕН — Гаррыгала районында даг. 
Оца Б а к җ а л ы хем дшшлйәр, чүнки, ЯГГ, шу ерде 
Алы бакҗалы диен герейли отурян экен. Тире-тайпа 
урушлары дөврүнде, онун үетүне душман чозяр. Алы 
бакҗалы оларың өңүнден: «Мениң үстүме гелме, гелсең 
эрбет болар (гелесен-гөресен)» дийип хабар ёллаяр. Чо- 
зуш бес эдилйәр. Хамала, шол вакадан соң, дага шу ат 
галыпдыр. 

ГЕЛННИҮЗДҮРЕНКӘЛ [Гелинйүздүренкә:л] — Кө- 
неүргенч районында кәл. ДГГ, кәлиң сувуна бир гелин 
гарк боляр. 

ГЕНҖИГАРАБАГ [Генҗигараба:г] — Дашховуз райо- 
нында гала. Оңа нәме үчин шейле ат берлендиги белли 
дәл. 

ГЕРЕЙ — Красноводск районында оба. Герей я-да 
герейли — тире ады. 

ГЕРИРУД [Гериру:д] — Теҗен дерясының икинҗи 
ады. СССР-иң чәгинден дашарда Теж,ен дерясы Герируд 
(Гератруд — «Хырат дерясы») дийлип атландырыляр. 
Парсча руд —«деря». Хыратлы Хафиз-и Абру (XV 
асыр) Сарагта Хырат дерясынын, сув берйәнлигини, эмма 
томусда сувуң она етмейәнлигини белләпдир (МИТТ, I, 
527 сах.). 

ГЕРКЕЗ — Гаррыгала раионында оба. Геркез — тире 
ады. 

ГЕРКЕЗДАГ [Геркездат] — Балкан дагының бир бө- 
леги. ЯГГ, өң шол ерде геркезлер отурян экен. 

ГЕРКЕЗОТУРАН — Гызыларбат районында дере, га- 
ла. Геркез — тире ады. 

ГЕРМАП [Герма:п] — Гөкдепе районында оба, йылы 
сувлы чешме (оба Михайловское хем дийлипдир). 
Парсча герм — «ыссы», «гызгын», «йылы», аб — «сув». 
Деңешдир: Йылысув, Дәнегермап. 

ГЕРРЕЙ — Йыланлы районында оба. Геррей — тире 
ады. 


79 






I ЬЧШ ЫРАП—Байрамалы раионында уль! дёпё. 6ц 
июл депәнпц устүнде мал ятырыляп экен. ЯГГ, гупчли 
чаога нетиҗесннде, тәзе гыркылан гечилериң квпүсн гы- 
рыляр. Шол гечнлериң сүңклери хәзир хем чашып ятыр. 

ГЕЧИЛИ —Ленин районында оба. Ерли илат бу ады 
«гечиси көп болан оба» дийип дүшүндирйәр. Әрсарылар- 
да гечили диен тире бар, Нерезимде өң Г е ч п л и диен 
оба хем болупдыр. 

ГЕЧИСУВЛАТ—Дарганата районында олум, гузер. 
Сувлат —«сувлатмак» сөзүнден болуп, малларын Сува 
инйән гүзерини аңладяр ве термин хөкмүнде дине Дар- 
ганата районында уланыляр. М. Кашгарының сөзлүгин- 
де бу сөз сувлаг формасында душ гелнәр ве «сув ёлы. 
малларын. сур, ичйән жайы» дийлип душүндирилйәр 
(К а ш г а р ы, I, 431 сах.). 

ГИЕВҖИК •— Бәхерден районында оба, еәриз. Була- 
ра нәме себәпден бейле адың берлендиги белли дәл. 

ГИҢАГЫЗ [Ги:нагыз]—Гызыларбат районьшда агзы 
гиң дере. 

ГПҢАГЫЗДАГ [Ги:ңагызда:г] —Тагтабазар райо- 
пында даг. Агыз барада серет: А г з ы д а ш т. 

ГИНГОЛ [Ги:ңго:л]—Ашгабат районында оба, гин 
голуц ичипден акян чешме. 

ГИҢДЕРЕ [Ги:ңдере] — Гызыларбат ве Кака районла- 
рыида гиң дерелер. Какадакы дере — зәхметкешлернң 
дынч алян ери. 

ГИҢЧАГЫЛ [Гинтчагыл] —Хоҗамбаз районында 
(Сандыклы чөлүнде) гиң чагыллы мейдан. 

ГИҢЯНДАК [Гилтяндак]—Көнеүргенч районында ян- 
даклы гиң мейдан. 

ГОВАЧАЛЫ — Кака районында дере. Өң шу дередс 
говача экилен болса герек. 

ГОВК.УЗЕРЕҢ — Тежеп райопыида оба. Говкы ве 
зерең — тпре атлары. Г. И. Карпов бу ады «говкы, ягпы 
эгри дабан уршуҗы» (косолапый боец) днйип терҗиме 
эдйәр (Карпов. Родословпая, 68 сах.). 

ГОВУРДАК — Чаршацңы рапонында даг, посёлок. Бу 
ат гөвур — «күкүрт» ве даг диен ики сөзден ыбарат бо- 
•уп, К үкү ртда г формасындакы адын диалектал ва- 
риантыдыр. Илки Көйтендагың күкүрде бай болан бөле- 
гине Күкүртдаг дийлипдир, соцра 1930-нжы йылларда 
шол ерде гурлан посёлога хем шу ат дакыляр (С. Ата- 
н и я з о в. Гаурдак. «Комсомолец Туркменистана», 
80 


21 .VII 1.1965). Өзбек дилинде чыкян карталарда бу ат 
Гугурттог гөрнүшинде языляр. 

ГОВШУТ — Кака районьтнда оба, демир ёл станцйя- 
сы, гала. Говищт —• галаның янындан илки юрт тутан 
адамьщ адьг (Говшут ханын ады билен багланышыклы 

дәл). . _ 

ГОВШУТБЕНТ — Мур-гап районында оба. Говшут 
хан — Х IX асырда яшап гечен түркмен ханы. Оба бен- 
диң, бенде болса Говшут ханың ады дакылыпдыр. 

ГОВШУТГАЛА [Говшутгала:] — Мургап дерясынын 
боюнда ве Сарагт районында Говшут хаиың (XIX асыр) 

салдыран галалары. , 

ГОВШУТЯП [Говшутя:п] — Мургап раионында 1 ов- 

шутбентден баш алян яп. 

ГОҖУГОЛУМ — Гызылетрек районында олум. 1 о- 
жик — тя ре ады. Абылгазы Емудың Гутлутемир диен ог- 
луның үчем чагасының бирине Гожук дийилиәндигини 
белләпдио (Кононов. Родословная, 73 сах.). 

ГОҖУКГУМ — Көнеүргенч районында гум. Шол ерде 

ГОЗ ТОЗГАНГАЛА [Го:згангала:1 Кака районында оба, 

районындакы 

Г0 ТОЗЛУ^гТг“^Й , - 1 ^”"“ р ®* т Р а 5 0,га " я . а 

хомы даг туркмен дилиннн алнлн. нохур ве кәоир беи- 

леки диалектлеринде хоза гоз дииилиәр. „ ку- 

ГПЗЛУК ГГо-злук]—Гөкдепе раионындакы Чүли кх 
рорт е?,кага Г зынын У а!ст„в уланылнн ерлн ады. Гоэлук- 

«ХОЗЛЫ» («ХОЗЛУ1С») диймекдир. __ пяг 

>ОЗЛЫ [Го:злы] —Бәхерден раионында д [ 

ГОИМАТ—Красноводск раионында даг. 

зүнич манысы белли дәл опяпкггынла 

ГОИМАТБУРУН - Гумдаг ве Эсенгулы аралыгында 

1 Ү Г 0 НУР —Маоы районында оба. Гоңур — тире ады. 

ГОҢУРЯП [Гонуря:п]—Мары ранонында УР 

пяпя чегигали болан яп. 

ГОПАЛҖА — Челекен ярым адасынын демиргазык 
голы. ягг, шол ерде дикже бурун (сеңир) бардыгы 
үчин. она шейле ат берлипдир. , тотм . 

ГОРГАН — Бәхерден раионында (Нохурда) чешме, 
гала. Горгаң — ахтимал, «горанмак» сөзүнден болуп. 
, 8 ] 
Ь Закяз К? Э-З 
















горянмак үчген уланылан депелери, галалары яңладып- 
дыр. I 

ГОРГАНГЫР—Гппагүмда гыр («горранлы гыр»). 

ГОРГАНРрПЕ—-Чаршанңы районында гала. 

ГПРГДНЖЬТК—Леннн районында улы депе. 

ГОРГАТТЧ А — К алипин районында гала; Чаршанны 
лайонында ГКрңтенде) чешме. Бу нентманин гөзбашында 
улы чрпаттин йапдыгы тшин. оңя шенле ат бсплнпдир. 

ГОРГОР СУВ ХОВЛАНЫ [ховда:ны!— Сарагт ра- 
йоиынла сув ховданы. Горгор — сес мензетмеси болуп. 
6 у пт ёкардан иннән сувүн сеси бнлеп багланышыклы 
йузе чыкяр. Илки шол ердәки чынңул шу ат билен атлатт- 
дырыльтп, сочра ол ат сув ховданына хем дакыляр. 
Яптулулар арасында бч адын Татяп диен вярианты 
хем бяп. Ол Сарягта Хывя ханлапыныч басыбалыҗы- 
льтклы й пп тмтытрпн билеи багланычтьтклы дөоәпдир. 

I ОРГОРЧУҢҢУЛ — Сарагт районында чуңңул. Гоп- 
спг> бапяча сепет: Гопгоп счв хонляны: чиннцл (епли 
диалектде чүңңүл) сөзи сувлы көллери, чукурларьт, яп- 
ларын сVвя ггчтпчлйән ерлершш, деряның сувуның чун 
ррлепипи ян.ладяр. 

1 ()РЖАВ ГГо:р>кав1 — Гөкдепе районыида оба [она 
I арагонур хем дийилйәр). Горз 1 ;ав сөзуниң манысьт 
беллтг дәл. 

ГОРПЛЫ — Гызылетрек райопында (Тызылбайырда) 
лепе. Стгл сувлапының депеле үлы горп эмеле гетирен- 
дпгтт тптмтт. пна нгейле ат берлипчир. 

ГОРПОЛУМ— Гьтзылетрек районында Сумбарың горп 
эмрлр гптипен ериндәки олум, гүзео. 

ГОТУР — Лсиитт районында обалар. Готг/р — «оба» 
маттысыңдакьт «хутоп» диен рус сөзунин мйтгедилен гөр- 
пушидир, чмикн, ЯГГ, руслар Акдепә (Ленин посёлогьт- 
ни т еп’"т ады) 1 - тт ж и X V т о п. Секизатльтк обягына 
х уто р. «Коммунизм» колхозынын Карл Маркс 
тч.тситгына хем 3-нҗи Хутор дийин ат дакыпдыр- 
лап. 1 


ГОТ?, РАТА — Ашгабат районында четнме. Сувунын 
кдоттп депи кеспллерине эм боляндыгы лтчин она гаейле 
ат берлипдип Руслап она Золотой Ключ («алтын 
четнме») диттн.эплер Бу ат сонря Алтыначап дийип. 
л-ьтгры лсолсттлте эди-чипчнр. Ата (Көйтендагда хоҗа 
клбнр ерлсрде Йолса Я а Г,а) сязи сүвы эм учнп ү.лаиыляи 


ыүкалдес ш*т ыешыедерик адыида кеп 

, (|т ЙВЯТ а Арчманата, Н о в а т ар 

үланыляр ( д газанжык ра й 0Н ында даг. 

Ол Г ?ернүшн ягТьт ^отура' мензейандиги. от-чепсүздиги. 

4Ь 1ГДхүрдЕПЕ — Небитдаг"'гарашл:ы посёлок Илки 

б /ГпГо^дпкЛс™ о~ — я Т- 

битчилернң Н посёлогьтна 1 ' дакыляр. Бу ат барада шахыр 
Ш. Боржаков шейле язяр: 

Мензил-мензнл айлансан-да. 

Гөзүн дүшмез бир дүйп чөпе, 

Белтш шондян ат алаисьтң, , 

ГптирПепе. Готирдем ^ Бошка ЯВЛУ . 

Г0 Ч - Гызыларбат Р аио ™* ёл станииясы. Гочун 
йәнин ады дакьтлан ооа, „ ң ( Г үбурын батн 

шахлы келлееине мензеш ' вплуйо шев- 

уҗуна дпкттлнән дашларып) көпдүгияе геро, еи V 

Ле ГОЧГАРКӨПРИ - Көнетшгенч ранонында оба. ЯГГ 
Гочыр- шол ердәки Ханяба көпри салдыран адамьи 

аД ГОТТТААЛАН —Тагтябазар ранонинча (гчмда) ики 

3 ГОШААРЧА - Бәхердет^рзйодагада гоша" арчалы даг. 

ГОШААXЫР /Гошаагаыр^-Газанжык 

Ж с„а'пкмпк = 0 Г » ахыр здп- 

вя.;»™ шм ™ 

ГОШАГАЛА [Гошагала:! — Дәпев рапо 

ГП ГОШ АГУЮҖЫК — Балкан дагында ики чешме. 

ГОШАДЕПЕ —Кака районында ики гала; Калинин 
райоиьшчя гошя депели еоде еплетиен оба. 

ГОШАҖА — Гьтаыляобат районында гоша депе. 
ГОШАЖАГӘДИК [Гошажагә:дит<1 Гызылетрек ра- 
йо Г ында Сумбарын олумы. Ол ерде байрьтн икт, гәднги 

ба ГОШАҖҮНҢҮЛ—Тагта оайонында ики саны көл. Ер- 
ЛИ геплешикде чуннула ЩУҢҢҮЛ дийилйәр. 

ГОШАОБА [Гошао:бн] — Красновояск раионыпда 

о» 83 














оба. ЯГГ, өң шу оба ики бөлек экен («гоша оба»), 
П. Помераниев бу ады «оба гошьг» (аульная стоянка») 
лийигт, нәлогры душүндирйэр (П о м ё р а нЦ е в, 
72 сак.). 

ГОШАОҖАК [Гошао:жак] — Бәхерден райойында 
(Нохупла) гоша ожак эдилен деое, чешме. 

ГОШАӨЗЕК [Гошаө:зек] —Эсенгулы районында гәми 
дуралга. Өзвк сөзи барада сепет: Агөз. Шпл еоде гоша 
жяпьтн боланлыгьт унин, ол шейле ат алыпдыр. 

ГОШАХОВДАН [Гошаховдант] —Гөкдепе районында 
оба, кәриз. Ховдана йыгнанян сувуң ики яба бөлүнйән- 
днги мчин, оня шейле ат берлипдир. 

ГОШДЕМИР — Гаррьггала районында оба. Гош — 
«гоша» созуниң гьтсгалан формасы. 

ГОШДЕПЕ—Саят районында ики саньг янашьгк де- 
пе. яп. 

ГОЮНГУИМА — Газанжык ве Эсенгулы районларын- 
да гуйма. Гуйма сөзи барада серет: Акҗагуйма. 
Якыньгнда гоюн агылының бардыгьг үчигг, олара шейле 
ат беолипдир. 

ГОЮНГУМ—Сарагт ве Тагтабазар аральггында гум 
(гогон яйласы). 

ГОЮНГЫРЛАН — Гүнбатар Гарагумда гьгр. Шу ерде 
ягыш я-да башга бир себәп билен гоюнларын гырланлы- 
гы учин. гыоа шейле ат галан болса герек. 

ГӨБЕКДЕПЕ ГГө:бекдепе] — Чәржев районында фор- 
масьт боюнча ат алан депе. 

ГӨБЕКЛИ [Гө:бекли] —Бәхерден районьшда депәниң 
адьт дакьтлан деое. чешме. 

ГӨБЕКЛИДЕПЕ [Гө:беклидепе] — Байрамальг ве Ка- 
ка пяйонлапьтнда (Ьормасына гөрә ат беолен галалар. 

ГӨБЕКЯТАК [Гө:бекятак]—Гызыларбат райогтьгнда 
улы депе. вя онун якынындакы мал ятагы. 

ГӨВДҮГОБА [Гөвдүго:ба] —Ленин районында оба. 
Гөвдук — тире адьг. 

ГӨГЕПТТНЛИ ГГо:гейинли1 — сеоет: Гүмдаг. 

I ӨГЕРЕНДАГ [Гө:геренда:г] —Эсенгульг — Гумдаг 
аральтгьтнда вулкан. Бир неслиң гөзүниң өңунде, я—-,г 
бирнәче йьглың довамьгнда, вулканын улы депе’эмеле 
гетирендиги үчин, она «гөгерен даг» дийип ат берипдир- 
лео ГНазаров, 50 сах.). 

ЕӨГЕРЧИИЛИ [Гө:герчггнли] —Дарганата районын- 
да оба (I н г а р ч ы н л ьг хсдт диййәрлер). Бу тулкң ггтрл 


ердбкн галаның ады Оолуп, галада гигерчинлеран кы1 
яшандыгы билен багланышыклы йүзе чыкыпдыр. Му- 
хаммет Казымың «Недирнама» диен ишинде (XVIII 
асыр) буатГөгерчин (МИТТ, II, 1/1 сах.), Хыва та- 
рыхчылары Мунис ве Агехиниң ишлеринде болса (XIX 
асыр) Гегерҗели (МИТТ, II, 435 сах.) гөрнүшлер- 

де душ гелйәр. „ _ 

ГӨГӨЗ [Гөтө-з] — Гызылетрек раионында дере. нз 
сөзи барада серет: Агөз. Бу ат хәли-хәзире ченли шол 
дереде гөк экинлериң экилйәндиги билен багланышык- 

лы йүзе чыкяр. „ л 

ГӨГҮШ [Гөтүш] —Калинин раионында оба. 1 өгүш 

1Н ГӨЗ^—'Бәхерден районында дөрт, Гьгзыларбат райо- 
нында бир чешмәниң ады. Гөз — географик термин - 
лүп чешме сувларының чыкян ерини, гөзбашыны а «лад- 
яр (ТДС, 188 сах.). Дедешдир: парс дилиндәки чешм 

сөзи хем «гөз» диймекдир. Нп . 

ГӨЗБАШЫ — Бәхерден раионында дере, чешме. по 

хуп сувуньгң гезбашы шу дередедир. 

ГӨЗЕЛЛИДЕПЕ — Эсенгулы районьгнда белент депе 
(она Җеңңеллигөзел хем дийилйәр). Депә нәме се әпден 

бейле ат галандыгы белли дәл. _ 

ГӨЗЛИАТА — Красноводск раионында оба. Она 

лүйәниң ады дакылыпдыр. Кәбир 

Гөзлиата — Балкан төвереклеринде яшан аталарың 

оебашысы болан Хасанын (XV асыр) лакамыдыр (<<Ве- 

черний Ашхабад», ЗО.ҮИ.1969 ). Магтьшгульгньщ^дөре- 

диҗилигггнде хем бу ада душ гелиәрг . 

болсан биз геркез или («От недир» гошгусы). 

ГӨР1НҮК— Дәнев районында оба; Бәхерден р< 
пя деое. Бү сөзүн, мзнысы оелли дәл. 

ГӨКГӨЗГЫШЛАК [Гө:кгөзгышлак] — Көнеүргенч р - 
йонывда оба. Гөкгөз - човдур байынын 
сөзи болса «оба» манысындадыр. Умуман, гышлаг веяз 
гаг сөзлери гөчме чарвачылык билен багланышыклы иүзе 
чьпсан^терминлердир! ЯГГ. шу обада Хыва ханышд 
дикмеси Гөкгөз човдурың отурандыгы үчин, оңа шеш 

аТ ГӨКГҮММЕЗ [Гөжгүммез] — Сакарчәге районында 
гәк гүммези болан өвлуйәниң ады дакьглан оба; Дарга- 
ната районында формасына герә ат а.,ан улы депаник 
ве онуң төвереклеринид адьг. Сакарчәгедәки Гөкгүмме 

85 






















яиң адына XV асырда хе:а дүш гелйорис, йгиы 1458-1ьк|1 
йылда шу ере Солтан Хүсеиин Байкара (Солтансөнүн) 
гелйәр (МИТТ, 1, 537 сах.). 

ГӨКДьПЕ [Гө:кдепе] — Кепетдагын; этепшде ерлеш- 
нән район, посёлок, оба, демнр ёл станциясы; Гарабеке- 
вүл, Калинин ве Мургап районларында обалар ве гала- 
лар; Тагта районында гум; Байрамалы ве Бәхерден 
районларында галалар. Узакдаи думанлап, гөгүмтил-га- 
ра болуп гөрүнйән депслере гөкдепе я-да гарадепс дм- 
йилйәр. Обалара шейле депелерпң ады гечипдир. ЯГГ, 
Г өкдепе районына ады гечен гадымы гала посёлогың 
Ю—12 км гайрасында ерлешйэр (оңа Ш ә х р н х а й б а р 
хем диййән экенлер). Соңра текелер посёлогың якынын- 
да улы гала салярлар, оңа хем өңки галаныц ады геч- 
иәр. ЯГГ, Байраыалыдакы гадымы галаның өңки ады— 
Хаверземин; Бәхердендәки гала —Абхадаран, 
соңра Харабашәхер; Сарагтдакы гала болса VI — 
VII асырларда яшап гечен Нажар диен феодалыц көш- 
гүннң галындысыдыр (Адыков. Станции, 215 — 216 
сах.). 

ГӨКДЕРЕ [Гөждере] — КрасНоводск районында оба; 
Бәхерден, Газанжык ве Гызылетрек районларында гөк 
ота бай дерелер. 

ГӨКДОНШЫ [Г'ө:кдо:нлы] — Чаршаңңы районында 
арык. Гөкдонлы — өвлүйә ады. Абылгазы каңлы тзйпа- 
сының ханына Гөкдонлы дийлендигини белләпднр (Ко- 
н о н о в. Родословная, 72 сах.). 

ГӨКДОНЛЫ СУРХЫ — серет: С у р х ы. 

ГӨКЁЛ [Ге:кё:л] — Гарагумда ёл. ЯГГ, бу ёл Тәрим- 
гаянын гек отлы ерлеринден гечйәндиги үчин, оңа шейле 
ат берлипдир. 

ГӨКҖЕ [Гө:кҗе] — Ашгабат ве Мары районларында 
обалар. Гөкще — тире ады. Ерлн яшулулар Ашгабат 
районындакы обаның адыны обаиың гүр баглыга бүре- 
нип отурандыгы билен багланышдырярлар. Мары райо- 
нында 1 - н җ и Г ө к җ е ве 2 - п җ и Г ө к җ е диен ики 
оба бар. 

ГӨКҖЕГУМ [Гө:кҗегум]—Хоҗамбаз районыида 
ота-чөпе бан болан гум. 

ГӨКЛЕҢ [Ге:клең] — Йыланлы районында ер ады. 
Өң шол ерде гөклеңлер отурыпдыр. 

ГӨКЛЕҢГУЙЫ [Гөжлеңгуйы] — Гарагумда гуйы ве 


86 


оНуң янындаш улы шор мейдан. I өклсц т үркм«п 
" а гө Р КЛЕНГ б ЫРЛАН [Гөжлснгырлан] - Ленин районын- 

мәрекәнин төверегине өврүм берип дурап я1 '* аК щ Ү 

отяаяр ховлудан чыкан адамы хем атяр. Шовда 
м» 60*». Галтамаилары Ны- 
ланлыдакы гызыл отрядлар дербп-дагын ВДиар. Шол 
вакадан сон оба шу ат галяр. Кднеспгенч 

гешт^дррси 

Г,7ш°’™еги де Р п,шл„ болуадыр. Ол медре- 

сәниң җайы шу вагта ченли сакланяр^ нда еЦ 

ГӨКМИЯР 1^ :КМ £), 1 7езу™Г»а»ь.сь, белл» дал- 

°“" УК ™ РеС ""‘' Ц “ Д “ 
хасайлаярлар. Кяхеоден райоиында экин экнл- 

й /л к р”^ г н‘да а г : р ит-™р« к -■<«“ н ™"”“ 

да узакдаи гөгүмтил-гара 00Л У" в у к . 

районында ренкп 

рай0 "“ № ДУР “ 

Төкстири 

демир ёл станциясы ^ ил РД болуп Ү Еөрүнйән сүйрн 
ри илки шол ердәки гагу _ ёл ' станциясына гечиәр 

депәнин ады болуп, сонр Р щ ү де педе гечнридеп 

(С а р и а н и д п, 5а “ 5 °’ ‘ би з,. щ эрамыздан өнки 

археологик ба Р ла ^ ла Р Д Р яшайыш җайларыныц бо- 
IV мүниыллыкда обаларын‘ шң кем . ке мден гүнор- 

ландыгыны, эмма Теже Д Р со яша йшын кесилен- 
та сүйшмеклиги л ’ Р Исчезнувший оазис. 

дигини аныклады (И. Шп ’ 19б 4 ЦО сах.). 

«Земля и люди». Географич. к алендара ’ лы ө ’ 3 үстү1Щ еи 
Гөксүйри төвереклеринде 5-Ь мүн 


























, сЧИ рен гадымы ирригацаон десгаларыц (каналларь!н) 

белл 1 енмели за тдыр (Сарианиди, 84сах.). 
1 оК IЕИ [Ге:ктеи] — Калинин районында оба. Гөктей 
— тире ады. 

ГӨКЧӘГЕ [Гө:кчә:ге] — Калинин районында оба. ЯГГ 
өң шу обадакы гөк чәгели ерде базар болуп, оңа «Гөк- 

ЧӘ ГӨКЯИпд ар гг ДИЙЙ » ӘН Г ен г ер - Бу а ' соң Р а оба течйәр. 

Гөк^тире ады,^ П Калинин районында оба ве яп. 

ГӨЛГҮРДЕН [Гө:лгурден]— Эсенгулы районында де- 
ие ве ер атлары. Гөл~«кө л»; гүрден — «гуртмек» иш- 
пинден болуп, кәбир диалектлерде (меселем әосапы) 
«сүсмек» манысында актив уланылян сөздүр Бү ? а1 

ЛуЕн С Гл Ә УвТ4 е „"Л“р ЯаДЫР ’ ’ ¥НК " Шу ДвПӘ “ ИК 

о 6 [ГЛ И ут ~ 

а о Т лаГгТнТя? 6 Л Л Н ™ 

ГӨЛЛИОб! раГнымГоба 

Ьу ат «көлли оба» диен маныдадыр. Обада көлүң бар-' 
дыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир. Бу оба Екеде- 
р е к хем дииилйәр. 1 д е 

ГӨМГЕ Гөкдепе районында чешме. ЯГГ гөмге — 
«буланык сув» диен маиыдадыр. ’ 

Гвни^Р [Гөниама:ша] — Теҗен районында оба 
1 өни ве а.чаша — тире атлары. 

ГОИҮдпТГ БӘХ Г Д Г райоцыида гөни Д е Р е , чешме. 
гйррп ПГ, Ө1 ? Я " :П ^~ Гөкдепе районында яп. 

< 1ДЬ Баирамалы районында совет дөврунде 
ат дакылан оба. 

ГӨРОГЛЫГ1ЫҢ ГОВАГЫ [Гө:роглы:ның] — Чаршаң- 
ңы районында (Көйтен дагларында) говак, даг. Халк 
роваятларына гөрә, хамала өмрүниң ахырларында Гө- 
роглы шу говакда яшанмыш. 

ГӨТАШАК [Гөташа:к] — Көнеүргенч районында оба. 
Гөташак — тире ады. 

ГӨТДИН [Гөтдшн] — Газанҗык районында оба ве 
гуйма. Серет: Г өт и я. 

ГӨТЕРДГЕ — Көнеүргенч районында райшы ёкары 
гөтерилип чекилев яп. 

88 




ГӨ1ЙЙ [Гөти.н] — '1'агтабазар ве Теҗен райоаларыйда 
сув йыгна^н ерлер; Пере.ал сгашгияоннын ерлешен 
орнуның өңки ады. Акмалы угруна дәл д , Р - 
сувлара гөтин дийилйәр. „ 

ГӨХЕРДӨЛЕН—Гызыларбат раионында ер ады. 

ГУБАДАГ [Губада:г] — Красноводск, Калинин ве 
Чаршаңңы районларында губа, ягны гызгылт-гоңур 

^^ГУБАСЕНИР — Красноводск районында Губадагың 
деңиз кенарындакы улы бурны. Сеңир сөзн барада ее- 
рет: Г арасеңир. 

ГУБАЧӘГЕ [Губачә:ге] — Гөкдепе районында гум. 

ГУВАК— Керки районында обалар. Гувак — тире ады. 

ГУВЛУМАЯК — Красноводск районында посёлок. Де- 
ңиз якасы гувларың месгени боланы үчин, илки оба 
Г у в л ы диен ат аляр (дуз өндүрйән кәрхананың ады 
хәзирем Гувлудуз). Соңра гәмилере ёл салгы бермек 
үчин, кенарда маяк (диң) отурдыляр ве посёлога Гувлу- 
маяк диен ат дакыляр. 

ГУВЛЫ — Гарагумда (канал боюнда) көл. 1 ув 

ГУ ГУЗУГЫРАН — Эсенгулы районында депе ве ер ады. 
Яшулулар: «Бу ат аслында Гузымгыран болмалы, 
чүнки галмыклара гаршы урушда бир йигит душманла- 
рың көпүсини гыряр ве оларьщ тугуны иыкяр. Атасы 
оглуның эдерменлигине гуванып: «Душманлары гузым 
гырды» диййәр. Шондан соң бу депә шейле ДТ галяр» 
дийип гүррүң берйәрлер. Бизиң пикиримизче, бу депәИиң 
ады хем Гечигыран, Атгыран, Атгырлан ди- 
ен ер атларында болшы ялы, шу ерде гузуларың гырыл- 
маклыгы нетиҗесинде йүзе чыкан болса герек. Шепле 
атлы депе Хоҗамбаз районында хем бар. 

ГУЙРУКЛЫДЕПЕ — Сарагт ве Мургап районларьшда 
формалары боюнча ат алан депелер. Сарагтдакы уи- 
руклыдепе Халбарзан диен гадымы шәхериң галын- 
дысыдыр (А д ы к о в. Станции, 213 сах.). 

ГУЛАБИЯ — Калинин районында оба, яп. ЯГГ, бу ат 
гула — «гара гуйруы, гара ял, семенди» (руеча: са е ра- 
сый. Серет: Казахско-рус. словарь. Алма-Ата, 1954, 476 
сах.) ве бия — «байтал» (Узбекско-рус. словарь. М., 
1959) сөзлеринден эмеле гелипдир, чүнки шу ябы газ- 


89 




















дЬщал адам семенди Ьайтал (гула оня) мунер экен. 
Ябын ады сонра оба гечйәр. 

1 'УЛАКЛЫ — Мурган оазисинде (дерянын чеп кена- 
рында) ерлешен гала. Тарыхы маглуматлара гөрә, гала 
XIX асырын орталарында салпып, ол Хыва ханларының 
резиденциясы болуп хызмат эдипдир. Хана боюп эгме- 
дик адамлара (обалара, тирелере) берк җеза берлипдир. 
Меселем, шейле адамларын (ылайта-да, «боюн эгмезек 
сарыкларың») кесилнп гетирилен гулаклары үчин, шу 
галада улы байрак берилйән экен. Шонук үчин хем гала- 
ны Гулаклы дийип атландырыпдырлар (А. Каррыев, 
В. Г. Мошкова, А. И. Насонов, А. И. Якубовскпй. 
Очерки из истории туркменского народа и ТуркменисФа- 
на в VIII—XIX вв. Ашхабад, 1954, 332 сах.). 

ГУЛАМГАЛА [Гула:мгала:]—Иыланлы районында 
гадымы гала. Гулам — әхтнмал, адам ады. 

ГУЛАНАШДЫ [Гулана:шды] — Чаршаңңы районында 
даг. ЯГГ, өң шу дагда гулан көп болупдыр. Хәзирки 
вагтда СССР-де ябаны гуланларың яшаян ери диңе 
Батхыз заповеднигидир. 

ГУЛАНГУИМА — Гүнбатар Түркменнстанда (Гара- 
гумда) гуйма. Әхтимал, бу ат «гуланлы гуйма» диен 
маныда болса герек. 

ГУЛАНГУМ—Бәхерден районында өң гулап көп бо- 
лан гум. 

ГУЛАНГЫРЛАН — Гарабогаз кенарында улы бурун. 

ГУЛАНДАГ [Гулаида:г] — Гүнбатар Түркменистанда 
өң гулана бай болан даг. 

ГУЛАНДЕПЕ — Гызыларбат районында ики самы 
депе («гуланлы депе»). 

ГУЛАНЛЫ — Гүнбатар Гарагумда ер ады. 

ГУЛАНЛЫБАБА [Гуланлыба:ба] — Газанҗык райо- 
нында ер ады, өвлүйә. ЯГГ, гечен асырың ахырларында 
шол ерде гулан авланян экев. 

ГУЛАНЛЫК — Демиргазык Гарагумда ер ады. 

ГУЛАНГАКЫР — Гүнбатар Гарагумда такыр. Өң 
шол ерде гулан көп болупдыр. 

ГУЛАН 1 ТЕЗЕКЛИ — Ашгабаг районында (Гарагумда) 
ер ады, гуйы. 

ГУЛАНЧЫ — Дәнев районында обалар. Гуланчы — 
тире ады. Дәневде үч еаны Гуланчы обасы бар: Ек а р ы 
Гуланчы, Кетде Гуланчы веАрап Гуланчы. 
ЯГГ, бу тирәнин векпллерн өң йөрнте гулан авламак 

90 


СиЛе.1 мешгуллайандыклари үчнн, п,ен,ш пда эе оолуй- 

'“гУЛГУЛБУЛАК 1 болуп, 
жүлгесинде) чеише. О/л-г./л акладяр- 

Д ТуМТг Д У«зЫ “ раноныпда Гулжаа 

“ Р ГуГжАГГ Д сГа Л рнаге 0ба ра«о„ы,,да гаража т„ Р ел„ 

ГулжаГдиен адаиын ады дакылан оОа. оба . 

ТУЛМАЧ - Газакжык Ра"“'“" д ‘ щ", : геве ]екде Бу- 
Гилмач сөзүник «авысы 8еми, дал. шол 

Р Г Г улД Л ГА№1К[г[лтага ; рык]-Хожамбаз райоиыкда 
арык. Гултак — тяре ады. оба $ Ш улулар бу 

ГУЛТАК-Хожамбаз ра,ювд б д. атя рДак Д„е„ 

тпрәйин векиллерини Р Р дүщүндирйәрлер. АбыЛ- 

пәлван оглунын «есиллер Д £4 \_ ӨгүрЖИ к алпын 
газынын. сежресинде Гулта в агтЫГЫНЫҢ иесиллери 
(Үкүржик батырын) ^ Гулмьг Д Родословная, 

хөкмүнде белленилиәр ( хире хәзир хем бар. 

73 сах.). Гултакларда багырлар ДП Р н рай онын- 

ГУЛТАКЛЪЮБА №“£ 2 $? бо лаи адамын ады 
па оба Гултак — обаиын яшу У ат щол ерлн 

д ГУЛТУНДЫ - Гарапмм 'Р гл » , ь1ШЫ ,„ы дөрәк бол- 
(гуйыныи) сувсузлыгь - 

са^герек. Деиешдир: С ув.су ■ (Гызылбаиыр- 

ГУМАЖЫК Гызылетрек р 
да) гумаксы дере. Көнеургенч районында оба, 

ГУМГАЛА ЮмгалаТ- К«ад„да гумук ииикде ер- 
гумдан эдилен гала, . Р 

ЛС Г^УМГАРА — Газанҗык районында чәгесөв гара‘Д е ^- 

песрГРәйк») еринден 

ГгеХди^ дТшликосблок. „е- 

ГУМДАГ [Гумдшг]“”^| лоГЫ ң Г о р ^уна өн Гегейин- 

битли дагҗагаз. ЯГ . хәЗИ рки гышкы кинотеатрын 

Л И дийилйән экен, Ч** ™ ^“ Н ып, ол чыбьш-чирке- 
орнундакы оя сил сувлары 91 


















мпн, ылайта-да гнгейнпнц кви дөрейәп ери Ж н 1930 - 

2^** «V*» посёдог, 3 г У „бата 

Р ЯК!ГТ™ дагың ады дакыл „Р- 
оымлырп ш ~ Көнеүргенч районында гадымы оту- 
Р е Р- Шол ердәки гумуң ортасында чуңңулың Гкө- 

’ 5Г', , Г она шейпе ” Оерл„„д,ф У ‘ 

ПМЛЫОБА [Гумлыо:ба] — Калинин районыида гу- 
муң якынында ерлешйән оба да Г У 

£ 

"лет-г?№" гум ады ' 

ден чекилен яп МЯ П л1 >'Р га " РМонында гумун нЧин- 

лсГо У "да С еаГсшТ™^ ШВД г а гуи ' Ёму1 д » а ®«тн„д е 
рың ясы, гечмек үчин аматтьг ят™ 1 депеле Р и «. гырла- 
Гумясганың хем песпәк* рпш’л!!™ Т ерле Р ини аңладяр. 
оңа шейле ат берлипднр ^Бу^ат^ХУТ ,^ еииәндиги Үчин, 
рында хем ду ш гелйәр (МИТТ П 350 сахТ* ЭХЫрЛа ' 
ГУНДУЗКӨЛ [Гундузке:л] - Чаршаңды } районында 
^Кеитенде) че шме. Я ГГ, шу чешмГде ең гун^уГяшап 

да “ { П “ Гарабекев Ү л ве Коҗамбаз районларын- 

1 әрсапылапьш гяп еВҮЛ раионынын өнн и ады. Гурайыш 
М™1 Р 0 Р Г ра тпреспнпн бпр бөлеги. Деңешдип- 

оЧухаммет пыгамбер гара-гурайыш тиресинден болупдыр' 

Да демир ёл станциясы гача Ги7бан ШрШалы рапои ын- 
ГУРВДНГРШЛТ гг I ' уроан — адам ады. 

1 УГЬАНСЕИИТ [Гурба.-нсейит] — Гызылетоек пайо 

нында оба, гуйы. Гурбансейит - адам ады. ЯГГ илки 
гөк тиресинден болан Гурбансейит Хаҗы диен 'байын 
газдыран гуюсьша, соңра онуң яньшвдкь^оба щ £ 

ГУРДӨЛЕН [Гугрдөлен] — Эсенгулы районында гуйы. 


деңзин адасы. ЯГГ. ада габалан гуртларын гырылмак- 
лыгы нетижесннде, ол шейле ат алыпдыр^ 

ГУРТГЕЗ [Гуртгез] — Гызылетрек раионында н ы- 
зылбайырда) дере. Онун иәме үчин бейле ат алапдыгы 
белли дәл. 

ГУРТГУЗЛАН [Гу:ртгузла:н] — Тагта районында ер 
ады. Бу ада биз классык шахырларын дөредиҗнлигинде 
хем душ гелйәрис: 

Безиргенде, Гуртгузланда тапылмаз (Молланепес). 
ГУРТГУИЫ [Гу.ртгуйы] — Красноводск раионында 
гуйы, Гаратеңнр станциясының орнунын өнки ады. 
Гирт — гуйыны газдыран адам. 

ГУРТЛУДЕПЕ [Гу:ртлудепе] — Байрамалы рапонында 
Б а шан я-да Ф аш ан диен орта аеыр шәхерпнпн. ха- 
рабасы. ЯГГ, харабачылыкда мөҗегиң (гүрдун) сүре- 
ниниң бардыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

ГУРТЛЫ [Гу:ртлы] — 1. Ашгабат районында о а, 
сув ховданы (көл). Бу ерде гурт — « гурчук» манысында- 
дыр чүнки хәзирки көлүн орнундакы оя ныгнанян су в- 
яа ш гүрчүккөп дөрейән экен. Оба илери гөченден сон- 
оа онүГөнки орны Гарры Гуртлы дишш атлан- 
дырыляр. 2 Челекенде ер ады. ЯГГ, бу ат «мөжекли» 

ДИ ГУРУГЫЗЫЛ [Гу:ругызыл] — Красноводск_ районын- 
такы Сарыдаш посёлогының икинҗи ады. Я1 , оу 
«сүвсуз гызыл» диен маныда болуп, ол ернң сувсуздыгы 
ве ен устүниң ренки билен багланышыклы дөрәпдир. 

ГУРҮЛАНДАН [Гу:рудавда:н]— Теҗен— Кака аралы- 
гьшда гүм Оңа нәме себәпден бейле ат дакыландыгы 
беллн дәл' Бу ат илки шол ердәки от-чөпсүз 4<гуры>> 
дүзлүгин адыдыр. Деңешдир: гумда гараденднн 

Ө Ту Л рУДЕРЕ Ә [Гу: р удере]-Ашгабат ве Гызыларбат 
районларында сувсуз дерелер. и 

ГУРУМСАЙ — Чаршанды районыида (Көитендагд ) 
жулге Бу ат «дашлы жүлге» диен маныдадыр, чүнли шу 
Рпде силин үйшүрсн дашлары бап. Гррди сөзуни М Каш- 
гары «даш», «улы даш» ,дшшп (К а ш г а р ы, 1, 458 сах Ь 
Мурзаевлер хе» «дагын зтепше. „ерннын ханасына Ү„ ; 
шен дашлар» дийип (Му р з а е в л е р. 126 сах.) дүшүн 
дирйәрлер. Чаршаңңы районында актт упанылян са 
свзи кенарлаоы япгыдрак жарлары анладяр. М. Каш 


93 

















гарынын дөврүнде бу еөз «гара дашлы ер» манысында 
хем уланылыпдыр (Кашгары, III, 173 сах.). 

ГУРУСАЙТЕРС [Гу:пусайтерс] — Чаршанцы районын- 
да (Көйтеяде) дере. Сай барада серет: Гурумсай; 
терс. — өзбек Тиресиннң ады («терслерйн сувсуз сайы»), 

ГУРУЧАИ [Гу:руча:й] — Бәхерден районында сувсуз 
дере. 

ГУРШУВ МАГДАН КӘРХАНАСЫ [магда:н кә:рха:- 
насы] ■— Чаршаңңы районында посёлок. 1943-нж.и йылда 
шу ерде ёкары хилли гуршун өндүрйән кәрхана ише 
гиризилди. 

ГУТЛУБАЙ [Гутлуба:й] — Көнеүргенч районында оба. 
Гутлубай — тире ады. Оба Сапаргөл хем дийилйәр. 

ГУТЛУМЫРАТ [Гутлумыра.т]—Бәхерден районында 
дере, чешме, дагың говагы. Гутлымырат — адам ады. 

ГУТЛЫЕВ — Чәржев районында энчеме йыллап кол- 
хоз башлыгы болуп ишлән Социалистик Зәхметин Гах- 
рымапы Нобат Гутлыевиң хорматына ат дакылан оба 
(өики ады: Ясыдепе). 

ГУТНАМГАЛА [Гутна.мгала:] — Гарабекевүл райо- 
нында гадымы гала. Адың манысы белли дәл. 

ГУШБЕГИ — Ленин районында оба; Калинин ве Кө- 
неүргенч районларында яплар. Гушбеги — Х ыва ханлы- 
гында чин ады. ЯГГ, бу ябы Хыва ханының гушбегиси 
газдыряр. 

ГУШГУЗЛАН [Гушгузла:н] — Челекен ярым адасында 
гум. 

ГУШГУЗЛАНГАЯ [Гушгузла:нгая]—Гызыларбат ра- 
йонында элгушларың көп болян гаясы. 

ГУШГЫ — Тагтабазар районында шәхер, деряжык, 
СССР-иң гүнорта нокады. Гушгы — парсларын кушк 
(«көшк») сөзүндендир. Овганыстаның даглык обаларьш- 
дакыулы болмадык галалара, диңлере көшк дийлипдир 
(Б а р т о л ь д. История, 207 сах.). Хәзирки Гушгы шә- 
хериниң орпы өң Шыхыжүнейит диен өвлүйәнин 
ады билен атландырылян экен. 1885-нжи йылда Пендп 
оазиси руслар тарапындан эелененден соң, олар хәзир- 
ки Гушгының орнунда беркитме гуруп, она шол ерден 
акян деряжыгын адыны дакыпдырлар (Кушкннский 
пост), сонра бу Гушгы галасы диен ат билен чал- 
шырыляр, чүнки Гушгы хакыкы гала өврүлйәр, төвереги 
беркиднлйәр (хәзпр шол беркитмеден дине Полтава 
яервезеси галыпдыр). Гушгы дерясы болса Овгапысгап- 

01 



д „ен шәхержигин янындан . 

рапындан Кушкпнка ди ^ ип п ^ аН ^ Ь ’ Р “ ы 
бу деряжыга М. о р у ч с у в ы 

Гызыларбат ве Ёлөтен районларында 
I болан гаялар. 

- Кака районында улы жар. __ 
Гьтзылетрек районында (Гызылбанырда) 
Дере Гушлук (серет; Өйлегушлудиен 
башланяндыгы үчин, шеилс ат 

Эеенгүли районында өн оба, хәзир эке- 
Гуюсы бардыгы үчпн. ода 

Банрамалы районында гала; Хожамбаз 
- сд, өри мейданы. 

— Гызылетрек районында дере, олүтт. үв 
--- --'"уның Сумбара гүвлдп 

-з шейле ат берлипдир. 

- Гызылетрек районында оба, ол) ч. 
лы дилииде гүдәр ) сөзи «гүзер» дпеп 
олум сөзи барада серет; Айтжанолум. 
—.; гадымы гүзери, гечелгеи* 

шейле ат берлипдир. 

чешме. Бу адын 


дакы 

үчин, руслар та 
лыпдыр. Түркменлер 

диййдн экенлер. 

ГУШЛУГАЯ - 1 
гушларын месгени 
' ГУШЛУЖАР — 

ГУШЛУК 
дере, даг, 

чешмзниң якынындан 
алан болса герек. 

ГУЮҖЫК — Г 
ранчылык ве небитли ер 
шейле ат берлипди-р. 

ГУЮЛЫ — Г 
районыида гуюлы ой. 

ГҮВЛЕМЕ — Г"гы 
леме дересинден гелйән сил суву 
гуйяндыгы учин, дерә ве олума к. 

" гүдүролум - " 
депе. Гүдүр (кабу 
маныдадыр; т „ 

Шу ерде Этрек дерясының 
бапдыгы үчин, она 

ГҮҖЕН — Бәхерден районында дере, 

Ма ГҮҖҮКГЫРЛАН — Гызылетрек районында 

ба ?ҮИЧГЕЛДИ - Гүнбатар Түркменистанда гыр. Гүйч 

^гҮпТуПАК-Чаршанңы районында (Көйтенде) чеш 
ме Г Я?Г У с Л у^иын сүйжүдиги үчип.ол шейле ат алыпдыр 
' гҮЛЛҮЙРЕН — Гаррыгала ранонында ( Гпд 
чешме дере. ЯГГ, чешме гүлли, чемензарлы де 
акяндыгы үчин, шеиле ат алыпдыр. , к 

ГҮЛЕГЕНҖЕ — Керки раионында оГ Р 

генҗе — тире ады. 

ГҮ П НҮПЕРЕ — 1 , 

ГҮЛПЕР — Мургап районында гум 

ҮСТАнТг^^Й™ —^ районында 


(Гызыл 


Гаррыгала райошнка даре^ве 

белли дәл. 

- - совет 

Г а р а м а з ы. 
Калнннн районын- 

03 







да оба (она Җ и г и р д е к л и г а н ё к м а з хем дийил- 
йәр.)- б)ң щу_обаяа гүммезли жай бар экен. 

ГҮМПГҮМПДЁПЕ - Чаршанны районыйда белент 
депе. Гумп-гумп — сес меңзетмеси. Үстүнден йөрәниңде, 
ашакда сеснн янланмагы нетижесинде оңа шейле ат бер- 
липдир, әхтимал, депәниң ашагында бошлук бар болса 
герек. 

ГҮНЕИДЕРЕ — Бәхерден районында дагың гүнейин- 
де ерлешйән дере, чешме. 

ГҮНЕГ1ЧЕШМЕ — Гөкдепе районында дагын гүне- 
йинде ерлешйән чешме. 

ГҮНЕШ — Хожамбаз районында оба. Гунеш — тнре 
ады. 

ГҮНОРТА-ГҮНДОГАР ГАРАГУМ — Гарагумуң гү- 
норта-гүндогар бөлеги. 

ГҮРҖИ — Красноводск районында оба, гуйы. Бу 
адын манысы белли дәл. Деиешдир: гүрҗи — «грузин». 

ГҮРЛЕБҮК — Бәхерден ве Гызыларбат районларында 
дагын ёкарсындан шаглап эңйән чешмелер; Бәхердениң 
Нохуо обасында шаглавук. 

ГЫҖЫККАЗАРМА — Тагтабазар районында демир 
ёл 'казармасы. Гыҗык — адам ады. ЯГГ, өң бу ере 
Г ыҗыгөлен диер экенлер, чүнки шол ерде салыр- 
лаодан Гыҗык батыр диен йигит өлдүрилипдир. 

ГЫЗАН — Саят районында оба; Ленин районында яп. 
Гызан — тире ады. 

ГЫЗГАЛА [Гьпзгала:] — Байрамалы ве Дәнев район- 
ларында галалар. «Галада гызлар яшапдыр» дийип 
гүррүн берйән болсалар-да, олара ат дакылышының се- 
бәби белли дәл. Денешдир: Й и г и т г а л а. 

ГЫЗГАЛАН [Гьпзгачан] — Тежен районында бейик 
гум. ЯГГ, язлага чыкыланда, байын гызы сөййән йиги- 
дп билен гачандыгы үчин, гума шейле ат берлигщир. 

ГЫЗГАЧДЫ [Гы:згачды] —Керки районында (гумда) 

еР ГЫЗГУИЫ [Гьг.згуйы] —Хожамбаз районында оба ве 
гүйы Гуйынын янында гызын гөвсүни яда салян икн 
саны депе бар. Бу ат, әхтимал, шонун билен баглы бол- 

С ^ГЫЗЛЕНЗИ [Гьгздензи] — серет: Сарыгамы ш. 

ГЫЗЛАРГАЛА [Гьгзлаогала] — Гаррыгала раионын- 
да гала. Ерли яшулулар: «Шу галада гызларын есир сак- 
ланандыгы үчиң, ои.а ңтейле ат берлипдир» диииәрлер 













хялклярын бирнәчесинде хәзир хем «окара», «кнсе» мз* 
ньтларында уланыляр. Меселем. үйгүрларда аяк —■ «агач 
окара» (Уйглф.-рус. сл. М.. 1940, 19 сах.), башгыртлар- 
да «үлы тябак» (Башкир.-рус. сл. М„ 1968, 67 сах.). га- 
закларля шынаяк — «лкаоа» (Рус.-казах. сл. М„ 1954. 
889 сах.) ге ш м В. В. Радлоп хем бу сөзн «окара»' 
от РШ оло лпйип теожиме эдйор (Радлов, I 
сах.). М. Кашгары хем бу сәзи шол 
маныда уланыпдыр (К а ш г а р ы. 1, 112 сах). 

Б\ айдьтламлар Гызылаяк днен топоттнмиң «гы- 
'Ы,т к» сс.л с » дпен маныда болмягының мумкиндигнтш 
гөркезиәр. Бу ики обаны биртт-бттриттлен тапапутландыр- 
матс учпн, Халачдакы оба А ш а к ы Г ы з ы л а я к. ен.сп 
I ьтзылаятс районындатсы оба хем Е тс а р ьт я-да Тутлы 

тчып?*п?г йлйэр ' Ленешдпр: Дашяяк. 

ГЫЗЫЛБАИ [Гызылбагй] —Сакарчәге пайонында гиц 

™;/“ ЗМЛ - Т ' !ре ады - ЯГГ ' ең Ш У 'ерде сарыкла- 
рын гызыл тпреси отурыпдыр. 

ГЫЗЫЛБАЙДАК — Ёлөтен районында посёлок; Ко- 
неупгенч пайоттында оба. Совет дөпрупде дакьтлатт ат. 

ГЫЗЫЛБАИЫР — Гызьтлетпек районында байырлык- 
лар, оба. ЯГГ, такмынан, 50X90 км апалыгьг тутуп ятан 
пе Соңудагдаи Ялавач дагына, Чендпр боюндакы Чотс- 
гамышдан хем Днвандерә ченлтт аралыкла ерлешйән 
яланач пе гызгылт ренкли байырлар ренкине геро шенле 
ат алыпдыр. Бу ада Магтымгулының дөредиҗилигт-шде 
хем душ гелйәрис: 


Кесгшт-кесгин ёлуң гечер, 

Гызылбайыр гөвун ачар («Соңудагы» гошгүсы). 

ГЫЗЫЛБАШАРЫК. [Гызылбаша:рык1 — Хоҗамбаз 
райопында арык. Оңа галаның ады гечнпдир (серет: 
Г ызылбзшгала). 

ГЫЗЫЛБАШГАЛА [Гызылбашгала:] — Хожамбаз ра- 
йонында гала. Ерли яшулулар: «Бу галаны гадым за- 
манларда гызылбашлар салыпдырлар» дийип гүррүң 
берйәрлер. Гызьтлбаш Д 1 тен ат Алының культы боюнча 
дөрәпдттр, ягны Алы гызыл көйиек гейипдир, келлесине 
гьтзыл селле орапдыр. Она өйкүнетт шайылара болса 
гызылбашлар дийипдирлер. Соңра бу ат парс гошунла- 
рына хем яйрапдыр (В. А. Гордлевский. Государ- 
ство сельджукидоп Малой Азии, Избр. соч., т. 1. М„ 

98 


1960, 243 сах.). чунки Ысмайыл Сефевид (XVI асыр) 
диен шанын гошунлары хем гызыл тахя геиип, үстун- 
ден селле орапдырлар (Бабур-наме. Ташкент, 19о8, 

457 сах.). . 

ГЫЗЫЛБУЛАК —- Чаршанны раионында (Көитенде) 
чешме. Бу чешме гызыл ренкли дхзлара бай ерден чык- 
яндыгьт учин. суп гызгылт ренке бояляр. 

ГЫЗЫЛБУРУН — Газанжык районында реңкн боюн- 

ча ат алан даг, дагың бурны. 

ГЫЗЫЛГАШ [Гызылга:ш] — Эсенгулы раионында гаш 
яльт эгрелип ятан гьтзгылт решсли ер. 

ГЫЗЫЛГАЯ — Красноводс-с районында посёлок; Са- 
ят районында арык; Батхыз төверегинде даг. Бу атлар 
шол ерлеодәки гызгылт ренкли гаяларың ады болуп, 
сонря бейлеки обт.ектлере гечипдир. 

ГЫЗЫЛГОЖАЛЫ [Гызылгоҗатлы] — Тагтабазар ра- 
йоиынла оба. Гызыл ве гощалы — тире атлары. 

ГЫЗЫЛГӨЗ — Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 
гуйы. Гызылгөз — тире ады. 

' ГЫЗЫЛГУИЫ —- Эсенгулы рапонында гуйы пе өри 
мейданы. Гызыл — тире ады. 

ГЫЗЫЛГУМ — Сакапчәге ве Эссттгулы районларында 
гумлар; Тагта районында гум ве онун ады дакылан 
оба (бч райондакы Гызылгумун икинжи ады: Кырк- 
гыз). Гызылгум хем эдил акгум ве гарагум ялы, чәге 
тттплерште дегишли болан терминдир. Бу ада Гарагум- 
да көп душ гелмек боляо. Сандыхлы чөлунце үсти от- 
-чөпсуз, елин угрүна ондан она сүйшүп йөрен бейик 
чэгелеое гызыл дийилйәр, чүнки олар хакыкатдан хем 
гызгылт ренке эедир. Орта Азиядакы Г ызылгум ди- 
ен улы чөл хем шу термин боюпча атландырыльтпдыр. 

ГЫЗЫЛДАГ ГГызылда:г] — Чаршаңңы рапомында 
ренкнне гөпч ят берлен даг. 

ГЫЗЫЛДЕПЕ — Тагта районында реңкине гөрә ат 

беплен депе. 

ГЫЗЫЛДЕРЕ— Гызылетрек раионында (1 ызылба- 
йьтпда) печкине г«пә ят алаи дере. 

ГЫЗЫЛДӨРДҮЛ [Гызылдө:плул) — Гарагумда рең- 
кине ве йюпмасына гепа ят алан чепе. 

ГЫЗЫЛДҮТ1П — Гаррыгала районында оба. I ызыл 

_тнре ады; дүйп — дагың дүйбн, этеги. Дагын этегин- 

дәки обада гызыл тиресиниң отурандыгы үчин, оңа шеиле 
ат берлипдир. 

7 * 


99 




















ГЫЗЫЛ ЕРГЕНЕК — Кялинин ра 
зылергенек .— тире ады. Эпгенек я- 
ра». «яка», «кенар» манысындакы 
асылдаш болуп, гапа өйүн тәпимини 
пән гыоаларыны анладяр. ЯГГ, бу 
гара өйун гапысьтны ве эргенегини гы 
учин. шейле ат алыпдырлар. 

ГЫЗЫЛЕТРЕК — Этрек дерясыш 
посёлок. Гызыл — совет дөвоүнтт хә 
маньтлы энтттет: Этрек сөзтт бараг 
1926-нжы нылда Этпек себитлери сс 
тарыландан сон. тәзе дорән рапона 
җовын иншиативасьт боюнча Гызьы 
кьтляр (Ч. А т а е в. Этреге тәзе ат ) 
сунгат», 7. X. 1964). Ерли илат бу ? 
нушинде уланяр. 

ГЫЗЫЛҖА — Керки районында с 
ре адьт. 

ГЫЗЫЛҖАБАБА [Гызылҗаба:ба1 
нын боюнда гум, гуйы. Бу ат шол төт 
җ а г а л а билен багланышыклы бол 
якынында еке мазарын бардыгы үчит 


1 ЫЗЬШЖАДАГ [Гызылҗада:г] Газанжык Ьию- 

Р ТьВЬШЛАНӘЗ Ла "гызыл>канэ:з] - Тагта рапоньшда 
Пнсчт нәме үчин бейле ат аландыгы белли дэл. з 
“ма° ода якыДнданы гумук ады ге,е„ болса герек 

Д ™ШЬ1ЛЖАТ' --1роюла11Дуз төверегинде реккпне ге- 

РӘ ГЫЗЫЛ ЙЬУ^ыТ-гызылетрек районында дере, 
Сзшбарың олумы. Дереде гызыл йылгынын көп өсиән- 
Йги үчин оңа шепле ат берлипдир. Дереден гелиән сил 
сувларының Сумбара гошулян ериндәки олума хем шу 

ЙТ ПэГзЫЛЙЫЛДЫЗ — Дәнев ве Елөтен районларында 
совет дөврүнде ат дакылан обалар (Дәневдәкп ооаньтң 

^ТыЗЫЛКАК^-кака районында (Гарагумда) оОа, 

ГЬ ГЫЗЫЛКОТАН — Чаршаңңы районында ер ады. 

ХдТыД“ТлГр С шьДе“ш°« У анладяр. Декешднр: 

^ ГЫЗЫЛКӨШЕК [Гызылкө:шек] — Газанҗык раио- 
нында реңкине ве формасына гөрә ат алан даг. 

ГЫЗЫЛКҮММЕ1 — Көнеүргенч раионында оба, өв 
лүйә. Күммет — «гүммез» сөзүниң фонетик варнантыдыр. 
ГЫЗЫЛКҮП — Красноводск районында гыз Д 

КК ГЬ13Ь1ЛЛАРЧАКАН - Гү^бата^Тү^еннстанда ер 
ад1т Бу ат гражданлык уршы билен багланы- 

ШЬ ГЫ3ЬШМАЗАр Ы [Гызылмаза:р] Чаршанны раноньш- 
ла (Көйтенде) даг. Дагың реңкиннң гызгылтдыгы ве 



















обу. Гызыл — шу ерде >1шаяп гөклёц тирёсиннц адь! 
2. 1 агта ргшонында ооа, он; Красноводск районында он. 
Бу ойлар топрагынын ренкине гөрә ат алыпдыр. 

ГЫЗЫЛӨЗ [Гызылө:з]—Гызылетрек районында (Гы- 
зылбайырда) рецкине гөрә ат алан дере. Әз сөзи бара- 
да серет: А г ө з. 

ГЫЗЫЛ ПОРСУГӨЛ [Порсугө:л] — Челекенде көл 
(«гызыл порсы көл»), Гызыл рецкли бактерияларын 
сува реңк, углеводород газларыныц хем ыс берйәндигн 
учин, көле шейле ат галыпдыр (I ы л ы җ о в, 8 сах.). 

ГЫЗЫЛСАКАЛ — Ашгабат районында (Гарагумда) 
оба, гуйы. / ызылсакал — әхтимал, гуныпы газдырап 
адамың лакамы. ! 

ГЫЗЫЛСУВ — Красноводск районыпда посёлок, дец- 
зиң айлагы. Посёлок деңзпң ичине сүсңәп гиден узын 
адада ерлешйәр. Ада тутушлыгына гум билен өртүлен. 
ЯГГ, тә 1930-нҗы йыллара ченли, гумы дыз бойы газ- 
саң, ондан сүйҗи сув чыкян экен. Бу сувлы чукурлара 
ийшме дийилйәр. Аданың гызгылт чәгеси сува реңк 
берйәнлиги үчин хем илкн ийшмелере, соңра тутуш ада, 
ахырсоңунда посёлога хем Гызылсув диен ат берилйәр. 
Сувуң дереҗесиниң песе дүшйәнлиги үчин, хәзир ийш- 
мелер газылмаяр. 

1782-нҗи йылың сентябрь айында Каспи деңзингщ 
гүнорта-гүндогар кенарларында барлаг гечирен рус ка- 
питаны М. И. Войнович Гызылсув днен ады түркмен- 
лериң хәзирки гиң манысында уланмаяндыгыны, шол 
ериң гызгылт чэгесиниң сува реңк берйәндиги себәпли 
хем илки ярым ада Г ы з ы л с у в дийлендигини белләп- 
днр (Русско-туркменские отношегшя в XVII—XIX вв. 
Сборник архггвных документов. Ашхабад, 1963, 124 
сах.). И. Сергеев ве В. Никонов бу ады айлагы гуршап 
алан гызыл гаялар билен багланышдырярлар, эмма бу 
ялңышдыр, чүнки, биринҗиден, Гызылсувда гая ёк, 
икинҗиден хем, бу ат илки айлагың дәл-де, аданың 
адыдыр, айлага бу ат соң дакылыпдыр. 

ГЫЗЫЛТАКЫР — Ашгабат, Йыланлы, Калинин ве 
Ленгггг районларында обалар, Гарагумда такыр. Обала- 
ра такырларьщ адьг гечипдир, такырлар болса реңки 
боюнча (гызыл тоюн) ат алыпдырлар. 

ГЫЗЫЛТАМ [Гьгзылта:м] — Көнеүргенч районында 
оба. Өң шу ерде хем гьгзыл тиресиниң яшан болмагы 
мүмкиндггр (серет: Гызыл ].). 

102 




ГЫЗЫЛ1Г1ГЛГК Бохердёп районыида (рормасыьа 
ве ренкнгге гәра ат алан баиьгр. 

1 ЫЗЫЛХАСАР — Бәхерден районьгнда гызгылт даг. 

Хасар — этник ат. „ 

ГЫЗЫЛХОҖАНАЗАР — Елөтен раионьгнда ооа. 1 ы- 

зыл ве хощаназар — тнре атлары. 

ГЫЗЫЛХОРАЗ — Чаршаңны районында формасы ве 
гызгылт ренки боюнча ат алан даг. 

ГЫЗЫЛЧЕШМЕ — Газанжык районында чешме. не- 

рет: Г ьг з ы л б у л а к. 

ГЫЗЫЛЧУЛБА — Ашгабат районында (I арагумда) 
реңкнне гарә ат алан депе. Деңешдир. ^ Р а ч у л ‘ 
ГЫЗЫЛЧӘГЕ [Гьгзылчә:ге] — серет: 1 ызылгум. 

ГЬ ЗЬ ЛЫМАМ [Гызьглыма-.м] Гаррыгала раиоггьш- 
д а Г о“ Ы Ь Л “рде,1 

УЙЯГ ~т берлкпдир. Дсцешдир: 

А г ы м а м, С а р ы ы м а м. „ р. 

ГЫЗЫЛЯИЛАГ [Гызыляйглаг]— Гарагумда янла. Ьу 
ат гумуң реңки билен багланышыклы болса гере.с. 

ГЫЗЫЛЯР 1 Гызыля:р 1 — Геҗен раионыггда ооа ве 
гүньг (әхтимал, «гызылҗар»). М. Кашгары яр сөзүгш 
«силиң оюп гиден ери, җар» дийип дүшүндприәр (К а ш- 
гарьг, III, 156 сах.). 

ГЫЛАВУЗ — Газанҗьгк районында даг. 1 шовуз 
«гылав» сөзүндегг болун, ерли геплешикде гүичли, кес, 
гелйәгг йити совугы аңладяр. ЯГГ. бу даг улы дагларьгң 
демиргазыгында ерлешйэндиги ве онуң үетүнгщ гышд 
өрән совук боляндьггы үчин шеиле ат альшдыр 

гктпгыпДВ _Гөкдене районында ооа, чешме. У 

ГЫЛГЫЛАЬ 1ӨКД „„А ШЫ бчлен багланышыклы 
ат чешмәниң сувунын ЧЫКЪ ™ Ъ \'Х_* меңзетмеси, ао 
болса герек: гыл-гыя я-да гул-гул - ^сес меңзет^ , ? 

(ав) — «сув». Деңешдпр. Г у л г \ . > 

ҮЫЛЫЧБАИ [Гылычба:й] — Калинин районьгнда улы 
каггал Гылычбай — Гыльгчныяз байыц адьгньш гысгалаи 
гөрнүши. 1815-нҗи йылда Хыва ханьг Мухамметрахым 
шу каналы газдыряр ве она өз чиновииги I ылычныяз 
байың адыньг даклр (В. В. Б а р т о л ь д. Соч., т. 

М„ 1965, 180 сах.). 

ГЫЛЫЧДАМЛА— Гарагүмда гуйы ве онуң төверек- 
лери Гылыч — адам ады, дамла — « даммак» сөзүнден 

103 














гүррүң оериәр. Ьирнәче яшулулар оолса оу ады «ын- 
-пычак» сөзүнден хасап эдйәрлер. XIX асырын, оашында 
шу ерде Гыпҗак диен гала бар экен (МИТТ, II, 413 
сах.). 

ГЫПҖАКЧАИ [Гыпҗакча:й] — Ашгабат районының 
гыпҗак обасына сув берйән кәриз. 

ГЫР [Гы:р] — Красноводск теверегинде өң оба, хә- 
зир гуйы. Гыр — тире ады. 

ГЫРАДЕГЕН — Гарагумда Узбойың гыра деген ерн, 

^ГЫР АНЛЫДЕПЕ [Гыра:нлыдепе] — Тагтабазар райо- 
нында депе. Гыран,— түмениң ондап бирине оарабар 
болан пул бнрлиги. Я1Г, шол депеден хәли-хәзире 

ченли кьне пуллар тапыляр. „ 

ГЫРАТБЕИИК [Гькратбейик]— Гагта раноныида гум. 
ЯГГ тойлардахы ат чапышыкларда атларың шол гуми 
чегип доланяндьнлары үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

ГЫРГЫНҖА—1 ызылетрек райоиында депе. >и х , 
г РЦРН ясыоыи аяклзрында шол депәниң төверегинде ер- 


ГЫРЙаКСУВ - Тагта районыида көл. Ойун Ш* 

(Амыдеряиын саг 

АИ ГЫРТЫЧ — Гызылетрек районында (Гызылбанырда) 

Д Ть1СГАСУВ _ [гТсгасув] - Җебел нң гүнортасыида 
гысга сувлы көл. 

ГЫШЛАГ—Бәхерден районыида даг. Өн гышын 

шол дага гөчйән экенлер. „ , 

ГЫШЛАКГУМ —Хожамбаз раионында обаның (гыи 
лагың) якынында ерлешйән гум. 

ГЫШЛАКЯПБОИЫ [Гышлакя:пбойы] — серет: Бон. 
ГЫШЫКДЕПЕ [Гьншыкдепе) — Еарагт раиопында 
депе ЯГГ, ол өз формасына гөрә дәл-де, шол ерде 1 ы 
шык' диен адамың отурандыгы үчии, шеиле а „т альшдьф. 
ГЫЯНЛЫ — Красноводск районында носе. е V, 

пиен ота баи ер. „ 

ГӘБЕСӨВҮТ [Гә:бесөвүт] — Гаррыгала ранонында о. 
Пбп хәзии ер ады Гәбе я-да габа «гөврүми улы» дии- 
мекдир; сөвуг-талыи бир гөрнүши. Я1 Г, яңы-ячына 

Р^ор ЫН Ч^льГ» М "^ЛЬШЬ1 
даг билен Экерем аралыгьп ^ дӘ ки шор сувларда 

ГӘВҮРГАЛА [Гә:,вүргала. ' галасы» дийии ат 

йонында гала. Археологлар « Р харабалары хасап- 

берлен бу галаны гадымы Марьшың х Р Н 3 д ан хас 

лаярлар. Оларын.п^ о вТ. Старый Мерв. 

««““"“ л 











Гюша 


ДАВАЛЫ [Да:ва:лы] — Гарагумда яила в< 
лары; Гызыларбат районында чешме; Лепнн 
да яп. 

ДАВАЛЫДЕПЕ [Да:ва:лыдепе] — Байрамг 
иында депе. ЯГГ, революциядаи өң ер-сув 
барада шол депәниң үстүнде улы дава болу) 
да давада еңлен тарапың бир шахыры дава 


(гара тиресине) гаргап, гошгы хем дүзүпдир: 

Давалыда этме оруи, 

Мыдама шумлукда гөрүи, 

Акжагала, Гонратбурук, 

Топдепе сең башыңы ийсин. 

(Гошгы векилбазарлы 77 яшлы Акмырат Мәмметбердп 

оглундан язылып алынды). 

ДАГАДА [Да:га:да] — Красноводск районыида Каспи 
деңзиниң сүвдан ёкары чыкып дуран (даг ялы) адасы. 
ДАГАҖЫК [Да:га:жык] — Челекенде оба, кичижик 

10(о 





чаг. ЯГГ бу ат аслыида Дагжык («дагжагаз») оол- 
^ДАГ БС^ ЙЬ1 ^ Да тбойы] —^Көпет да^ 

ЙЭ? А™ ве Этек оазислериниң тутуш ады. Гадымы 

^ ДАГДАНЛЫ — Бәхерден ве Гызыларбат ранонларын 

пя прпе чешме. Дагдан • агач ады. ^ 

ЛАГОРТА [Да:горта] — Чаршаңңы раионынд ( 
тенде) нки дагың арасьшдакы (ортасындакы) ер. 

ДАГЯРАН [Да:гя:ран] — Гызылегрек раионында даг., 

^ >Ө ДАЗГУЙЫ —"гүнбатар 1 Түриленистанда гыр, гупы. 

Л ДАИНА[Да:йна]- ОРР«™а; Р айон ™“ т ° б д ыр ЯГ Бу 

о»да» =ка Р ь, хась,л 
аЛ ДАИНАСУВ Ща,йнасув] — Гаррыгала райовыида 
Д )?АП Х 1нТд“йхТл-'Кркмеигала районыида совес 
ДӨ П4 Ү ПАК а ГДа а л К ак1-Хожаибаз районыида (Талльшер. 

беР пЖЬпЫ-Гаррыгала райоиында дере ве чешме. 

Де^е“ум Л далба^рыны./бардь,™ учии. она шеиле 

аТ Л б АТБУЛАК-Кака районында даг, чешме. ЯГГ, 
Ртал > свзүнин үйтгән гернүшидир, чүнки чешмо- 

""пАМАНА-“Вахерден ^йошСмакаман дагынын 
гайрасьи^Тызыларбшт 1 Кааа 

™“к» )ц(ймекдир^Деиешдйр, а,Д,м-сазда „ес (япбыл- 

лак) хенлере хем дамана д ишышәр 

ДАМАНЫКУХ [Даманыку:х]| — Көпетдагын 

Гаррыг,ла ' 1 0 а ; 

















]зап ис ТагтаОазар райоиларында чошмелер. ДимдйМ —* 
«дамыак» диен сес меңзетмесинден эмеле гелипдир. 
Дагдакы бу чешмелериң сувы ёкардан дамҗалап ашак 
инйәр. Сувы шейле ел билен иыгнаян чешмелер дамоам 
дпен географик термин билен атландырыляр (М у р з а- 
е в л е р, 70 сах.). Көйтендагда бейле чешмелере Дамҗа, 
Т а м ч а, Гызылетрек районында Оолса Д а м м а дийил- 
йәр. М. Кашгары оу термини гамынды гөриушинде ула- 
ныпдыр (К а ш г а р ы, 1, 420 сах.). 

ДАМДАМЧГШМЕ — Небитдаг төвереклеринде архе- 
ологнк әхмиетли ер, чешме. Серет: Д а м д а м. 

ДАМҖА — Чаршаңңы районында (Көйтендагда) 
чешме. Серет: Д а м д а м. 

ДАМЗЫК —Красиоводск райоиында гуйы ве яйла. 
Бу адың манысы барада серет: Г ы л ы ч д а м л а. 

ДАРАИДАРА — Чаршацңы раионында (Көйтенде; 
дере. Бу топонпм дерейидере даен парс сезлериндеи 
эмсле гелип, «дерелериң дереси» диеы макыпы аңладяр. 
Әхтимал, дере өзуииң салкын ховасы, гүр баглары, гө- 
зел гөрнуши үчын, шейле ат алан болса герек. Ерли 
яшулулар бу ады «дарагтлы дере» дийип хем дүшүң- 
днрйәрлер. 

ДАРГАНА — Кака районында оба, гадымы гала. 
Адың манысы беллн дәл. 

ДАРГАНАТА — Амыдеряның чеп кспарында район, 
посёлок, демир ёл стандиясм, гадымы гала. Дарган сө- 
зүниң манысы белли дәл, ата — эдил хоҗа, баба сөзле- 
ри ялы, өвлүйә атларында көп душ гелйән сөздүр (де- 
ңешдир: А р ч м а н а т а, Г а р ы б а т а, Ы с м а м ы - 
дата). Оны шу ерде аталарың яшандыгы бплен хем 
багланышдырярлар, эмма бу нәдогрудыр. Хорезмиң 
шшнҗи улы шәхернниң ады хөкмүнде Дарган сөзүне 
ал-Макдисиниң (X асыр) ишлеринде душ гелйәрис 
(МИТТ, 1, 188 сах.). П. Померанцев бу ады дарга («га- 
йыкчы», «гәминиң капнтаны») сөзүндендир дийип хасап 
эдйәр (П о м е р а н ц е в, 68 сах.). Амыдеря бойларында 
бу сөз хәзнр хем шол маныда актив уланыляр. 

ДАРДЕРЕ [Да:рдере] — Бәхерден ве Гаррыгала ра- 
йонларында дерелер. 

ДАРҖА [Да:рҗа] — Каспи деңзинде ярым ада. Ол 
ңнсизлиги үчин, шейле ат алыпдыр. 

ДАРТА — Красноводск районында оба. Яшулулар бу 
ады ики хили дүшүндирйәрлер: 1) тире ады; 2) бу оба 

108 


6вЯ те к И обалардан узагракда («артаракда.1 ерлешйок- 
"дКт'Д ПЫКБахелдек'"р=Пон Ы »да (Нокхрда) .»• 

4Ж^Ч=Где 'ЖЖ «»- 

ДАШ |Да.нЯ ые. агг сүвун дхпбун- 

Гд1шнГба?д™ ^ьгк'тутуляи ерлере шейле 

аТ П б Дш7гЫЗ ГПа-шагыз) — Хожамблз раПоиыида (Тал- 

— ,белки, «рабат». Эмма . Т Төвегегн баг-бакжалы 
”о е лГ Ь [Г ^о^ыш, Ди еоидпр. ЯГГ. 
чешмәяин өнки ады. А т< г РП к-и пайонында арык. 

ларшДкерпичлери, куйзГгшьпарьиАөвүклеридир. Арык 
Х ДАШАЯК Ш [Да:шаяк1 - ТеҗеНр районында^ ° ба . Д* 
Ш ДАЙБЕНТ [Да-шбенТ-Кьйеүргенч районьшда Кө- 

££=? — «ур»» 

^ТТАШЕРЕ^^ДашшрезЫ^КалЫин районьшда 

?ьГб=л Ь “, далДу е" г"ла е атларьТа хем коп душ 
^ ДАШКЕСЕН [Да:шкесен] Бохердсн райовьшда *.• 

“пиштТТгиы «керппи көпри»). Посслогь» якьшыш 













да Мургабын 9 дешнкли (гөзели) көпрүси болуп, ол 
XV асырда Табан көпрүси дийии ат алян экен. 
Табан — Темирлениң гошунбашысынын ады (ТССР та- 
рыхы, 1 том, 1 кнтап, 373 сах.; Б а р т о л ь д. Ороше- 
ние. 64 сах.). 

ДАШКӨПРҮБАЛА |'Да:шкөпрүба:ла] — Чәрҗев ра- 
нонында оба ве арык. Оба арыгың ады боюнча, арык 
хем өз үстүнде салнан даш көпри боюнча атлапдыры- 
лыпдыр. Парсларың бала («ёкары, «ёкаркы») сөзи 
бейлекилере середенде, деряның ёкаррагындан баш ал- 
ян арыкларыц адына гошуляр. Бу сөзе көпленч Чәрҗев 
төвереклеринде душуляр. Денешдир: С а р ы к б а л а. 
Мугалбала. 

ДАШЛАР [Да:шлар] — Калинин районында оба. Даш 
— тире ады. Шу районда Г ө к д е п е л и д а ш л а р ди- 
ен оба хем бар. 

ДАШЛЫБЕИИК [ДаннлыбейикТ — Гарагумда гыр. 

ДАШЛЫБУРУН [Да:шлыбурун] — Гызылетрех райо- 
нында дашлы белент ер. 

ДАШЛЫҖАДЕПЕ [Да:шлыжадепе] — Теҗен райо- 
нында, Гөксуйри станциясының якынында депе, гадымы 
обанын галындысы. Бу депе археологик әхмиетли бо- 
луп, онун үстүнден ве ашагындан дүрли дашлар, гады- 
мы яшайжыларың галдырып гиден затлары тапыляр 
(В. М. М а с с о н. Түркменнстаның гүнортасындакы га- 
дымы экеранчылар. Ашгабат, 1959, 16 сах.). 

ДАШЛЫДЕРЕ [Да:шлыдере] — Бәхерден районында 
дашлы дере. 

ДАШЛЫК [Да:шлык]—Керки районында оба. Шу 
обаның меркезинде археологик әхмиетли дүрли дашлар- 
гапларын девүклери, хашамланан керпичлер пе ш. м. 
көп тапыляр. Бу ат шол ерде шейле дашларың көпдүги 
билен багланышыклыдыр 

ДАШЛЫОПДу\К [Да:шлыо:йдак] — Гумдаг төверегин- 
де дашлы ой. Ойдак — «ойтак» сөзүниң диалектал вари- 
антыдыр. 

ДАШОЮК [Да:шо:юк] — Гарагумда гыр. Оюк сөзи 
Гарагумдакы ёлларың угурларында эдилен белликлери 
(ориентирлерп) аңладяр (МИТТ, II, 435 сах.). Олар 
чөл чөплеринден, дашлардан я-да палчыкдан конус 
гөрнүшинде дихелднлип, узакдан гөрнер ялы ерлерде: 
бейиклериң, депелериң үстүнде отурдыляр (Л\ у р з а - 


евлер. 166 сах.). В. В. Радлов хем уйук сезүнин. «га- 
рантгы» манысыны белләпдир (Радлов, 1,^ 1633 сах.ь 

ДАШӨЗЕК [Да:шө:зек] —Красноводск ранонында ер 
ады. Өзек сөзи барада серет: А г ө з. 

ПАШРАБАТ [Да:шраба:т1 — Чаршаңны раионы дэ 
оба демир ёл станциясы; Марынын 40 км гүнорта-гүн- 
Й^арындакы гадьшь, Д е н « а н а к « н нк.херннин ьар • 
бачылыгы. Рабат сөзи барада серет. Акрабат. ден 
данакан харабачылыгы. ХУ1-ХУП асырларда, ягпы Ма- 
р Ы —Сарагт кервен ёлы халхара әхмиетини иптнрепде! 
сонра, Дашрабат дийип атландырылмага башлаяр (А д - 
ков. Станции, 223 сах.). Г. Адыков даш свзүндок 
ҮЗЫН чекнмлини назара алман, о> ады «даш ( 
пабат» дийип дүшүндирмәге сынанышяр, эмма бу пә- 
догрудыр, чүнки говы ве берк керпичлерден салнан 
рабада шу ат берлипдир (Проф. Б. Заходер. Депда 
накап. «Йсторич. журнал». № 1. 1943, 77 сах.). ^ 

ГГД1ТТХОВУЗ [Да:шховуз] — Шәхер, оазис, раиоп, де- 
мио ёл станциясы.Шәхер * гадым вагтлапда дашдан 
эдплен ховуз боюнча атландырылыпдыр. Дашлары ал 
, ан ол ховуз (диаметри 13-15 м.) шәхердәкп хәзирки 
9-нжы кварталын 400 м гүндогарында ерлешиар. ЯГ1 
XIX асырың башында ховзун гапдалында даш СҮ Т Ү 
тепвезе гөни чекилен гадымы яплар ве улы җаилап 
бчо экен (МИТТ II, 293 сах.). Эмма олар сонкы вагг- 
ларда ёк эдилипдир. А. Вамбери: «Дашховуз говы гур- 
лупдыр. Ол ичинде бирнәче сувлы ховданлары болап 
улы багың ортасында ерлешйәр» дииип язяр (А. В а м- 
бери Очерки Средней Азии. М.. 1868, 90 сах.). Кәбир 
адамлар бу ады «даш (дашкы) огуз» диинп дүшүндир- 
йәрлер. Бизин пикиримизче, бу нәдогрудыр, ерли ян'\- 
луларын гүррүнлери, гадымы ховзун галындысы ве оал 
сөзүидәки узып чекимли бу адын «дашдан эднлен хо- 
вуз» диен маныдадыгьтны субут эдйәр. 

ДАШХОВУЗЛЫОБА [Да:шховузлыо:ба] — Түркменга- 
ла районында оба, ЯГГ, 1914-нжи иылда рус инженери 
Валюйский шу ердәки яба гатла гурмак үчин, онун. 
бираз ерини цементледйәр. Шол ерде сув көп са<ланян- 
дыгы үчин, илки яба, соңра оба шу зт галяр. 

ДАШЯП [Да:шя:п]—Ленин районында яп. ЯГГ, ябы 
Даш гаты диен адам газдырыпдыр. 

ДАЯНДЫК — Гызылетрек районыпда депе. ЯГГ, бу 






















ат «аяк чекмек». «еакланмак» манысынлакы даянмак 
сөзунлен эмеле гелипдир. чүнки Машат-Миеирянын үс- 
туне йөриш эден гошун шол ерде аяк чекипдир. Бу ат 
бярала: «Дегшанада дегишен, Ганлыжада галышач, 
Даяндыкда даянышан» диен айтгы хем бар (Дегигана, 
Ганлыжа — райондакы гум ве депелерин атлары). 

ГТАЯХАТЬТН ГДяяхагтын) — серет: Б а й х а т ы н. 

ДЕГИРМЕНДАГ Щегирменда:г1 — Бәхепден райпнми. 
ля Дпчман купортыньтн устуне абанып дурян дяг. ЯГГ, 
шу ердә өн 7, сонра 4 дегирмениң ишләндиги учнн, она 
щрНлр ят беплтшдип. 

ДЕГИРМЕНЖИК — Бәхерден районындя чешме. ЯГ Г. 
сүв дегирмени гурмага аматлы ериниң бардыгы үчни. 
оня тттейле ят беплипдио. 

ДЕГИРМЕНЛИДЕРЕ — Бәхерден районында (Но- 
хурляГ Б дегирмени бар болян чешме. дере. 

' ДЕГШАНА ГДегша:на1—1. Гызылетрек районында 
(Мадав обасында) гала. ЯГГ, бу ат «чакнышылан ер» 
манысындакы дегишхана сөзунден эмеле гелипдир, чун- 
ки епли илат Машат-Мисиоянын үстуне чозан душмач- 
лао билен шу галада чакнышыпдыр (серет: Д а я н д ы ч). 
Яшулулар: «Шу Дегшана Гөроглынын Чанлыбили бо- 
лупдьтр» дийип хем гуррүн берйәрлеп. 2. Гызылетоек 
районында (Тызьтлбайырда) дере. ЯГГ, бу ат «дегнтт, 
ягны душләп гечилйәи ер» маньтсындакы дегии г сана 
сөзунден дуряр, чунки дерәниң суйҗи сувлудыгы үчин, 
кеппенлеп шм епде душләп гечйән экенлео. 

ДЕКДУРМАЗАЛАҢ — Көнеургенч оайонычда (Гара- 
гумда) алаң, депе, ёл. ЯГГ, ёлагчылары х«пленч пту де- 
пәниң янында басмачыларын таландыгы, Гызыл Гошүн 
билен басмачылаоың арасындакы атышыклаоың хем шу 
аланда көп боландыгы учин, она шейле ат беплипдип. 

ДЕЛЕЛИ — Эсснгүлы районыида ики көл (У л ы Д е- 
л е л и рр К тт ч и Д е л е л и). Деле — от ады. 

ДЕМБЕРМЕЗ — Саят районында арык. Сувуның чалт 
акянлыгы тшин, ол шейле ат алан болса герек. 

ДЕМИРҖЕН — Газанжык ве Красноводсх районла- 
пында даглар; Гызыларбат районында ер ады. Булара 
Демиржената диен өвлуйэлериң ады гечипдир. 

ДЕМИРЛИҖЕ — Гызылетрек районында Сумбарыч 
олумы. Шу ерде демир көпри са.пнандыгы үчин, шейле 
ат берлипдио. 

ДЕПЕГАЛА ГДепегала:)— Кака районында гала. Улы 
112 


Дёпәниң дашына хаят (гала) салнандыгы уштн, бН.а 
шейле ат берлипдир. 

ДЕПЕЛИҖЕ — I ызылетрек районыпда дерннын гү- 
зери, олум. Якыпында депе бар. 

ДЕРБЕНТ — Бохерден райопында агзы берк дере; 
Ашгабат районыпда дагың гечелгеси, агзы. Бу адыц 
гйтш манысы — «япык гапы», «гечмеси кып агыздттр». 

ДЕРВЕЗЕ — Ашгабат раГюпында (Гарагумда) посё- 
лок. Дервезе сөзн иарсларыц дер —«ншик», «гапы» ве 
баз— «ачык» свзлермндеп эмеле гелип, ховлуларың га- 
иыларыны, географнк термип хнкмүнде болса белент дс- 
пелериң, байырларың, гаяларың арасындан гечилнәп 
гечслгелери аңладяр (Мурзаевлер, /0 -71 сах.Г 
ЯГГ, Дервезе посёлогыпа барян слун ики тарапында 
хем депелер болуп, олар дервезәин яда салярлар (посё- 
лога шу депелерпң ады дакыляр). Бу депелер Кырк- 
чулба дийлпп атлаидырылян ве XIX асырың ахырларыи- 
да күкүрт газылып алнап депелер тоилумындандыр. 

ДЕРВЕЗЕБАПЫР— Кака районында гечмек үчнн 
аматлы агзы болан байырлык. 

ДЕРВЕЗЕЛИ—Бәхерден районында бнр гаясындан 

эмели гечелге эдилен даг. . 

ДЕРВҮШ—1. Каспн деңзинде ярым ада ье анлат. 

Оиа 4 йме үчип бейле ат берлендиги беллн дол, 2. / о- 
жамбаз райоиында оба л Дервүш —тире ады. 

ДЕРЁГАЯ —Гарагумда ер ады («гаялы дере»), 

ДЕРЕК—Бәхерден районында дерекли чешме, даг. 

ДЕРЕКЛИ—Гаррыгала районында дере. 

ПРРИДАШЛЫ [йерида:шлы] — Газанжык Р а, ' а ' 

юмшатмак. оларда галан яглары айырмак үчпн ула.пял- 
яп даш. Шу ерде шейле дашлар кап. 

ДЕРЯБАШ [Деря:ба 1 н]- Чәржеп райопында деря- 

^'пГШЯДҮЗ^Деря-дүз]— Керки районында (Гарагум- 
даМР ^ь. 3 Ву Д ^ Ам,. 1 ( та л1 деряныи ака.. ерияи 

ЯД ДЕРЯЛЬ1К [Деря:лых] — 1. Дашховуз оазисннде 
Амыдеряның Сарыгамша гидйән гадымы угры көле бан 
ерлер. 2. Көнеүргенч районыпда оба. ГССР Ькары ьо- 
ветиниң Президиумынын 1967-мжи йылың 19-нҗы апрс- 

8 закяз V"»? 113 














лпйдәки УказЫ эсасыида тәзё дөредилеп оба советнИе 
Дерялыгын ады дакылды. 

ДЕРЯТАКЫР [Деря:такыр]—Гарагумда гиң дүзлүк. 
Ятыш яганда, әхлп ери сув болуп ятаны үчнн, оңа шеп- 
ле ат берлипдир. 

ДЕХИСТАН [Дехиста:н]—Гызылетерек районында 
гадымы ер, Машат-Мисиряның нкинҗи ады. Дех (рус 
здебнятларында: дах я-да дай )—бизиң эрамызыңбаш- 
ларында Мпсирян дүзлүгинде яшан халкың ады 
(К. Адыков. Дахистан— исторический край. «Туркмеп- 
ская искра», 29. ХП. 1966). Шейлеликде, бу ат «дех- 
. 1 ерпң ю[)ды» диен маныдадыр. Эсенгулы районыпдакы 
Сүйҗүяба Дехистап хем дийилйәр. Магтымгулынын 
дөреднҗилигштде хем бу ада душ гелйәрнс: 

Шол җайыңдан назар салсаң, 

^луг Дехистан. гөрүнер («Дукан гөрүнер» гошгусы). 

ДЕШИКДАШ [Дешикда:ш] — Чаршаңңы районында 
(Көитенде) даг, дагың говагы. 

ДЕШИКЛИ Бәхердеи районында дере, чешме. Ш\' 
дередәки ёл улы дешигиң ичинден гечйәр. 

ДЕШИКЛИГАЯ Г аррыгала районында гаялар. 
Сумбар ве Чендир деряларының кенарларында гадымы 
сумларың (серет: С у м б а р) бардыгы үчин, олара 
шеиле ат берлипдир. 

ДЕШИКЛПДЕПЕ — Керкн районында депе (гала). 
ДЕШИКЛИКЕМЕР — Кака районында ашагы көвлүп, 
турба (сев) аркалы сув гечирилен гая. 

ДЕШИКЛИЧАЙ [Дешиклича:й] — Гөкдепе районыида 
гаяның ашагындан гечйән җар. 

ДЕШТ — Бәхерден районында оба. Парс дилннде 
дешт — «чөл», «сәхра» диймекдир. Оба текиз байырлык- 
да, гумаксы топраклы ерде ерлешйэр. 

ДЕШТЕК—Бәхерден районында чәгесөв топраклы 
гадымы отурымлы ер. Парс дилинде дештек — «чөлҗа- 
газ» днймекдир. 

ДИВАН [Ди:ва:н] — Гызылетрек районымда (Гызыл- 
байырда) дере. Онуң нәме себәпден шейле ат аланды- 
гы белли дәл. 

ДИВАНАБАГ [Ди:ва:паба:г] — Чәрҗев шәхеринпң 
ерлешнәи орпуныц өңкп ады. Көпе Чәрҗев хәзиркп 
Комсомол посёлогында ерлешипдир. Деряның көпрүси 

114 



Гурулмаздан өң, Чәрҗев шәхериниң брнуНда гүр пёгДё 
токайлары болуп, онуң ичинде кепбеден эдилен өйлерде 
галандарлар яшапдырлар. Илат олара диваналар, отур- 
ян токайына болса Диванабаг динип ат берипдир. 

ДИВАНБЕГИ [Ди:ванбеги] — Ленин районында яп. 
ЯГГ, ол Хыва ханының эмелдары (диванбегисп) тара- 
пындан газдырылыпдыр. 

ДИКБЕЙИК—Гарагумда днк белептлик. 

ДИКЕЧЛЕР— Гызыларбат районында форыасына 
гөрә ат алан даг. 

ДИКҖЕ — Гарагумда днк гыр ве гуйы. 

ДИКИЛДАШ [Дикилда:ш]—Гаррыгала райопыпда 
оба, дере. Дикилдаш — «днкмлен даш» днеп маныдадыр, 
чүнки шу ерде диклигнне отурдылан улы даш — гадымы 
ядыгәрлнк бар (П о ц е л у е в ск и й. Племя, 34 сах.). 

ДИКСУВЛАТ — Дарганата районыпда дик олум, 
гүзер. Сувлат сөзи барада еерет: Г еч исуплат. 

ДИКЮРТ [Дшсккрт] — Гаррыгала районында оту- 
рымлы ер, дик гая. 

ДИЛЕВАР [Дилева:р]—Дашховуз районында оба. 

Дилевар — Хыва ханынын эмелдары болан ве шу асы- 
рыц башларында Шаммы кел тарапыпдан өлдүрилен 
Нурҗап батыр диен адамыц лакамы. Обаның орпы шу 
сөзе чепер («дилевар») адамың мүлк ерн экен. 

ДИҢЛИ — Ашгабат районыида (Гарагумда) оба. Шу 
ерде үстүне улы даш гойлан белепт депе бар. 

ДИҢЛИБУРУН — Көнеүргенч районында (Гарагум- 
да) оба; үстүнде диң эдилеп буруп формалы гыр. 

ДИҢЛИДЕПЕ — Гөкдепе ве Кака районларында дн- 


ци болаи гадымы галалар. 

ДИҢЛИДЕРЕ — Гаррыгала 
Шол ердәки галаның үстүпде 


райопьшда оба, 
днңин бардыгы үчнн 


дсре. 
, оца 


шейле ат берлипдир. 

ДИҢЛИҖЕ — I ызыларбат райопыида дере. Шол ср- 
дс гадым замапларда гаравул дурлап дпцлер бар. 

ДИҢЛИКӨПРИ— Көнеүргенч райоиында ер ве квпрн 
ады ЯГГ, революциядан өн, дүрлп чозушлардап > 
бп.гтмяк пе өтегчплерден пач алмак үчпп, Кнлябын квп- 


рүсиие диң эдилипдир. 

ЛИРЕГЛИ [Ди:регли] — Тагта районында оба (өл 
Аңыркы Днрегли ве Боркп Диреглн дисп 
икн бөлеге бөлүнйәр). ЯГГ, дирег - бу ерде «ДИН» ма- 













Мысыида. Шу обадакы лайдан ясалан диң дүрли уруи!- 
лар дөврунде гөзегчилик пункты болуп хызмат эдипдир. 

ДИЯРБЕКИР [Диягрбекир]—Вас төверегинде гала. 
Яшудулар бу галаны «Шасенем —- Гарып» дессанындакы 
Диярбекириң галындысы хасаплаярлар. Шенле атлы 
шәхер Түркнеде хеы бар. В. А. Ннкоиов бу ады «бекр 
тиресииин обасы» днйин душундирнәр: дияр арапча 
болуп, «оба» сөзүпин көплүгидир, бекр — арап тиреси- 
пнн ады (Никоиов, 123 — 124 сах.). 

ДОВАТЯГ1 [Доватя:н] — Бапрамалы райоиыпда оба 
не ян. Допат — шол яба мирапчылык эден адамың ады. 

ДОВЛЛТ — Гызыларбат районында (гумда) обә, гу- 
йы. Довлат — гуйыны газдыран адамың ады. 

ДОГРУДЕРЕ — Гызылетрек районыпда (Гызылба- 
йырда) гөии дере. 

ДОГРУҖА - - Бәхердеп райопында гөнн дере, чешме. 

ДОГРЫ Байрамалы районыида совет дөнрүнде ат 
дакылап оба. 

ДОГТАРБӨКЕИ — Кака райопыпда дагыц улы годигп. 
Парс дплннде Оохтар —«гыз» днймекдир. Бу ат дшш 
роваят эсасында йүзе чыкапдыр, ягпы душмаи чозанда, 
бир гызыц палышына даг ярылыпдыр, гыз хем шоңа 
гмднпдир. Руханылар шейле дини роваятлары көп топо- 
нимлер барада дөреднпдирлер (Паравбиби). 

ДОЙМАДЫМ — Арал деңзиниң туркменлер арасып- 
да көп уланыляи ады. Бу ада чепер эсерлерде хем душ 
гелйәрис. Меселем: /1 мыдеря хачана ченлч Доймадыми 
бакан ат чапар? (Б. Кербабае в. Иебитдаг. Ашгабат, 
1957, 12 сах.). 

ДОПРАН - Г азапҗык районында даг. Дойран ■ 
«доюрмак» сөзүидендир. ЯГГ, шу ерин экеранчылык ве 
баг-бакҗа үчип \ас аматлыдыгы не экннлерден бол ха- 
сы .'1 алиапдыгы себәплн, оңа шейле ат берппдирлер. 

ДОИРАНДАГ [Дойранда:г] — Гаррыгала райоиыпда 
даг. Бу адыц мапысы барада серет: Дойраи. 

ДОКУЗДЕПЕ—Гүпбатар Гарагумда депелериң еапы 
боюича ат алап гыр. 

ДОКУЗҖЕҢҢЕЛ — Керкн районыида җеннел. Докуа 
— тмре ады. ЯГГ, оламларын докуз диеи тиреси өң шу 
ерде отуряп экен, сон олар Хоҗамбаз районына гөчүп- 
дпрлер. 

ДОКУЗЗОЛ |Докүз.чо: а| - Эсенгулы райопыпда ер ады 


3 0Л __ «золак» сөзүнии гысгалан формасы болуп, узалып 
гидйәи пнче ерлери анладяр. ЯГ1, шол ер докуз золак- 
дан дуряр. 

ДОКУЗЛЫОБА [Докузлыо:ба]— Калипип раиоиыпда 
оба. Ерли платың кәбирлери бу ады оба нлки гөчүп 
геленлерин саны билен, бейлекилери хем тнре ады бплеп 
багланышдырярлар. 

ДОКУЗТАМ [Докузта:м] — Тагта районында өн кичп 
оба, хәзир яп. ЯГГ, яба докуз хоҗалык эелнк эденп 
үчнн, она шейле ат берлипдир. 

ДОҢУЗАҖЫ [Донуза:җы] — Газанжык раионыпда 
шор сувлы квл (мейданы 50 га). Якынындакы Чокрак 
ве° Ясга квллерине середеиве. бу көлун гыраларыида 
всүмлик көп болуп. дурлп хайванларыд. шол сапяа до 
ңузларын хем яшамагы үчпм аматлы. Шол себәпли, көле 

шейле ат берлипдир. ^ т^пргнн- 

ДОҢУЗГУМ — Бәхердеи ранонында гум. ■ Р 
дәки экине өн доңуз гелйәр экеп. 

ПОНУЗГЫР — Гарабчл төверегинде гыр. М1Ы 
ш?л ерде донузларын квп болакы үчнн. гыр шепле аг 

“дОНУЗЛЫЖА - Бахердеп районыяда ви екегаиаи 

кән болан дере. чешме. 

ГОҢУЗӨЛДИ — Дарганата рапонында көл. 

ДОҢУЗӨЛЕН — Гаррыгала районында дере р 

ТОНУЗСЫРТ — Хожамбаз раионында (Савдык 
чөлүнде) формасы боюнча ат алап гыр. Сырт дпсн геог- 
пафпк терм.ш үсти ясы. узын депелери. гырлары анлад- 
яр(М у^р з аев лер, 215 сах.). М. Кашгары сырт сөзү- 
ни «гүйрук», «арка» дийип душүндиркәр ве 0Г У 3 ‘ ддр “ ң 
кичи депелере сырт дийип ат бериәндигиии язяр (Каш- 
гары I, 328 сах.). Гарагумпакы Халач елүнын угруня 
хем Доңузсырт диен гыр бар (ММТТ. II. 4-5 сах ) 

ДОҢУЗТОКАЙ — Гагта районында токаи («донлзлы 

Г °ДОҢУЗЧЕШМЕ — Кака районымда чешме («доиузлы 
чешме»). 

ДОСТЛУК [До:стлук] — Керки районында поселок 
(өңки ады: Южиый). ТССР Екары Советиниң Прези- 
диумынын 1967-нҗи пылын 5-нҗн январындакы Указы 
бнлен посёлога шейле ат да<ылды. 

ДӨВГАЛА [Дөвгала:] — 1. Байрамалы ве Кака ра* 

117 














Гюнларында динн фантазия билен багланышыклы ат 
галан гадымы галалар. Бәхерден районында оба, кә- 
риз. Дөв — тире ады. 

ДӨВГАЯ — Гаррыгала районында гая. Бу белент гая- 
пың ады динн фтантазня билен багланышыклы йүзе 
чыкыпдыр. 

ДӨВГУИЫ — Эсенгулы райопында вулкан. Бу ат хем 
дини фантазия билен баглаиышыклы болса герек. 

ДӨВДАН [Дөвдаш] — Тагта районында яп; Дашховуз 
районында зей сувлары гуйдурылян көллер. Адыи ма- 
нысы беллн дәл. XIX асырда буатДаудан, Лаузан 
гөрнушлерде душ гелйәр (МИТТ, II, 362, 669 са.х.). 

ДӨВКЕСЕН — Көнеүргенч районында гадымы гала. 
Орта асырларда бу шәхере В е з и р дийлипдир (X а с а- 
и о в, 62 сах.). Бу ат дини фантазия билен багланышык- 
лы йүзе чыкяр. Гала Түнүдеряның эгреминде ерлешйэр. 
Белент гаянын ортасыны кеснп, арасындан сув акар ялы 
эдипдирлер. Гадым заманлардакы примитив гуралла- 
рын көмеги билен улы дашлар кесилипдир. оңа хайрап 
галан халк хем гала шейле ат берипдир. Галаның ады 
барада дүрли роваятлар хем дөрәпдир. Шоларың бирин- 
де бу галаны «Ширин — Перхат» дессанындакы Перха- 
дын ады билен багланышдырярлар («Перхат Шприн 
дийип дагларны дешди»), Башга бир роваятда болса 
галаның дөв тарапындан салнышы барада гүррүң бе- 
рилйәр, ягны дөв бпр байың гызына ашык боляр. Бан 
гызыны дашдан гала салып берен адама чыкарҗакды- 
гыны айдяр. Дөв бирнәче ай ишләп, галаны салып гу- 
тарыберйәр. Бай өз якынлары билен маслахат эдип. 
гызьтны дөве бермезлигиң ёлуны агтаряр. Гарры кемпи- 
рин маслахаты билен, эне маллардан овлак-гчзулар үч 
гүнләп айрылып, сонра олао гатышдыоыляр. Малларыи 
ызлашыгыны эшиден дөв: «Бу нә ягдай?» дийип сораяр. 
Дөвүн янына гелен кемпир хем: «Сен билеңокмы нә? 
Байын гызы өлдп» диййәр. Дөв хем сөййән гызының 
өленине гынанып, өзүни галадан ашак ташлап өлйәр. 
Хамала, гпондан соң бу гала Дөвкесен адыны алыпдыр. 

ДӨВЧЕ — Керки районында оба. Дөвче — тире ады. 

ДӨНДҮПИЛ [Дө:ндүпил]—Сарагт районында гум, 
даг. ЯГГ, шол гумда Дөнди диен даяв («пил ялы») 
аял -отурыпдыр. 

ДӨРДАҖЫ [Д«:рда:жы]— Гөкдепе районьтида оба, 
118 


дөрт саны аҗы сувлы гуйы. Денешдпр: Ү ч а ж ы, Бо- 
шажы. Секизаҗы. 

ДӨРДАТЛЫ [Дө:рдатлы] — Тагта районында ооа, яп. 

Атлы сөзи барада серет' Б ә ш а т л ы 

ДӨРДҮЛ [Дө:рдүл] — Гарагумда формасына гөрә ат 

алан гыр; Красноводск районында даг. 

ДӨРМЕН —Иыланлы районында оба. Дөрмен — тпре 

ады. , 

ДӨРТГУЙЫ [Дө:ртгуйы] — Мургап оазисинде 4 гую- 

льт ерпн ады дакылан демир ёл станциясы. 

ДӨРТДЕПЕ [Дөфтдепе] — Гарагумда депелерин саиы- 

иа гөоә ат алан гыр. 

ДУЗАГЫЗ [Ду:загыз] — Челекенде дузлы ер. Агыз 
сөзи барада серет: Агзыдашт. 

ДУЗБАШЫ [Ду:збашы] — Челекен ярым адасында 

дуз алынян ер. „ 

ДУЗБУЛАК [Ду:збулак] — Дарганата раионында шор 

сувлы чешме. 

ДУЗГЫР [Ду:згыо] — Вас төверегпнде гыр. археоло- 
гпк әхмиетли гадымы отүрымлы ерлер («дчзлы гыр»^бх 
ады «дүз гыр» дийип, нәдогры дүшундирйәрлер). Са- 
рагт билен Тагтябазар аралыгында Дузун гырьт ди- 
ен ер хем бар. Бү гырларда дузуң бардыгы үчин, олари 
шейле ят беолипдир 

ДУЗКӘН [Ду:зкә:н] — Дапганата районында дузлы 
ер Кян сөзи бяраяа серет: Г ар оыке н. 

ДУЗЛУДЕПЕ [Ду:злудепе] — Гаррыгала районында 
оба. Ол шор лепәнин янында еплешендиги ччин. шейле 
ат алыпдыо (Поиелуевски й. Племя. 34 сах.). 

ДУЗЛУДЕРЯ [Ду:злудеря] — Гарагумда шор җар. еи 
сув якан ео (деря орньт). 

' ДУЗЛУК ГДу:злук] — Газанжык районыида дузлы ер. 

дуЗЛЬТ 1Ду:злы1 — Ашгабат районында (Гарагумда) 
оба, гуйы. Чаршанны районында (Көйтенде) дуз алын- 
ян ер. 

ДУЗОЛУМ [Ду:золум]—Гызылетрек раионыида Сумба- 
пын олумы. Олум с-өзи барада серет: А й т җ а н о л ү м. 
Демиргазык тарапындакы дереден аҗы (шор) сувуң 
акып гелйәндиги үчин, олүма шенле ат берлипдир. 

ДУМАНЛЫ [Дума:нлы]— Теҗен районында узакдап 
думанлап гөрүнйән белепт гум: Калиннн районында көл. 
‘ ДУРДУХАН [Дурдуха:п] — Гаррыгала районыпда оба. 

119 












Иурдухан —XIX асырып орталарында Гаррыгаладакы 
гөкленлериң серкердеси болан адам (Абду-с-Саттао 
Казы. Книга рассказов о битвах текинцев. Спб., 1914, 
0100, 0102, 0103 сах.). Шу обада онуң салдыран галасьг 
бар. Обаның икинжи ады: Инжар. 

ДУРНАЛЫ — Байрамалы районында гадымы гала. 
^ГГ. төверегнндәки сува дурнаның көп гелени учнн. ол 
шейле ат алыпдыр. Бу гала, эдил Чилбурч ялы, Ан- 
тиох дәврүнде салнып, Марының якыньшда беркигме 
болуп хызмат эдипдир (Массон, 114 сах.). 

ДУРУН — Бәхерден районында оба, гала. Нлкинжи 
гезек XIV асырда душ гелйән бу ады дуруң диен т\пк- 
мен сөзүнден ве ду реван («ики акын», «ики чешме») 
диен парс сөзлеринден эмеле гелипдир дийип, нки хили 
дүшүндирйәрлер (Б. А. Литвинский и В. Г. М о ш- 
к о в а. Изүченпе Така-Языра, Дуруиа. Труды ЮТАКЭ, 1 
Ашхабад, 1949, 289 сах.). Буларын соңкусы догры болса 
герек. чүнки, биринҗиден, шу төвереклердәки гадымы 
атларың аглабасы арап-парс сөзлеринден дуояр; икин- 
жиден, роваятда гүррүң берлишине гөрә, Дурундакы 
чешме икә бөлүннп, гадымы Шәхрыслам ве Гнкдепе 
(Аб.хадаран) шәхерлернни сув билен үпжүн эднпдир. 

ДУРУЯП [Дуруя:п] — Дәнев районында ябыц ады 
дакылан оба. Бу ат ябыц дуры сувлудыгы билен багла- 
иышыклы йүзе чыкыпдыр. 

ДУШАК — Кака районында посёлок, демир ёл стан- 
цнясы. Бу ат парсларын ду — «ики» ве шак — «бөлек». 
«айрык» сөзлеринден эмеле гелпп, «пки айрылаи» дпеп 
маныны аңладяр, чүнки Эйрандакы Келетчай Түркменис- 
танын территорнясында икә бөлунип, Душак чайы 
диен ада эе боляр. Чешмәнин ады сонра станция ве посё- 
лога дакылыпдыр. Деиешдир: 4 дишли оба хожалык гура- 
лына чарилак дийилйәр. Г. Вамберп бу ады «ики шаха» 
дийип терҗиме эдйәр ве гүноота тарапа гидйән ёлуи айыр- 
дында ерлешендигп үчин, бу пункта шейле адыи га- 
лан болмагыныц мүмкиндигини беллейәр (V а ш в е г у, 
267 сах.). П. Померанцев болса бу адың «душак» (ма- 
лың душагы) ве «душек» маныларынын тарапыны тутяр 
(Померанцев, 68 сах.). Деңешдир: Эрекдаг. 

ДҮВҮНЧИ — Газанжык районыпда оба. Дүвунчи — 
тнре ады. Обаныц икинжи ады: Чукурча («ой» ма- 
нысында). 

120 


ДҮЕБИЛ [Дүебшл] —Тагтабазар районыпда форма- 
сына гөрә ат алан гыр. Бил свзн барада серет: к " 1 
ДҮЕБОЙНАК—Чаршаңңы районында формасын 
ггэрә ат алан даг. Бойнак — «боюн» сөзүнден 

ДҮЕБОЮН — Дарганата раионында даг, оба. Дү « 
пиң бойнуны яда салян эгри-бугры дагларын арасындан 
деря акяр. Шонун үчин, бу ере шеиле ат оерлипдир. 

4. Вамбери Амыдерянын эгрелйәндиги үчип, она шек 
адың галандыгычы язьшдыр (А. Вамбери. Путешест- 
гае »0 Средней Азии. М.. 1867. 129 сях.) РУ“» Ы ™9“ 
легендаларына гөрә, бу ат «дине боюн» болмалы, үнки 
шү ере Алы гелип, ерли илатын дине боюнлыгына п-к 
етирипдир. Эмма бу ялнышдыр. Бәхерден раионыидакы 
эгри дерә ве чешмә хем шу ат дакылыпдыр. 

ДҮЕГИДЕН — Тагта районында көл; Көнеүргенч 

Га дҮЕГӨРҮНМЕЗ — Эсенгулы районында чун жар. 

ЯҮРГЬТРЛАН—Көнеүргенч районында ер ады, она 
К?втырлан хемдийнлйәр. Ерлй нлат бу ады 
шт еоде кервенин гырылмагы билен багланышд. 1 Р- 
ДҮЕДШ Дуед» ш] - Гызыларбат райойыида фориа- 
Д ' ЕДЛ апси пяг пепеси чешме, дере. 
“дҮЕЖЕБУРУН Тчелек™ лрыи адасьшда формсыйа 
гырә ат алан депе, гум. Гызыларбат 

ТҮЕҖИ — Йыланлы риионында ооа, 
райопында даг. Дг«» - ™Ре км . Со- 

да»- ' баТЫРа "*' 

«чүмүрен» манысында болса герек. _ 

ЛҮЕТАМ [Дүета:м]— Кинеүргенч рапонында - 

Шол ердәки дүзлүкде палч “^ н й ™ Р үчнн 

лары болуп, ол узакдан дүиәни яда саляр. шонут ү 
Х ем илки дүзлүге, соңра ооа шеиле ат берлипд 1 - 

ДҮЕЧӨКЕН - Байрамалы Р^^ ш ^ мл ’ р ^ 1а ’ Ш ол 
бын-чиркейден горапмак үчин, дүелср ! 

чрпәнин устүне чыкян экенлер. 

ДҮЕЯТАК — Гызылетрек раноныида (1 ызы. ( 

да) дере. 

ДҮЙНЕВ — Балкан дагынын үсгүиде нкп саиы гады- 
мы гала: Улы Балканын иң белент нокады ( «80 П 
она Дүй нсшгала хем дииилйәр (БСЭ, т. 4, ю/ 













сах.). Бу ат. әхтммал, дүйнемек сөзунден болум, шол ере 
зыярата барыляндыгы билен багланышыклы болса герек 

ДҮЛД\ЛАТА — Красноводск ранонында даг; Тагта 
районында өвлүиә. Дүлдул — Алынын атының ады. Бу 
атлар динн дүшүнҗелер билен багланышыклы мүзе чы- 
кыпдыр. Даглардакы дашларыц йүзүнде атын ызына 
меңзеш оюклар я-да атың суратына мензеш дашлар 
бар болса, дин векиллерн бу ерлери Дүлдүл билен баг- 
ланышдырып. хер хили тослама роваятлар дөредипдир- 
лер. Эмма мусулман дмниннң тарыхындан белли болшү- 
ма гөрә. Алынын өзм хем. онуң Дүлдул дмен аты хем 
Орта Азияньгн террнториясына аяк басмандыр (Л И 
Климович. Ислам М. 1962, 272 сах.). 

ДҮЛДҮЛАХЫР [Дүлдүла:хыр] — Кака ве Тагтабазар 
районларында формасы ахыра мензейән депелер. Серет: 
Дулдулата. 

ДҮЛДҮЛИҢ ЫЗЫ [ы:зы] — Ашгабат, Гаррыгала. 
Гөкдепе, Дарганата. Красноводск районларыидакы даг- 
ларда ер атлапы. Серет: Дүлдулата 

ДҮЛДҮЛЧЕШМЕ — Бәхерден районында чешме. дере 
Дередәки даглын иузунде атың ызына мензеш оюк бар. 

ДҮЛДҮЛӘТЛӘН ГДүлдүлә:тлә:н1 — Дарганата райо- 
нында Амыдеряныч дар ери, гысысы. Гадым вагтларда 
араплар бу ере Фам-ал-Асад («ёлбарсын агзы») 
диииән зкенлер. Ьирунинин ишлеринде бу ат парсчалаш- 
лырылып, Д а н п щ е р гөрнушмнде чланылычлыр (С П 
шм Пп древним дельтам Окса н Яксарта М.. 

196 ^. 21 22 сах.1. Данишер (хәзир Дәнешпр) — даха- 

ни-шер сөзлериниң гысгалан формасы болүп. «шириң. 
ягны елбарсың агзы» дгген маныны анладяр. Шу ерде 
Амьтдеряньгң ханасьгнын гаты дараляндыгы себәпли, она 
гпеиле ат галыпдыр Хәзир бу гьгсыда көпрн салнып. 
Ьухара-Урал газ ңроволы г°чгтрилдн. 

ДҮМЛҮКЛИДЕРЕ — Бәхерден районьгнда ГНохурда) 
формасына гөрә ат алан депе, дере, чешме. Нохур дна- 
лектинде дүмлүк — «түгшук» дггймекднр. 

ДҮМҮСТАН [Дүмүста:н] — Бәхерден районында үстүн- 
де дүме экилйән даг («думе юрды»), Она Дүмедаг 
хем дийилйәр. 

ДҮҢКҮЛДЕК Чаршаңңы районындакы дагларда ер 
ады. \ стүне чыкып йөрәниңде, бнр хилн сес эшмдплйәр, 
охтнмал, оиун ашагында богилук бар болса герек 
122 


ДҮШЕКЛИДАШ [Дүшеклидади] — Гарагумда чагыл- 
лы гггң ер Бу ат «даш дүшелеп ер» диен маныдадыр. 

ДЫКМАГАБАЛАН. [Дыкмага:балан] — Бәхерден ра- 
йонында депе. ЯГГ, тире-гайпа уршьг дөврүнде бамылы- 
лар шол ерде Дыкма сердарың дашыны габап. ениш 
газанярлар. 

ДЫШКЫ — Калиннн районында оба. Дышкы — тире 

аД ЛӘЛИГУИЫ [Дә:лигуйы1 — Түркменгала раионынаа 
оба гуйьг, өри мейданы. ЯГГ, бу ат гуйынын сувунын 
кә көпелип, кә азалып дуряндыгьг бмлен багланышыклы- 
дыр. Башга бир маглумата гөрә, дәли — тире 

^^ЛӘЛИМҮГЕР [Дә:лимүгер]—Гызыларбат районында 
дере, чешме. Дәли — тире ады, мүгер (мүңер ) сөзи ба- 
рада серет: А я к м ү ң е р. , 

ДӘЛИХАН [Дә:лиха:н]—Кака раионында г 
оба) ЯГГ Дәлихан — илки.юрт тутан адамыи адь.. 
ДӘЛИЯП [Дә:лия:п1 Дашховуз раионында яп. 

Л ЯӘЙАЖЫ [Дә:на:жи]—Хожамбаз ае Чаршан.ш ра- 
Гюнларында обалар. ^ГыЛайонында оба. 

ДӘНЕАТА [Д э;неа Г а, '[“С»\кы.пыпдыр Гичкя ор- 
Оиа шол ердәкн ввл В'““" б елли болшүна гврз. Данеата 

та асыр голязмаларындан ое - вүрле рик тиреоа- 

(дана ата, яг ™,, с ы„ларда Балкан себитлерип- 
ШЫСЫ болаН; лакамыдыр (С. Дем»- 

ГоГродГАовная "вятых. «Вечерниб Ашхабадж 30. 

Ү 'дӘНЕ^З [Дә:нев] —- Акыдерякык Ч “ а не в 2“1тарс-Дажв н 
посёлок ве демир ел станцияс . в _ <<т э зе » с «з- 

леринден Д ^леле^гелйпГ<<тәзе оба>Г диен маныны акладяЕ 
. ± он Үыпя ве Бухара ханлыкларында дех я-да 

вшмн 9ДИЛ метцит созк ялы 

сГч ) аД Яш Х ,™" Де бу УЛ адьГ“тәзе он^оба, дкйин дүшук- 

дшйәрлГГүнки шу ердәки токайлыкда „лки ок оба 

йЬ“кнчЖГГде 

раш, Кнчн Гамнтараш. Бурсейит. Келарык я-да Ал 










П. П. Помераицев бу ады «данелн» днйнп нәлогпы 
шундирйәп ГП омепанце в. 68 сах.) 1 

чешмГ ГТ Г яп РМ/ д П Шә:негерма:п] - Сарагт районында 
ешме. Парсча дәнс — сан анладян сөз («штука») герм 

«ыссы», «иылы», аб—«с\’В». Бу ат «йылы сүвлп ркр 
чешме» диен маныдадыр. ' " ■ \ . ы еке 

кн т^'б^ятт!!"^ Ша.иеши.-р] — Дарганата районында оба 

№рет: Д Г” 1 Т л а т л , 

'г; Ы 1 Дә. 1 е] Кака раионында чешме. Бу ат дача 
(шәхер илатының шәхерпң четинде салан дынч алш, 
оплери) диен рус сөзүндендмр, чүнки ЯГГ Ш \’ чешмәипн 

си) Ы Аг Р а УС кеГ 0ШГаЛ хәкими етде р иниң чиновннгн дикме 
СИ) Ага кекеч дпеп адамыи дачасы болупдыр. 


- «. р “ 

ТЯ) ггрпрК Е Гызылегрек оайонында (Гызылбапыр- 
да) лепе. Ьу адың манысы белли ддл. 

пятГ^п? ~ Газан « ык райопыида чешме. Шу сөз ба- 
рата сеое’1. Б а л е и ш е м. 

тЛ«рп А р ГАЧ ~ Бәхерлеи райоиыида Яражы обасындаи 
Е д я жТ УЗЗЛЫП ПаЙӘИ ,ИҢ дүзл Ү к - гала (оңа 

ньш яиынпя 7 Ү 1 И хедг Дпии;1рлер) - Әхтимал. гала- 
ныи янында 7 агач боланы үчин, илки гала сонпя чуя 

X» диен е м а 1нь, е ля Ле б б0ЛСЯ ГСреК ' Адыи « 7 агачльтк меГг- 
дан дпен маныда болмагы хем мүмкиндир чунки агпч 

Ж “Г" >пь " — 

ЕДИАРЫК ГЕдиа:рык) — Дәнев районында оба ЯГГ 
ЙЦ шу ерде дерядан 7 саны яп батн аляп экен, пюнуц’ 
)чич ооа шеиле ат берлипдир 

ЕДИГЕРИШЛЕР— Гумдаг и Эсепгул л, Ы ц ара .„ ы . 

П.[ 1 


гында гум (едп сапы гериш). Гериш —геограсрик термнп 
болуп, гумуң, дагың эшегарка болуп гидйән узын депе- 
лерини аңладяр. 

ЕДИГУЙЫ — Эсенгулы районьшда ве Гарагумда едп 
гуюсы болан ерлер, өри мейданлары. 

ЕДИГУМ — Гарагум чөлүниң Хорезм төвереклерни- 
де улапылап гадымы ады. Әхтпмал, бу ат нлки гум 
гершиниң я-да еди гуюсы болап кичирәк ериң ады болуп, 
сонра Демпргазык Гарагумуң әхли ернне яйрадылып- 
дыр. Бу адың парсча варианты X а ф треги-Хоре з м 
— «Хорезмнң еди гумы» (Хаеанов, 65 сах.). 

ЕДИҖЕДЕПЕ — Кака райоиыпда еди с.аны галасы 
болан ер. 

ЕДИ1\ӨЛ [Едикө:л] — Дашховуз районыида көллер. 

ЕДИСҮЙРИ — Газамҗык районында (Гарагумда) 
сүйри улы депәпнң яныпда газылап едн саны гуйы, өрн 
мейданы. 

ЕДИХОВУЗ — Гарагумда ср ады. ЯГГ, шол ердокн 
такырда едм сапы сув йыгпаняи ой бар. 

ЕДИШӘРИК [Едншә:рпк] — Тагта райопыида яп. 
ЯГГ, ең бу яп еди хоҗалыгыц шәрикли ябы болуидыр. 

ЕКЕАГАЧ — Көнеүргенч райопыида оба (икинжи ады: 
Чөкүргөл). ЯГГ, оба илки еке агачлы мейданың 
ады дакылыпдыр. Шенле атлы оба Йылаилы райоиыида 
хем бар. 

ЕКЕАРЧА — Гаррыгала вс Гөкдепе райоиларыпдл 
еке арчалы дерелер, даглар; Бохердеи раноныпда депс. 

ЕКЕГЫЗЫЛ — Гарагумда ер ады, гуйы, өрп мепдлпы. 
Гызыл сылн барада серет: Г а р а г у м. 

ЕКЕДЕРЕК — Калпнип районында оба (она I ө л л н- 
оба хем дийилйәр). Илкппжн гезек гөчүп гелеи адам- 
ларың экеи еке дереги обада шу вагта ченлп саклапып- 
дыр. 

ЕКЕДУРАН — Красиоводск райопыпда ер ады. Шөл 
ерде еке дашың бардыгы үчип, оңа шейле ат бсрлипдир 
(серет: Бэшдураи). 

ЕК.ЕПҮЗ — Тагтабазар райоиында диие саг тарапып- 
дакы экин мейданларыны суварян яп. Чеп тарапы бе- 
лент боландыгы үчип, ода сув чыкмаяр. 

ЕКЕКЕРКЕВ — Бәхерден районыпда (Нохурда) даг, 
дсре, чешме. Керкев — «керкав». 

Г.КЕПАР [Екепа:р1 — Гаррьпала райои-ылда доре 











(тй- 


ЁКЕПЕ1ДЁ — Хожамбаз районыйда еке пегДёли 
раңңылы) ер ады. 

ЕКЕСӨВҮТ — Гаррыгала районында еке улы сөвүтлн 
дере, чешме. 

р^р1по А гс ҢЫ Җ Теҗен районыида ер ады. 

сКЬлОВ [Ькехо:з] Бәхерден районында еке хозаы че- 
ре, чешме. 

ЕКЕЧӘГЕ [Е<ечә:ге] — Эсенгулы районында бөлек 
гу м. 

ЕЛАРВАТ — Бәхерден раноныпда гиң такыр мейдшг 
гала кәриз. Бу ат аслында Елрабат болуп (рабат еөзп 
барада серет: Акрабат), нлки үстүнде ел дегирмеп 
гурлан галаның адыдыр. 1 

ЕЛДЕГИРМЕН — Гаррыгала райоиында депе; Гы- 
зылетрек районында (Гызылбайырда) дере. ЯГГ, нн 
шол ерлерде ел дегирмени гурлуодыр. 

ЬЛДЕПЕ — Тагта райоиында оба ве дене. Әхтимал, 
депе белентлиги ве шонуң үчин хем, үстүнде сл өвсүп 
дуранлыгы себәпли, шепле ат алан болса герек. 

ЕЛКЕНДЕПЕ — Кака районында археологик әхмиет- 
ли гала. Оңа формасына гөрә, ягны галанын гайыга, 
оиуң ортасындакы депәниң болса елкене меңзедилмегн 
петижесинде шейле ат галыпдыр. А. А. Марущенко оны 
өлкен (ягны «улы») депе дийип дүшүндирйәр (А. А. 
Марущенко. Елькен-Депе. Труды Ин-та нсторни. 
археолог. и этногр., V. Ашхабад, 1959, 56 сах.). 


ЕЛКИЛДИК — Калинин районында ер ады, өвлүна. 
Бу ере Губадагың үстүндәки өвлүйәннң ады дакылып- 
дыр, өвлүнә болса шол ердәки агачлара дакылап эсги- 
лериң елнң угруна галгап («елкилдәп») дурандыгы 
үчин, шейле ат алыпдыр. 

ЕЛЛИГАЯ—Дарганата районыпда гая; Бәхердеп, 
Гаррыгала районларында дере, чешме, гая. 

ЕЛЛИҖЕ — Гызылетрек районында ер ады, Сумба- 
рың олумы. ЯГГ, гүйчлн елнң көп боляндыгы, хатда 
шол ерде отуран обаның гара өйлерини энчеме гезек 
елиң йыкандыгы үчин, она шейле ат берлипдир. 

ЕЛЛИОЙ [Еллио:й] — Теҗен районыидакы «Теҗен» 
совхозының орнуның өңки ады. Мунлерче гектары тутуп 
ятан бу ой өц чәгелик болуп, ол ерде көпленч ел өвсенп 
үчнн, оиа шейле аг берлипдир. 

ЕЛХАРАЗ—Калинин районында оба. ЯГГ. Гөкчәгәнип 

т 


белент ерийДе елхараз гурланы үчпн, нлки шол ер, соН- 
ра оба шейле атландырылыпдыр. 

ЕМИК—Калинин ранонында оба. кмик. тире ады. 

ЕМРЕЛИ — Гарагумда яйла, гупы. Емрели — танпа 
ады. Бу сөз аслында зйтр или сөзлериниң гысгалан 
формасыдыр (К о н о н о в. Родословная, 93 сах.). 

ЬМРЕЛИБЕЙИК — Гарагумда гыр. Емрели — таипа 

С ' Д ЕМРЕЛИГАЛА [Емрелигала:] — Кака ве Ленин ра- 
йопларында обалар. Өн шол галалар емрелнлере дегнш- 
ли экен. 

ЕМРЕЛИЧӘГЕ [Емрелнчә:ге] — Тагта раионында гум. 
ЯГГ, өң шол ерде емрелилер отурыпдыр. 

ЕРБЕНТ — Ашгабат районында оба, совхоз. Төверсги 
гум билен гуршалан такыра ве онда ерлешйән ооа 
«бент ер» дийлип ат берлипдир. 

ЕРБУРУН -- Гарагумда гыр, гуйы. Гырда гумун бур- 
ны боланы үчии, она шейле ат галыпдыр. 

ЕРДҮЙБИ — Дәнев районында чуң чукур. ои. 

ЕРОЮЛАНДУЗ [Еро:юланду:з] - Батхызда дузлы чө- 
кетлик көллер. Ерлп илат бу чөкетлиги Е Р 0 а 
я-да диңе Дуз дийип атландыряр. Сонра топографла; 
тарапындап бу ики ат бирикдирилйәр. 4 ® тл "5 ®; 
ле гелши барада дүрли дини роваятлар баР- Ш^ ла Р ь ' ң 
бирннде шейле гүррүн берилиәр: гадым ззманларда р 
юланын дуран еринде шәхер болупдыр. Ол шәхерин 
адамлары динден чыкып, бозгакчылык этмәге башлап- 
дырлар. Шонун үчин хем ол шәхери е.р ювдуп, орнунда 
„ки саны дузлы көл эмеле гелипдир. Шу роваягы 
В. А. Обручев хем белләпдир (В. А. О б р у ч е в. Сред- 
няя Азия. Избр. работы, т. 1. 1951, 118 сах.). Ероюла - 
дуз карталарда Немексар гөрнүшинде языляр, Оу 
ат болса парсларың немексар я-да немекзар сөзүнде 
болуп, «дузлы» диен маныны аңладяр. 

ЕТИМБАЙЫР [Ети:мбайыр] — Гөкдепе райоиында 
байырлыклардан үзне ерлешйән ики саны байыр (У л Ь1 
Е т и м б а й ы р ве К и ч н Е т н мбайыр). 

ЕТИМДАГ [Ети:мда:г]—Чаршаңңы районында тутуш 
пяглапдан айратынлыкда ерлешйән бөлежик даг. 

ЕТИМҖЫЛГА [Етшмҗылга] —Ашгабат раионында 
ске жүлгелп байыр. Жылга - «жүлге» динмекдир. 


197 




ЁВШАНДЕПЕ — Кака районында гяла («евшаплы 
депе»). 

ЕКАРКЫ ЧҮЛИ — серет: ү л п. 

ЕКАРКЫ БАГТЫ серет: Б а г т ы. 

ЕКАРКЫ ГЫЗЫЛАЯК серет: I ы .$ ы л а я к. 

СКАРКЫ I ЮРПЛ11 серет. Г а р а п <> р с а ц. 

ЕКАРЫ С.УМБАР Гаррыгаля рамоныида Сумомр 
оазисиниц бир бвлеги, Сумбар деряеыныи екары акымы. 

ЕКАРЫ С.УХТБ1 - Глнтен районында оба. Сухты ~ 
тире ады. 

ЕКАРЫ ТО! 1ЯТАН — серет: Т о п я т а п. 

ЕЛАЙЫРТ [П:лайырт] - Гарагумда Хыва ёлупып нкп 
айрылян ерн. 

ЁЛАШАНГЫР [С:ла: 1 напгыр] Гагтабатар ранопып- 
да гы]). Үстүндеп ё,п гечнанлиги учпн, оца шейле ат 
берлипднр. 

ЁЛБАРСЛЫ — Теҗоп раЛопында өц токам, хозир ер 
ады. ЯГГ, вц шол ерде ёлбарс болумдыр. 

ЁЛБАРСЛЫДЕПЕ — Кака райопында гала. ЯГГ, өц 
дагда ёлбарс анланян экен. 

ЁЛГУЙЫ [Е:лгуйы] —- Гүндогар Гарагумда Халач - 
Г.лвтен ёлунын угрунда ерлешнән гуйы, ври мейданы. 

ЁЛДЕРЕ [Е:лдере]—Еаррыгала рапонында дере, 
чешме. Шу дереде Гаррыгаладап дагың гузайына (арка- 
лсына) гочилнэн ёлуң бардыгы үчгш, она шейле ат бер- 
липднр. Елдере — «ёллы дерэпнң» гысгалап гврнүшпдир. 

ЁЛКЕСЕНТАКБ1Р [Е.лкесентакыр] — Гарагумда та- 
кыр. Ортасындан ел гечйэнлнгн үчнн, оңа шейле ат бер- 
липдир. 

ЁЛЛ.УДЕРЕ [Е:ллудере]' — Гаррыгала райопыида обп, 
дере пе чешме. Бу адын мапысы барада серет: С л - 
д е р с*. 

ЁЛӨТЕН [Птлөтен] Мургап деряеыныи кенарыпда 
шэхер, райоп, демпр ёл стапциясы. Гадымы Марыдан 
Мургап дерясыпың бойы бнлен Овгапыстаиа, Хырада 
гмдйоп бир вагткы кервен ёлы Орта Азияда әхмиетли 
ёлларың бири хасапланыпдыр (Померанцеи, 69 
сах.). Хатда бу ёл билен Хыва ме Бухара хем гнтмек 
болям -жен. Шу ёлуи угрупда «керпеп сөвдасыныц эсасы 
дүшелгелерп Мары ве Ёлвтен» Гюлүпдыр (ТССР тары- 

1 '_'8 


хк, 1 том, 2 китап, 28 сах.). Гадымь! кервен ёлуйың 
угрунда ерлещендиги үчнн, бу пункта шейле ат гойлуп- 
дыр. Г. Вамбери бу ады (Иолатан сөзүнн) «ёл гөрке- 
зен» дийип, иәдогры дүшүндирипдир (Уашвегу, 
268 сах.). 

ЕЛЧИЛИК [Ё:лчилик] — Сандыклы чөлүНде гыр, гу- 
ЙЫ. Әрсары диалектннде чияик — оюн адыны ве чатры- 
гы аңладяр. Гырың үстүнде пкн ёлуң кесишйәндиги 
учин, она шёйле ат бёрлипдир. 

ЕЛЯИЛА [Е:ля:йла] — Гарагумда үстүндён ёл гечйән 
яйла. 

ЁМУДӨЛЕН — Бәхерден ве Гызыларбат районла- 
рында тире-тайпа давалары дөврүндё ат алан депелер. 

ЕМУТБУ КАН< — Иыланлы районында 2 саны көл. 
ЯГГ, бу ат сув үстүндәки давалар билен багланышык- 
лыдыр. 

ЁМУТТУТУЛАН — Бәхерден районында тире-тайпа 
давалары дөврунде йт алан дере, йешМе. 


ж 

ЖДАНОВ — Мургап районында гврнүклн дввлет нш- 
гәри А. А. Ждановын хатырасына ;п дакылан оба. Өңки 
ады: А ш а к ы Б у л у ч. 

ҖДАНОВ БАНКАСЫ — Каепн децзннйң ичинде не- 
бит алынян ер. 


ж 


ҖАГЛАНЛЫ — Ныланлы районыпда бирнэче обанын 
тутуш ады Җаглапли — гарадашлыларың улы тиресн- 
пнң биридир. ЯГГ. бу тпрәннн векнллери вң Квпетдагын 
Җаглан диен дересинде отурыпдыр. 

Ж.АГЫЛҖАГЫЛ-—Гаррыгала районында дере ве 
чешме. Җагылҗагыл — сес меңзетмесидир. ЯГГ, дереде 
балдырҗан диен от кәи битйәр. Ол гурандан соң, ел 
дегенде шыгырдап сес эдйәр. Шонуң үчнн хем дерә шей- 
ле ат берлипдир. 


9 Закаэ V 93 


129 












>1\АЛАПЬ1Р [>к,ала:йЫр] - көнеүргенч райпйында г1бй. 
Щу районда яшаян Аллалтырат I ылыҗовыц берен гур- 
рүңипе гөрә, җалайыр — мопгол гошунында харбы йп- 
ниң ады хөкмүиде уланылаи сөз болуп, бу ат монгол 
баёыбалыҗыларының дөври оилен багланышыклыдыр. 

Ж.АЛБЫЗ — Чаршаңңы районында (Көйтенде) чешме 
ве лДере. Ерли геплешикде җилбыз — «нарпыз» диймек- 
дир ЯГГ. чешмәннң гөзбашында нарпызың көпдүгп 
учин, она шёйле ат берлипдир. 

ҖАМЛЫГАЛА [Җа:млыгала:] — Даш.ховуз районып- 
да оба, гала. Җамлы — тнре ады. ЯГГ, аслы эйранлы 
болан бу тирәниң векнллери келлесине җам ялы тегелек 
башгап гейнәнди.глери үчии, шепле ат алыпдырлар. Зора- 
якдаи гөчүрилип гетирилен эйранлылара шу галанын 
янындан орун берилйәр. Шонуң үчин хем илки галаны, 
сонра обаны шейле атландырярлар. 

ҖАМТАПЫЛАН [Җа:мтапылан] — Гаррыгала рано- 
йында дерё ве чешме. 

?К,ДНАМ — Йылайлы райокында оба. Җанам — тире 
йдЫ. 

ҖАНАХЫР [Җа:на:хыр]— Гызыларбат раионында 
оба. демир ёл разъезди, кәриз. Адың манысы анык оеллп 
дәл. ЯГГ. кәриз газылып дурка, сув бөведи йыкып гпднор. 
Кәризген усса ёкардакылара: «Җаным ахыр болды, йү- 
пи чекиң» дийип гыгыряр. Хамала, шондап соң кәризе 
шу ат галыпдыр. 

ҖАНГУТАРАН [Җа:нпутаран]— 1. Гаррыгала райо- 
нымда гая. Бу ат баразд шейле гурруң берйәрлер: шу 
асырын башларыида гүнә эден бир адамың ёлуны сак- 
лаярлар. Даглык ердс дашы габалан гүнәкәр өзүни 
гаядан ашак ташлаяр, ол Сумбарың ичине дүшүп өлмән 
галяр. Онуң гүнәснни гечйәрлер. Шол вакадаи соң, гая 
шейле ат галяр. 2. Теҗен районында җар. ЯГI, бу ат 
революциядан өңкп уруш-давалар билен багланышыклы 
дөрәпдир. 

ҖАНТАЙ — Ёлөтен районыида гум. Җантай — тире 
ады. Өики ады: Б у р у н гу м. 

уКАНЫБЕК [Җа:ныбек] — Елөтен районында оба. 
Җаныбек — тпре ады. 

ҖАҢҢА — Красноводск районыпда посёлок, демпр 
ёл станңиясы. Җаңңа — шол ердәки Яныжа дпем гу- 
йыныы адынын газакча вариантыдыр. 

1.Ю 


/КАРГҮЗЕР — Чаршанны райоивЫда оба. Шол ердойп 
ичинден сув акян җарын гүзериниң бардыгы үчин, пл- 
ки җар, соңра оба шу ат билен атландырылыпдыр. 

ҖАРМА [Җа:рма]— Чаршацны районында (Көйтен- 
де) чешме. Ерли геплешнкде щарма сөзн эдебп дилдәкп 
«ярма» (ярмак, бөвүсмек манысында) диен сөзи аңлад- 
яр. Чешме, дагы ярып чыканы үчин, шейле ат алыпдыр. 

ҖЕБЕЛ — Красиоводск районында посёлок, демнр ёл 
стапциясы, совхоз. Җейе.л — арапча «даг» диймекдпр. 
ЯГГ, илки Балкан дагыыың хазнрки станцияның децип- 
дәки белеит бөлегине Җебел дийлнп, соңра бу ат шол 
ерде гурлан станция дакылыпдыр. 

ҖЕБЕЛБӨВҮР —Улы Балканыц Җебел төверегип- 
дәки бөлегинпң ады. Серет: Җебел. 

ҖЕҖИРС — Гызыларбат районында оба. Бу сөзүи 
манысы белли дэл. Деңешдир: Гәверс. ^ 

ҖЕПРЕЛИ — Гүндогар 1 арагумда гуиы, гыр. г)рс« 
ры ве сарык диалектииде щейре сөзи «оклукирпи» днп- 
мекдир. 

ҖЕЙРЕНЛИТАКЫР — Сарыгамыш төверегннде гпң 
такыр. Җейрен — «җерен», «кейик». 

ҖЕИХУН [Җейху:н] — Амыдеряиың арапча ады (се- 
рст: Амыдер я). X. Хасанов бу сөзн «деря» дийнп дү- 
шүнднрйәр (Хасанов, 65 еах.). 

ҖЕМАЛ [Җема:л[ — Газанҗык районында оба, гуны 
Җемал — адам ады. 

ҖЕМШИДИГАЛА [Җемшшдигала:] — Калшшп райо- 
иында бириәче обапың тутуш ады. Бу ат «җемшнднлс- 
риң обасы» диен мапьтдадыр, чүнки Хыва ханы Рахым- 
гулы 1841—1842-нҗи йылларда Хыратда яшаян 7()(Ю 
ейли җемшидн тайпасыны Хыва гөчүрнп гетприар 
(МИТТ, II, 481 сах.). 

ҖЕҢҢЕЛ — Саят районында Амыдеря боюидакы 
җеңңелликде ерлешйән оба. 

ҖЕҢҢЕЛДАГ [Җеңнелда:г] — Гунорта-Гүндогяр Га- 
рагумда ер ады. Бу ат, ахтимал, гырың үстүиии өсүм- 
ликлидиги билен баглапышыклы дөрәп болса гсрек. 

ҖЕҢҢЕЛЛИ — Гаррыгала районыида гүр өсүмликлп 
дере, чешме. 

ҖИГЕРБЕНТ — Дарганата районында оба, гала во 
овлүйә. Оларың иәме үчин шейле ат аландыгы беллц 
дәл. Руханылар бу ат барада дини роваят хем дөредип- 










Дирлер. Шол роваята гөрә, Хезрет Алынын. Дарганатй- 
дакы аялындан болаи оглы пәлван болуп етишйәр ве 
нз атасы билен гөреш тутяр. Атасыны танап гачяр. Жп- 
гербент диен ерде ер ярылып, ол шоңа гпрпп гидиәр. 
Бу роваят нәдогрудыр, чүнкп Алы Түркменистапа гел- 
мәндир (Л. И. К л и м о в и ч. Ислам. М., 1962, 272 сах.). 

ҖИГМРДЕК — Дәнев районыпда оба, арык. Җигир- 
декли ерден чекилендиги үчпп, арык шенле ат алыпдыр. 

ҖИГИРДЕКҖЕҢ1 (ЕЛ — Керкп раноныида җи[ и.р- 
декли ж,еннел. 

ҖИГИРДЕКЛИ — Газанжык не Красноводск раноп- 
ларында чешме; Сарагт районында арык ве депе. 

ҖИГИРДЕКЛИОБА [Җигирдеклно:ба'| — Кыиеүргенч 
|шйонында оба. ЯГГ, шу обапың орнунда нн жигнрдек 
•юкайлары бар экен, хазир ол экеранчыл 1 > 1 к мейданла- 
])ына өврүлди. 

ҖОҖУКЛЫ [Җотҗуклы]—'Тежеп—Мары аралыгыида 
демир ёл станциясы. Өң шол ерде екегаиапларың кмп 
боландыгы үчин, илки стапцияның төвереклери, соцра 
болса станцпя хем шу ат билеи атландырылыпдыр. 

ҖӨВЕНЛИ — Гызылетрек райоиында (Гызылбайыр- 
да) дере. ЯГГ, шол дереде снл сувлары бплеп ерлерм 
суварып, жөвен экипдирлер. 

ҖӨГИ [Җө:ги] — Дашховуз районында оба. ЯГГ, 
обаның гарып нлатының Хыва хачынын агыр с.алгытла- 
рыны төлемәге гүнжп етмәндиги ве долы төлемәпдигн 
үчин, ханың эмелдарлары олара җөги днйип ат гоюп- 
дырлар. 

ҖӨХИТДЕПЕ [Җөхи:тдепе] —Сарагт районында де- 
пе. Икинжи ады: Мусайыдепе. Ерли еврейлере 
щөхит я мусайы днйилйәр. Өң мусайылар өлүлериин шу 
ерде жайлапдырлар, шонуп үчип хем депе шейле ат 
алыпдыр. Классык ша.хыр Кеминәниң губуры хем шу 
депеде ерлешйәр. 

ҖУВАЗЛЫГУМ [Җува:злыгум] — Гөкдепе раноиыпда 
гум. ЯГГ, шу гумуц этегинде өң җуваз болупдыр. 

ҖҮЛГЕ — Ашгабат районыпда оба, җүлге. Бу адың 
Ущелье диен русча варианты хем улапыляр. 

ҖҮНЕВҮТЛИ — Бәхерден районыпда дере, чешме. 
Җүневүт —- чыбыклары ашак салланып ауран яоапы 
нсүмлик. Деңешдир: Ч о к ж ү н е в ү т. 



132 


ҖҮНЕЙИТ— Калинин районыида оба. Ж) исйш 

Т "жү а нНҮПАР\ [Җүинүла:ра] — Тагта районында көл 
/КҮНЧҮЛАРАИУүңңү лектал вариантыдыр. 

ҖЖ Жч— арасында ердешйандп- 

ГН ҖЫГАЧЫДәнев^райояында оба. Жыгани - т„ре 

аД -ьгыт<гАК 1Жы кав1 — Тежен районында кәл. Җыкав 
_*“ К “ И ^нДа отуран г/рбаидурды №» «» 

аД ҖЫКЬ1РЧЫ — Көнеүргенч районында оба. Ерлере оц 
жыкыр билен сув чыкарылапдыгы үчпн, она шеиле ат 

Г3 ҖЫЛАВ — Тежен районында ер ады. Она нәме се- 
йяплен шейле ат берлендиги белли дәл. 

ЖЫНЛЫГУМ — Дәнев — Үчажы аралыгында гум. 
ат дини дүшүпжелер бмлен багланышыклыдыр. 

3 

ЧДВ 13 а-в 1 —Гызыларбат ранонында оба. Зав — геог- 
рафик термин болуп. даг дерелеринин гртаран ериндакп 

у Д л л» Тза р —Г-Ж™ ■ &»»»» 

даг. ЯГГ, үстүнден гечмек кын боланы үчин, она шен . 

аТ ЗАМАХШАР [Замахша.р] серет: Ы 3 м ы ( ң 1и " Р да) 
ЗАМЫРЛЫСУВ — Бәхерден раионында ЬЫхурда 
арысы көп болан дере. чешме. Нохурлылар ара замыр 

диииәрлеррховлы_ Лешш районында оба. ЯГГ, шу 
обада ерлешйән улы ховлынын эеси Какзбан атлы го- 
жук «заннар» сөзүни көп ганталаяр экени. Шо , Ү 
илки ховла, сонра оба шу ат гечипдир. 

ЗАТЕК [Затё:к] — Тежен районында ер ады, депе. 
ЯГГ. депәниң төверегипде экин битмәни үчин, она шеи- 

Ле ЗЕ Т ҢҢИБ И АБА' [Зеанпбагба] - Гүнбатар Гарагумда 
гыр, гала, мукаддес хаеапланян ер. Зеңңибаба — яшулы 
туркменлериниң арасында гара малың пирн хасапланян 
адам Денешдир: Б а б а д а й х а н. Зеңңибаба днен ирхи 
орта ас.ыр галасы ХИ-ХШ асырда Хорезмин арачәкле- 
рини горамак учни салыняр (А. В. Виноградов. 









Тыеячелетия, погребенные пустыней. М., 1966, 162 сах.). 
Зенңи атлы гуйы Нерезимде хем бар. 

ЗЕРГЕР — Чәрҗев районында оба. Пареча зергер — 
«зергәр». Бу обада зергәрлериң көп боланы үчин, оңа 
шейлё ат берлипдир. 

ЗЕРЛИҖЕБАЗАР [Зерлиҗебаыар]—Гүндогар Гара- 
гумда ер ады, гуйы. ЯГГ, бу гадымы отурымлы ердеп 
дүрлн дашларын, монҗукларың тапыландыгы хем-де 
нюл ерде якын вагтлара ченли базар боландыгы үчип, 
она шейле ат берлппдир. 

ЗМРИК — Гүнбатар Түркмеиистанда даг, как. Бу 
адың манысы белли дол. П. Померанцевиң пикирине гө- 
рә, дага сарытнкениң (барбарисиң) мивеси болан знри- 
гиң ады дакылыпдыр (Померанцев, 69 сах 1 

ЗӨХРЕ ТАХЫРЫҢ КӨШГИ [Та:хы:р] - Хоҗамбаз 
раионында гала. Ерли илат бу галаны «Зөхре—Тахыр» 
дессанының баш гахрымаплары Зөхре ве Гау.нрың ады 
билен багланышдыряр 

ЗҮЛПҮКАР [Зүлпү<а:|>]—Теҗеп дерясының Түркме- 
нистаның территориясыпа аралашян ериндәки даглар. 
Зулпүкар — Хезрет Алының 1 ылыжы (ТДС, 327 сах.). 
Илки дагың дересине шу ат берлнпднр. Дини роваятла- 
ра гөрә, хамала, Алы өз зүлпүкары билен дагы ярып, 
гечелге эденмиш, Башга маглуматлара гөрә, болса, шол 
ердәки дашын нузүне гылыҗык ве бейлеки кәбяр яраг- 
ларың суратынын чекилендиги үчин, она шейле ат га- 
лыпдыр. 

ЗҮМКӘН [Зумкә:н]-Д а ргяната районында дагың 

дуз алынян ерп, говак. Зү.ч я-да сум (серет: Сүмбар) 

«оюк», «говак»; кәи — «хазыиа», «байлыгы болан ер». 

( ЗЫНҖЫР — Чаршаңиь райопыпда (Көйтепде) дере 
ЯГГ, шол ердәкп хатарланышып отуран белентликлернң 
зынҗыры яда саляндыгы үчин, ол шейле ат алыпдыр. 

ЗӘВЛИҖЕДАГ [Зә:влиҗеда:г] — Газанҗык районын- 
да зәв диен ота бай даг. 

ЗӘКЛИ [Зә:кли] — Ашгаоат районында (Гарагумда) 
зәк чыкян улы депе (Күкүрт заводы посёлогының орну- 
ның өңки ады), 

ЗӘХМЕТ — Туркменгала уанонында совет дөирүнде 
ат дакылап посёлох, станцпя, совхоз. Посёлогың орну- 
ның өңки ады: Кәлче. Демир ёл гурландап соц, шол 
ердәки стаицпя патыша гепералы Н. М. Лпненконьп; 
1.44 


ады дакыляр. Сопра ол Зммет Д»™ оии '" 


^ Ь ДР)\МЕТКЕШ — Калитпш райоиында соает доорүнДО 

зәхмь м и б а II. 

ат дакылан ооа. «нки ады. 


ИГДИРОЛУМ— Гызылетрек ранонында Схмоарыи 

олумы. Игдчр — таёпа ады. г ппа б еК евүл ранонында 
ИҖИАРЫК [И:жиа:рык] араоекевү, 1 

арык. Иҗи — тире ады. пптасындап дере 

ИКИГАТ - Бәхерден раионь нда орт“ ь Д 

2-нжи ГӨКҖЕ - серет: Г ө к ж е. 

2-нжи СУХТЫ — серет: с У хТЬ '- 

■ щ[лекҢ- Төкдепе ра?оныида (Гарагумда) оба. 

Е^ИБАШ^-Уай Д ак^ Д »сыньт гүнюрта Ь бөлеги (илс 

Р "и 6 лж“!к «-дрнен 

герек (нл+жнк). П -,„ ]3 ?П о ■ е р“ »« » »• 74сах) ' 
җагаз» дииип дүшүнд.фиәр ( \ Яжрен — 

ИМРЕН - Гарабекег.үл ранонында арык. 

ТВ ИНЕР Ы ГЫЗЫЛ - Балкан датынын бир бвлегн. Ол 

формасы ве рснкн ".дСвдцСа'даг: Гызылетрек 

ШЕРДЕПЕ-Гк.а»«ы»Р >сы боюта ат берлиндлр. 

Р "ЙНЕРИҮЗДҮРНН 3 Бохерден ве Эсепгуль, ранои.та- 

ТшРРЧӨКЕН - Тагта раГюнында (Гарасумд.) Ое- 

леит депе. ,_Гяпагчмда ие Эсеигулы 

да ..)ДЬ.рь,ла,, гырдар.^ 









ПНЕРЮВДАН — Тагта районында яп. 

ИНҖИРЕВЕ — Бәхерден районында оба, җүлгс, 
чешме, кәриз. Бу ат «инҗирли чешме» диен маныда бол- 
са герек (серет: Бекреве). 

ПНҖИРЛИ Бәхерден районыида дере, чешме. 
ИНИШЧӘГЕ [И:нишчә:ге] — Гызылетрек районында 
үстүнден ёл гечйән гыр («инилйән чәге»), 

ПНЧЕ [И:нче] —Дарганата районында Амыдеря билен 
гыр аралыхда инче, узын ер, өң -гокай; Гьтзыларбат 
раионында ер ады. 

депе^ 4 ^ 5 ^^^^ [И:нчебурун] — Эсенгулы районында 

ИРИКЛИ [ГГриклн] Красноводск районында оба, 
Г ш1 Ы, огг И геплешнкде ирпк — «йирик» диен маныда- 
дыр. >11 , гуиының гапдалынын бөвеүленднги үчин оти 
шеиле ат берлипдир. 

ИСБИРДЕН — Гөкдепе районында Исбир дената 
Дпен өвлүйәниң ады дакылан оба (оңа Ү с б ү р д е н 

бТ х Д е И рд Ә е ң бР ’ Б '' ЙДЫИ МаИЫСЫ беллн дәл - Денешдир: 

ра " 0НЬШДа оба - Ад “ д 

ЦЙЯ И с С Ы ГЕ " ДЕР г- Га3а " Ж - ,,; "' |0||Ьпиа д емир ёл стан- 
ииясы, гала. Стапция галаныц ады дакылыпдып ЯГГ 

галаны Исгендер Зүлкарнейн (Александр Македонский) 
. г ; ды Р д ыгтды Р- ^ муман, Түркменистанын территориясын- 
дакы Мургап ве Ахал оазислеринде Македонский таоа- 
пындан Александрия ве Александрополь (Исгендеп) д теп 
хем Х Гр Р Г? - лнанды гы барада 'тарыхьт маглуматлар 
меноведение», № Р 10 - е 1, Т Җ? еНИЯ И туркмены - <<Т УР Д ’ 

., НСГЕНДЕРГАЛА [Исгендергала:] — Байрамалы рң- 
понында Исгендер Зүлкарнейниң ады билен багла-цыш- 
дырыляи гала. 

ИСГЕНДЕРЛИОБА [Исгендерлио:ба]) —Хол<,амбаз ра- 
ионында оба. Исгендерли — тире ады. 

ПСЛИМЧЕШМЕ [Исли:мчешме] — Тагтабазар рано- 
нында оба, даг, чешме, езлүйә. ЯГГ, Ислим — Альтныи 
неберелеринден бириниң адтч. 

ИСПИДАЛЛЫЧЕШМЕ [Испида:ллычешме]— Гарры 
гала раионында дере ве чешме. Ерли геплешикде цспц- 
дал — «дерек» диймекдкр. 


ИСФЕНТОДА [Нсфенто:да] — Чаршацңы районында 
сардаба (үсти гүммезли ховдан) ве онуң төверехлерн- 
ниң ады. Парсча эсфенд —«үзәрлик» (үсбент, дәлдирик, 
ягны гумлук ерлерде битйән өсүмлнк); тоде я-да туде 
— «топбак». Сардабаның янында шу өсүмлигиң көп бо- 
ланы үчнн, ол шейле ат алыпдыр. 

ИТГЫРЛАН — Гаррыгала районында ер ады. Щу 
адың дөрейши барада яшулулар шейле гүррүң бер^шр- 
лер: гечен асырың ахырларында ики чопан ит урушдыр- 
яр. Ити еңлен чопан дава эдип, бейлеки чопан билен 
урушмага башлаяр. Галмагала чопанларың доган-гарын- 
дашлары йыгнаняр. Бу урушда чопанларың бири ве 
бирнәче адам өлдүрплйәр. Ит уршуның үстүнде дава 
туруп, адамларың гырландыгы үчин хем, бу ере Адам- 
гырлан дәл-де Итгырлан диен ат галяр. 

ИТИИМЕЗАЛАҢ — Кака районында улы алаң. ЯГГ, 
бу ат аслында Эт иймезиң алаңы (ягны Гурбан 
мерген диен эт иймейән адамын мал бакан алаңы) 
болуп соңра үйтгедилипдир. 

ИТӨЛЕНКАК — Гарагумда как. 

ИШАНЛЫОБА [И:ша:нлыо:ба] — Калинин районында 
оба. Өңрәк шу обада Мәтныяз ишан яшапдыр. 

ИШАНОТУРАН [И:ша:нотурап] —■ Гаррыгала райо- 
нында дере ве чешме ЯГГ, шол дереде бир ншан яшап- 
дыр. 

ИШАНТОКАЙ [И:ша:нтокай] — Тагта районында өң 
ишана дегишли болан ер, токай. 

ИШАНЫҢ КӘРИЗИ [И:ша:нын кә:ризи] — Гөкдеп» 
районында оба, дин векилине дегишлп болан кәриз. 

ИШМАЛТАПАН [И:шма:лтапан] — Тагта районынд,. 
оба. Бу ады ики хнли дүшүндирйәрлер- 1) Ишим а.л- 
тын тапан ( Ишим — адам ады); 2) Ишләп мал тапап 
оба. 

ИШМЕТПЕСТ [ГЕшметпест]—Гүндогар Гарагумда 
он, гуйы. Ишмет — адам ады; пест — «пес». 

и 

ЙИГИТГАЛА [Йигитгала:]—Байрамады ве Дәнев 
районларында галалар. «Шу галалара йигитлер габалыи- 
дыр» дийип гүррүң берйәм болсалар-да, галаларың ады- 

137 


















пың нүзе ' 1 ыкы 1 иы бсллн дәл. Децешдир: Гызгала, 
I’ ы з л а р г а л а. 

26 БАКУ КОМИССАРЛАРЫ — Небитдаг шәхерине 
гарашлы, 26 Баку гомиссарларыиың хатырасына ат да- 
кылан посёлок, совхоз. 

ЙҮЗБАШЫ — Каса ве Кииеүргенч районларында 
обалар. ЯГТ. Какадакы оба патыша чиновниклери тара- 
пыпдан волостной белленнлен Сейитназар йүзбашыныц 
шу обадан чыкандыгы үчип, Көнеүргенчдәки оба болса 
Хыва ханынын йузбашысы тарапыпдап газдырылан 
Лүзбашябын боюнда ерлешенднги үчин, шейле ат алып- 
дырлар. Денешдпр: Онбеги. 

ИҮЗТАНАП — Пылаплы райопыпда плкп 100 танап- 
лык ерде ерлешен оба (1 таиап=0,4 га). 

ИҮЗТЫЛЛАЛЫК 1Йузтылла:лык] — Керки раноныида 
арык ЯГГ. ере хусусы эечилигин довам эден дөврүнде, 
шу арыгьш газылжак ерп»и 100 тылла (алтына) сатын 
алыпдырлар. 

ЙҮРЕКДЕПЕ—Чаршанны районында сардаоа ве 
формасына гөро ат алан депе. 

ИЫЛАНГЫР [Йыла:нгыр] — Калинин районында гыр 
(«йыланлы гыр»). 

ЙЫЛАНЛЫ 1Г1ыла:нлп] - Дашховуз оазиспнде ра- 

Гкш, посёлок; Газанжьк рапонында Д.ере, ^юылетрш 
пайоиьшда гала: С.андыклы челүнде янла, гуиы. Сакар 
чәге райопында депе. Булар шол ерлерде иыланьщ кө 
бопандыгы үчии, шенле ат алыпдыр. Пыланлы раионы- 
„ып адынын дерейши барада дүрли роваятлар бар. Ш - 
папын биринде гүррүн берлишнне гирә, оү ат «Хелала! 
-Г?рь.пТ дессаньшдакы Хелалай периннц адыныц үят- 
гэи гөрнүшпдир (посёлогыи ортасыидакы еке мазарь 
хем Хелалайың мазары хасаплаярлар). Башга [ 
роваята гөрә, Йыланлы диен адын дөремегине ү ргеичде 
шалык эдеп ве гижесине йылана өврүлиән залым гыз 
себоп болупдыр. Эмма бү дүшүндиришлер иәдогрудыр, 
чүпкп бү ат хәзиркп чосёлогың орпунда нлкп дврән ба- 
зарың төвереги көлли, чөп-чаламлы ер болуп, опда иы- 
ланларын. көпдүги билен багланышыдлы иүзе чыкяр 
Мупы республикамыздакы Йыланлы диен бенлеки атлар 

хем тассыклаяр. 


ЙЫЛГЫНАГЫЗСАРДАБА — Чаршацңы районьшдэ 
сардаба. ЯГГ, өц шол сардабапың агзында йылгыи 
боланы үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

ЙЫЛГЫНЛЫ — Тагта районында оба (өц Ныл- 
гынлыой); Гарагум ве Сандыклы чөллерннде гуйы. 
ер атлары; Гызыларбат районында оба, гуйы. 

НЫЛГЫНЛЫГУПМА — Дарганата районыида чешме; 
Эсенгулы райоиында гуйма. 

ПЫЛГЫНЛЫГЫР — Красноводск районьшда гыр. 

НЫЛДЫЗ—Түркменгала районында совет дөврүиде 
ат дакылан оба. 

ИЫЛДЫЗДАГ [Иылдызда:г] — Газанҗык райопында 
даг, Күрендагыц бир бөлеги. Үстүпнң үмүрлэп дуран- 
дыгы, белентдиги үчин, она шеГьче ат берлен болмагы 
мүмкиндир. 

ЙЫЛДЫЗДЕПЕ — Чаршаңны районыпда (Кейтеиде) 
даг. Ерли нлат бү ады «Гөроглы» эпосындахы Ныл- 
д ы з д а г билен багланышдыряр 

ИЫЛМАНГАЯ — Дәнев районында оба, гая («йылма- 
пак гая»). Деряның сувы гаяныц ашагына дегпп акяи- 
дыгы («йылмаяндыгы») үчин, оңа шейле ат берлипднр. 

ЙЫЛЫҖА — Гызылетрек районында йылы сувлы 
чешме, дере. 

ИЫЛЫСУВ •—Бохерцен ве Гаррыгала раноиларыпда 
йылы сувлы чешмелер. Денешдир: Г е р м а п, Д ә п е- 
г е р м а п. 

ЙЫРТЫК — Тежеи районында гиң мендан. ЯГГ, 
1905-нҗи йылдан өн Теҗен дерясынын сувы җошуп, 
көпленч шу ерп бөвүсйән («йыртян») экен. 

к 

КАБЕЙШЕМ — Красноводск районында (Түвергыр 
төверегинде) гуйы, өрп мейданы, гыр. Каб (кап) сөзү- 
шщ манысы белли ддл; эйшем сәзи барада серет: Ба- 
л е й ш е м. 

КАЗЫ [Ка:зы] — Бәхердеп ранонында (Гарагумда) 
оба, гуйы. ЯГГ. гуйы өн каза дегишли экен. ГГылаплы 
районында хем Казылар дпен оба бар (казылар — 
тире ады). 

КАЗЫДОҢ [Ка:зыдон] — Эсенгулы райоиында депе. 
Доң сөзи барада серет: Г а р а д о ң. 





КАЗЫОБА 1Ка:зыо.6а] — Лешш рапопында ооа. Казы 
— тире ады. 

КАКА [Ка:ка] — Кепетдагың этепшде ерлешпәи рапоп, 
посёлок, демпр ёл станциясы. Илки посёлогың 1 км де- 
миргазыгындакы Көнекака днен галапын ады болан 
бу сөз (ягны гадымы Кахка сөзп) «гала», «галанын ха- 
рабалары» днен маныдадыр, чүнки Тәҗпгнстанда хәзир 
хем харабалы депелере ве галанын галындыларына Ках- 
ка дийилйәр (М у р з а е в. СА, 246 сах.). Көнекака га- 
ласы 1382-нжи йылда Темпрлен тарапындам салнып, оңа 
К а х к а х а диеи ат дакыляр (В. В. Бартольд. Соч., 
т. III. М., 1965, 132 сах.), хас догрусы, Нызамедднн Ша- 
мының 1404-нҗи йылда, Темирленнң дөврүнде язан 
«Зафарнама» днен пшинде гөркезилншине гөрә, Темир- 
лен тәзе гала салман, Кахках диен көие галанын ди- 
варларының юмрулан ерлерини беҗердйәр (МИТТ, 1, 
523 сах.). Көнекака галасы грек алымы Исидор Харакс- 
кнниң ёл язгыларында гөркезилйән Рагав шәхериниц 
галындысыдыр (А. А. Марущенко. Хосров-Кала. 
Труды Инст. ИАиЭ, II. Ашхабад, 1956, 143 сах.). Ерли 
яшулулар Алының йөришлерине багышланан днни кита- 
ба эсасланып, Каканы Кахка я-да Кахкайы-чин диен 
шаның ады хасап эдйәрлер (Китабы Зеркум. Җениа- 
ма Хезрет Алы. Ташкент, 1909, 44 сах. Арап элипби- 

йинде). Кәбир яшулулар хем бу ады ках-ках гүлмек 
билен багланышдырярлар, ягны бу ериң говы, шатлык- 
лы юртдугы себәпли, ырым үчпн гойлан ат дпйпп дү- 
шүндирйәрлер. П. Помераицев болса оиы «кака», «ата» 
дийип терҗиме эдйәр (П о м е р а н ц е в, 69 сзх.). 1918- 
-нҗи йылда Какада аклар тарапындап өлдүрилен Казань 
полкуның комиссары Гинцбургьш хорматына района 
Г н н ц б у р г диен ат хем дакылды, эмма ол сонра енс 
өнки ады би.лен чалшырылдьг. 

КАКЛАР — Дәнев районында оба. Она нәме себәп- 
ден бейле аг берлендиги белли дәл 

КАКЛЫДЕПЕ — Мары районында төверегнне сув 
йыгнанян гала. 

КАЛИНИН — Дашховуз оазисинде район, посёлок 
(өнки ады: Порсы); Ашгабат районыида посёлок; Га- 
рабекевүл, Тагтабазар ве Чаршапны районларында оба. 
Булара М. И. Калининин хорматына ат дакылыпдыр. 

КАМҖЫГОБА [Камжыго:ба] — Көнеүргепч районыи- 
да оба. Камҗык — адам аш 

140 


КАПЫРАС [К а:пыра:с] — Дарганата районында оба, 
19-нжы демир ёл разъездинпн ерли ады -. ^ьш "а! 
белли дәл. Ерли яшулулар оны Хезрет Алы оиле 
ланышдырярлар, ягны Алы шу ере геленд ^ ^ - ог| Р бү 
кяпьт аз» диенмиш. Икинҗн маглумата 1 • * - 

™,ш Р ,маты'н" «ипыг *т» ..»Г™ **■*', 

дш-шпдир. Эмма (IV рмаятлар ялңышдыр чүики Ал 
Х „Ч вагтда Түркменистапа гелмәндир (Л. И. к •" 
вич Пслам. М., 1962, 272 сах.). 

КДРТ Айдак төверегииде Каспп деизииин кичн 
адасы 0Т« «е ссКпдЧ,, бейлс адыд «ерлендип, Гшл- 

й ДГГЫРБУЛАК — Красиоводск рапонында чешмг 
Гязакча^ кмгыр -төж.ек», «бври» дпимекдпр 

X м «Гд »■ 4 %"■ ГЛ" 

—рМА-» “ ш . 

'-.аТд; 

ве ассимиллешдирилен халкын. ады (пьо, . -■, 
сах) Гөрнүкли грек географы Страбоп алба ” л ^ рь Ь 
пш алан ерлерине Касппяна дөплетшпш хем гириәнди 
нни бу дөвлете ве деизе болса хэзир ёк болуп гиде 
Каспн диен халкын адылын дакылаадыгыпы белл-пдир 
Стг» а б о п. География. М., 1964, 476 сах.). П. В. Ж - 
ло бу 'геңзпн 70-ден говрак ада эе боландыгыны бсл 
лесе У (П В Ж п л о. О иазваниях Каспииского моря. 
«Известия АН Аз. ССР», серия геол.-геогр , № 4 1960). 
X Хасанов онуң ене-де 10 саны адыны аиыклады (. , 
санов 7 сах). Мундан 3300-3500 йыл чемеси ец 
язылан' «Авеста» диен дшш китапда децзиц оизе мәлим 
болап В о у р у-К а ш а диен адына душ гелиәрис, ол 
орта пехлевп дилмпде «гиц ховдан» диен маныны ан- 
ладяп (П. В. Жило). Дедзиң хас ирки атларының бири 
хем Г и р к а н д ы р (түркменче I ү р г е н). Бу хем халк 
адыдыр. Бизиң эрамыздан вцки VI-V асырларда яшап ге- 
чеи грек алымы Гекатей Милетскпниц ншлернпде илкишкп 
, езек деңзин Каспи диеи адына душ гелиниәр (П. В. Жи- 


141 

















■ I Н с. \ Р П, 0 г у 3, Г у р К м е н, ТабарыстЯ II. 
Д е п л е м, Д е р б е п т, М аңгышл а к, Г у л з у м А к 
! «к, I ара децнз ялы энчеме атлары болупдыр’ Вү- 
ларып. хем көпуси деңзнц кензрында яшан халкларыц 
пе шәхерлерпц атларыдыр. р 

I үркмеп классыкы эдебнятыида, хәзир болса Азер- 
•байҗапда, Эйранда ве ене бирләче халкларда бу деңзиц 
-\ а з а р ады меш.хурдыр (Хизир — халк ады): 

Җенхун бплеи Бахры-Хазар арасы, 

1 1нл үстүндеп өпсер елп туркмсннц (Магтымгулы). 

В. А. Никонов децзе Айдархан (ягны Астрахань) 

К у з г ы п д е ц н з (кузгыы — «гарга»), Г а п ы (Хапужь- 
гкое) ялы атларыц дакылаидыгыны беллемек бплен, 

Iүркмеплерпн. оца Гөкгөз (Көкүз) диййәндигшш бел- 
леиәр (Нпконов, 182 сах.). Эмма көкүз —деңзе де- 
гшили географнк термннднр, ягны ерли нлат , бу сөзп 
«ачык дениз», «ел боланда, сувуң гүвләп, пагшылдап 
дуран ерш> манысында, ащы сөзүни болса, онуц терсипе 
«деңзиц парахат кепары» маньгсында уланяр.'' 

КАШАН — Мургап дерясының чеп голы. Оңа гадымы 
галаньгң ады дакылыпдыр (белкп, «кашаң гала?»). 

КАШГАГУМ — Ашгабат районында гум (оңа Каш- 
га п ы ң гумы хем диййәрлер). Түрки диллерии бирнәче- 
сннде кашга сөзи «көсе» манысындадыр (Нткопов, 
185 сах.). Өсүмлигиниң аздыгы учин, оңа шейле ат 
берлипдир. 

КЕБЕЛЕК — Бәхерден районьгнда депе, Арчман демпр 
ёл станциясының орнуның өңки ады. Депе кебелеклидн- 
гине гөрә, башга маглуматлар Ооюнча хем, формасыпа 
гөрә, шепле ат алыпдью. 

КЕЙИГОГТ [КейигопТ] — Ленин районында гмц мей- 
дан, оба. Өң шу ерде гөклеңлерпң кейик тиресп оту- 
рыпдыр. 

КЕИИКГОДАИА — Гаррыгала районыпда оба. /\с- 
йик ве годана — тире атлары. 

КЕГШКГЫР — Батхыз төперегинде гыр («кейнкли 
гыр»), 

КЕГТИКЛИ Челекенде ер ады. Челекен адасы ярьгм 
ада вврүлепдеп сон, оца дүрли хайпаилар (кейиклер 
гоншанляр) аралашяр ве квнелип башлаяр 


КЁЙИКЛИАРКАЧ — Бәхерден районында дагь1ң Гу- 
заньшда ерлешйән дере. Аркач — «гузай» днимёкдир 
(серет: Кесеаркач) 

КЕЙИКСАГЛАН — Гызыларбат районында дерс. I о- 
ваята гөрә, бнр адам эне кейнги экдп эдип. опы сага 
мыш. Шу ерде Гечисаглан диен дере хем бар. 

КЁГТМИР — Эсенгулы рзйонында отурымлы ер. Кеи-. 
мир — адам ады. 

КЕКИРДЕК — Ашгабат ранонындакы Бокурдак посё- 
логыпың якыпыпда гуйы, ой. Бу илки оя пнйән сув ёлү- 
ның адыдыр. Денешднр: Б о к у р д а к. 

КЕКРЕЛИДЕПЕ — Г арабекевүл райоиында депе. 

Кекре — от ады. 

КЕЛБАШҖЕҢҢЕЛ — Хожамбаз районыида җеңпел. 
Келбаш — өсүмлик ады. 

КЕЛЕҖАР [Келеҗа:р] — Гөкдепе райопында оба. 
Адың манысы белли дәл. 

КЕЛЕТ — Бәхердеп районында даг. Бу ат парсларың 
келат сөзүнден болуп, «дагың белент ериндәки гала» 
диен маныны аңладяр. Дагыц бек, горанмак үчшг амат- 
лы ерлернне шу ат берлипдир. 

КЕЛЕТДАГ [Келетда:г] — Кака районында Энраида- 
кы Кслат обасыиын ве Келетчаиың (серет. Д у ш а к) 


атлары дакылан даг. пг ,„„ а . к-зүрп- 

КЕЛЕТЕ—1 Ашгабат районында даг, чеш , • ■ Г 

Келет) 2. Бәхердеи раионында оба, демнр ел 

дирйәр (V а т Ъ е г у, 268 сах.). 

КЕЛҖЕ — Гүнбатар Түркменистанда үстн өсүм. 
сиз («кел») даг. 


КЕЛИФ [Кели:ф] — Чаршаңңы районында стапцпя, 
ПОРТ гадымы шәхер. Орта асырларда деряның ики ке- 
нарында ерлешен бу шәхериң адының манысы оелпн 


'^КЕЛИФ УЗБОИЫ [Кели:ф У:збойы] — Гүиорта-Гүн- 
догар Гарагумда узалып гидйан шор чөкетлпклер. Ке- 
лиф — шәхер ады;' Узбой — уз ве бой днеп икп сөзден 


143 









Дуряр. Уз сөзи «деря» манысындакы гадымы үгүз днеН 
турки сөзүң гысгалан гөрнүшидир, бой болса «кенар» 
«яка» манысындадыр, ягны бу топоним «дерянын бойы» 
диен маныны аңладяр (А. Аннануров. «Узбой» сөзу- 
шщ гелип чыкышы хакыида. «ТССР ЫА-нын хабарла- 
ры», җёмгыетчилик ылымларың сериясы, № 1, 1961). 
Овганыстаның Акҗа диен шәхериниң янындан башланян 
не узынлыгы 180 км болан бу Узбойьг кын алымлар 
Балх диен овган дерясының гадымкы орны хасаплаяр- 
лар (КГЭ, IV, 189 сах.). Хәзир Гарагум каналының 100 
км чемеси шу Узбоюң угры боюнча гечйәр. Келиф У.г 
бойы дийилмегиниң эсасы себәби, онуң Амыдеряның чец 
кенарындакы гадымы Келифиң якынындан гечйәндиги 
үчиндир. Деңешдир: Л е б а и. 

КЕЛКӨР [Келкө:р] — Челекен бнлен Небнтдаг аралы 
гында улы шорлук. Кслкөр — ел ады (харасат, туиап). 
Бу шорда келкөрүн, көп боляидыгы үчин, оңа шейле ат 
берлипдир. Шорлугың өңки ады: Улушор не К н ч н- 
ш о р. Оңа Бабахожа хем дийлипдир. 

КЕЛЛЕАЯК — Дәнев районында оба. Ксллеаяк тн- 
ре ады. 

КЕЛЛЕБУРУН 1 —Елетен районында гум, сув ховда- 
ны. ЯГГ, гумуң депеси бурунлы келла меңзейәндигр 
үчин, шейле ат алыпдыр. 

КЕЛЛЕГАЧАН—Гаррыгала районында дерс. ЯГГ, б^ 
ат өңрөк шу ерде болан уруш бплеп багланышыклы дм- 
рзпдир. 

КЕЛЛЕДАШ [Келледа.ш] Чаршаңңы районында 
(Көйтенде) тогалак дашлары кып болан ернң ады. 

КЕЛЛЕЛИ—1. Тагта районыпда обалар, евлүйә ис 
е.р атлары. Шу районда Келлелиой дпен ерлер бар 
(шоларьщ бири хәзирки «Түркменистан» колхозының 
ичпнде ерлешпәр). ЯГГ, гадым нагтларда болан уруш- 
ларда кесилеы келлелерн топлаи, шу ойда гөмүпдирлер. 
Оюң ортасындакы чәгесов депәниң ашагындаи ве онун 
I нвереклеринден хәли-хәзире чеили адам келлелеринип. 
сүңклери тыкяр. Шонун үчпн хем илкн оя, соңра оба- 
лара шу ат берлипдир. 2. Байрамалы районында оба. 
Она нәме себәпден бейле адың галандыгы белли днл. 

КЕЛЛЕЛИОИ [Келлелио:й] — Тагта районында ер 
ады (серет: Келлели 1.). 

КЕЛЛЕР — Дәнев ве Көнеүргенч районларында оба- 
лар, Келлер —тире алы 

144 


КЕЛЛЕЮМАЛАНДЫ— Фарап районында, Амыдеря* 
нын саг кенарыняа белент гып. Юналанды —эдеби яил- 
де «тогаланды». ЯГГ, 100—125 ныл өң Хыва ханының го- 
шунларындан бнрнәчеси есир алныпдыр. Бухара эмири- 
нин гошунлары ол есирлериң келлелерини кесип, шол 
бейик гырын үстүнден деря тогалапдырлар. Шу гүррүн 
догры болса герек, чунки XIX асырда. ылайта-да онуң 
биринжи ярымында, Бухара эмиплигнне гарашлы болан 
Амыдеоя боюндакы районлара Мухаммет Рахым баш- 
лыклайын Хьша ханлары көп гезек чозуш гечирнпдир- 
лер (Бартольд. Орошение, 77 сах.; ТССР тарыхы, 
I том, 2 китап. 81 сах.), ерли илаты талапдырлар, гы- 
рыпдырлар. Шу гырыц үстүпде болан гаплы вака хем 
шол пявое легишлндпр. 

КЕЛТЕМИНАРА [Келтемина:ра] — Сарагт — Мары 
кервен ёлунын угрундакы гадымы шәхериң харабалары. 
Сөвда ёлүнда улы әхмиете эе болан ве сонра монголлар 
тарапындян тоздурылан бу шәхепе өн Генугирд 
Сявапча Җануҗирд) дийлипдир (Адыков. Станции, 
226—227 сах.). Келтеминара ады болса бу шәхериң ха- 
рабалаоының фоомасы билен багланышыклыдыр. 

КЕЛТЕӨЗЕК [Келтеө:зек1 — Калпнин районында ер 
ады. вн г.ув акан кәл. Өзек сөзи барада серет: А г ө з. 

КЕЛТЕШОР [Келтешо:р] — Гүндогар Гарагумда шор 

мейлан. 

КЕЛТЕЯП [Келтея:п] — Дашховуз ве Сарагт район- 
лаоынля япляо. 

КЕЛТЕЯПБОИЫ [Келтея:пбойы1— Дашховуз раио- 
иында Келтеябын боюнца ерлешйән оба. 

КЕЛХОВУЗ — Кака районында өсүмликсиз сув.ятак 
(көл). 

КЕЛЧӘГЕ [Келчәне] — Ашгабат райоиында өсүмлиги 
ач болан үлы г\ т м. 

КЕМГУЙМА — Эсенгулы районында гуйма. Кем — 
тире ады. 

КЕМЕНДЕРЕ — Гызылетрек райоиында дере. Она 
нәме себәпден бейле ат галандыгы белли дәл. 

КЕМЕР — Эсенгулы районында даг. Кемер сөзи даг- 
лардакы п/ршавлары, айлав-айлав ёллары, чызыклары 
анладяр (ТДС. 375 сах.1. Серет: Аккемер. 

КЕМИНЕ [Кемтг.не! — Түркменгала районында шахыр 
Кеминоннн ады дакылан оба. Шу обадц шахыръщ юв- 
луклары яшаяр. 

1П Закяя 93 


145 














КНМКНГАЛА [Кемкигала:] — Көнеүргенч ранонында 
гала. Кемки — тире ады. 

КЕНДИРЛИ —Дәнев районында оба; Газанжык ра- 
йонында гуйы; Бәхерден райопында дере ве чешме. Кен- 
дир — есүмлнк ады. 

КННЕГЕС—Йыланлы районында оба. Кенегес —гара- 
галпак тиреси (Брегель, 430 сах.). ЯГГ, бу сөз «кән 
кес», ягны «кән киши» сөзлерннден эмеле гелипднр. 

КЕПДЕРХАНЛ [Кепдерха:на] — Тагта райопында оба; 
Чаршанңы районында (Көйтенде) чешме. ЯГГ, бу ер- 
лерде кепдерилериң көпдүгн үчнн, олара шейле ат бер- 
липдир. Деңешднр: Г у ш л у г а я, Гөгерчинл и. 

КЕПЕЛЕ — Гызыларбат районында чәриз, өң оба. 
Кепеяе — тире ады. 

КЕПЕС — Бәхерден районында даг. Адын манысы 
белли дәл. 

КЕРБЕЛА [Кербела:]—Эсенгулы районында ер ады. 
Она нәме себәпден бейле ат галандыгы белли дәл. 

КЕРВЕНБАШЫОБА [Кервенбашыо:ба] — Тагта райо- 
нында оба (өңки ады: Назаргулы). Кервенбашы — 
тире ады. ЯГГ, Раммар диен кервенбашының ңесилле- 
рине шу ат берлипдир 

КЕРИМӨЛЕН [Кери:мөлен] — Гаррыгала районында 
дере ве чешме. Керим — адам ады. 

КЕРКАВДЕРЕ [Керка:вдере] — Гаррыгала районында 
дере ве чешме. Керкав — агач ады. 

КЕРКИ — Амыдеряның орта акымында шәхер ве ра- 
йон. X асырда хем шәхер эдил хәзиркиси ялы ики бө- 
лекден ыбарат болуп, Керкиниң орнундакы эсасы бөлегн 
3 е м м, деряның-саг кенарындакы кичн бөлегп болса 
А х с и с а к (серет: Керкичи) дийлип атландырылян 
экен (МИТТ, I, 178 сах.). Шол дөвүрлерде эййәм Земм 
днен ат билен бирликде, Ке ркух диеи ат хем уланыл- 
мага башлапдыр, ягны Керкух деряның гечелгесини го- 
раян гала хөкмүнде ятланыляр (Бартольд. Ороше- 
ние, 75 сах.). Керки сөзи, мегерем, кер ве кух диен ики 
бөлекден ыбарат болуп, «дагдакы (дагың үстүндәки) 
гала» диен маныны аңладян болса гсрек, чүнки парсча 
кух — «даг» диймекдир, кар сөзүне болса гала атларын- 
да көп душ гелйәрис (деңешдир: парсча карр — «хү- 
җүм», «чозуш», «атака»), Умуман, гадымы Эйранда 
галалара карка я-да карки хем дмйипдирлер (Н. П н г у- 

146 


левская. Города Ираиа в раннем средпевековье. 
М. — Л., 1956). В. А. Никоиов ве Г. Вамбери Керкн сө- 
зүни «жай» дийип дүшүндирйәрлер (Ннконов, 188 

сах.: ҮашЬегу, 268 сах.). 

КЕРКИЧИ — Керкн раноньшда поселок, демнр ел 
станңпясы Серли илатын үланышы: Керкиче). Гадым 
вагтлапдя А х с и с а к ады бплен белли болан бү шәхер 
өң хем Керкә гарашлы экен, хатда Амыдерянын улы 
гечслгесинпн икн тарапында ерлешеп бу шахеолериң 
^прав.пеннеси хем бир болупдыр (МИТТ, I, 1/8 сах.). 
Земм шәхерп Керки днен ада эе боландан соңра. түрки 
халклар Ахсисага Керкиче (ягны кичи Керкн) дийип ат 
дакыпдырлар. Гадым заманларда бу шәхере Банкер 
хем дийлипдир (М. Е. М а с с о н. Краткая хооника 
полевьгх работ ЮТАКЭ за 1948—1952 гг. Труды ЮТАКЭ, 
V. Ашхабая, 1955, 200 сах.). 

КЕРНЕР1ИН ГУМЫ —- Квпеүргенч районында гум. 
Она нәме себәпден бейле ат галандыгы белли дәл. 

КЕРПИЧЛП — Тагта районында оба. ЯГГ, шу 
обада гадымы жайларын. харабалары (чашып ятан кер- 
пичлепн) боландыгы үчин. она шейле ат берлнпдир. 1_Щ 
атда Гапагумда гуюлар. Кака районында гала хем оар.^ 

КЕРПИЧЛИЖЕ — Эсепгулы районында археологик 
әхмиетли депелер. 

КЕРСЕНҖИК — серет: Г а з а н ж ы к. 

КЕРТЯКА — Челекенде якасы керт болан анлаг. 

КЕСГИ — Красноводск районында о.ба, канал. Кесги 
— «кесилен» диен маныдадыр. Гызйлсув ярым адасы- 
иың ортарагында өң Гызылсув тарапкы бөлеги кесип, 
ада эдип ятан сув бар экен. Деңзиң сүвунын песелиән- 
дигп үчин, соира бу кесги газылып, улы гәмилер гечер 

ялы каиала өврүлдп 

КЕСЕАРКАЧ — Гызыларбат бплен Кака аралыгыны 
түтүп ятан гиң мепдан, Көпетдагың этеги. рка I *5Р 
ка» сөзүнден болуп, дагың аркасыны, гүн '' 

демиргазык тарапыны, гузаиыны, анладяр. В. • 
бу сөзи «дагын зтеш» дпГшп терҗиме эдиәр (Р а д л о в, 
1, 291 сах.). Умуман арка, аркач диен географик терми- 
н’иң «ганра» манысында уланылышына түркмеи классык 
шахырларының дплинде хем душ гелйәрис: 

Андан өтүбаи барсам, эгер аркая сары, 

Дашкентде, Җержисде, Намаиганда тапылмаз. 

(Сейди) 

'| 0 * 






Молланепес бу топонпмн Кесеэтек (Кесеэтекде, Хо- 
расанда тапылмаз), Магтымгулы болса Кесеаркач 
формасында (Кесеаркач, Мазандеран, гелерлер пермана, 
гөслең) уланыпдырлар. Кесеаркачда текелериң яшаянды- 
гы үчин, оиа А х а л т е к е оазиси хем дийлипдир. Көпет- 
дагын этегинде ерлешйәндиги учин, Ахал ве Этек оазис- 
леринин Д а г б о й ы диен тутуш ады хем бар. Парслар 
оиа Д а м а н а ве Д а м а н ы к у х хем дийипдирлер. 

КЕСЕБИЛ [Кесебигл] — Гарабил төверегинде кесе гыр 
(бил сөзи барада серет: Акбил). 

КЕСЕГОРП — Бәхерден районында кесе горп, дере 
чешме. 

КЕСЕГЫР — Эсенгулы районында кесерип ятан гыр. 

КЕСЕКДЕРЕ — Гызылетрек раноныпда (Гызылбайыр- 
да) кесекли дере. 

КЕСЕКЛИ — Гарагумда гыр. 

КЕСЕМЕИДАН [Кесемейда:н]— Бәхерден районында 
усти кесе мейданлы даг 

КЕСЕЯП [Кесея:п] — Сакарчәге райоыында оба яп 
Ьеилекилере середенде кесе. ягны илеои-гайралы’гына 
Ү , ЧИН ’ Яба шейле ат берлипдир. 

КЕСИКБ&РУН — Ашгабат районында (Гарагумда) 
ооа, гум, Сапагт ве Тагтабазар районларьгнда формасы 
боюнча ат берлен оеник гум депелери; Кака районында 
байырльтк. 

йь^1 ГЕ а НЛИ ~ Л Л нин Районында оба. Кетген — бип 
иыллык өсумлнк. Обанын Кетгенлиойда ерлешйәндиг-г 
оида хем кетгенин кеи бптендиги үчггн, олар а ^ шейле ат 
берлипдир. 

КЕТДЕГЫЗЬГГГ [К г ГеНЛИ0:Й] ~ се Р ет; Кетгенли. 
сЫЫ ЫЗЫЛ— Гарагумда бпр бөлек гүм гуйтг 

өри меиданы. Гызыл сөзгг барада серет: Гараг’уТ 

\р.^^. !ү ЕНҢЕЛ — Чаршаңңы районында җеңңел. 
КЬТДЕПЬГЛАН [Кетдейыла:н] — Гарагумда гыр. Ә.\- 
тггмал, бу ат шол ердс улы йыланың боландыгы бнлен 
багланышыклы дөрән болса герек. 

КЕТДЕКАҢШАР — Чаршаңңы районында даг Кщ- 
шпр СӨЗИ барада серет: А к к а ң ш а р. 

КЕТДЕКОЛ [Кетдекөгл] — Чаршаңцы райояьгнда 
(Көнтенде) улы көл. 


КЕТДЕШОР [Кетдешо:р] — Дәнев районында гиң шор 
мспдан, хазир көл (она зеи сувлары акдырыляр) 

И8 


КЫЛП — Дашховуз р)айоныпдг1 обд (ец 1-нҗЦ 
К е т л и ве 2-н җ и К е т л и). ЯГГ, бу обаның адамлары 
Өзбегистаның Шабат районының Кет обасындан гөчүп 
гелипдирлер. Оларың тәзе обасына хем өңки отуран ер- 
лериниң ады гечипдир. К е т — Хорезмиң гадымы пайтаг- 
гыдыр. Якутың пикириче, бу сөз хорезмлилериң хайят 
(«хаят») сөзүнден эмеле гелипдир (Б а р т о л ь д. Ислам, 
475 сах.). 

КЕШМИР [Кешми:р]—Чаршаңцы районында гуюлар 
ве өрн мейданлары (Б а ш Кешмир, О р т а К е ш- 
м И р зе Аяк Кешмир). Кешмир сөзүниң манысы 
белли дәл. 

КИНДИКЛИ — Сарагт районында өң оба, хәзир ер 
ады; Елөтен районында гуйы. Киндик — «гөбек» дий- 
иекдир (Р а д л о в, II, 1348 сах.). Газагыстанда хем 
дүз ерлердәки гезе илгинч депелере к и н д и к дмйилйәр. 
Киндикли диен ерлер хем төверегиндәки депелериң фор- 
масы боюнча ат алыпдыр. 

КИРИБАБА [Кири:ба:ба] —Гызыларбат районында 
гадымы улы гала. Кири (крий) сөзүниң манысы аиык 
белли дәл. Ол, әхтимал, парсларың керүв («гәми») сө- 
зүнден болса герек, чүнки бу белент гала Пурнувар диен 
гиң дерәңиң ортасында ерлешйәр. Дере сувдан долуп 
акян вагтында, сувун ортасындакы гала гайыгы яда сал- 
яр экен. XIX асырың башында шу ерде К и р и атлы чеш- 
ме хем болупдыр (МИТТ, II, 393 сах.). 

КИРОВ — Теҗен районында посёлок (өң район); Гар- 
рыгала, Кака ве Хоҗамбаз районларында обалар. Бу- 
лара С. М. Кировың хатырасына ат дакылыпдыр. 

КИРПИЛИ — Бәхерден районында (Гарагумда) улы 
оба, гуйы (хәзирки ады: Б е й и к О к т я б р ы ң 50 й ы л- 
л ы г ы). 

КИЧГИНЕАГЫЗ — Гарагумда гыр. Кичгине — «кичи- 
җик» диймекдир; агыз сөзи барада серет: А г з ы д а ш т. 

КИЧИАГА [Кичиа:га] — Сарагт районында оба. Ки- 
чиага — тире ады. 

КИЧИ БАЛКАН — серет: Б а л к а н. 

КИШМАНДЕПЕ [Кишма:ндепе] —Байрамалы райо- 
нында гала. Кишман — гадымы Кушмейхан диен 
шәхериң адының үйтгән гөрнуши болуп, бу депе шол 
шәхериң галындысы хасап эдилйәр (М. Е. М а с с о н. 
Средневековый путь из Мерва на Амуль. «И-звестия 
АН ТССР», № 1, 1955, 5 сах.). Манысы белли дәл. 


149 






КПШ1ЛН [Кишта:н) — Кака райоиыида гала, оба. 
Адын манысы анык бслли дәл. Ол, әхтимал, иарсларын 
кешт («экин») сөзүнден болуп, галаның төверегиннң экс- 
ранчылыгы бплен багланышыклы нузе чыкан болса герек. 

КИШТИВАН [Киштнва:и|— Чәрҗев рапонында ооа. 
Киштиван парсларың кештибан диен сөзүнден болуп, 
«гапыкчы» диен маныдадыр. ИТГ, шу обада илкн гаиык- 
чылар отурыпдырлар, оларың төверегине ныгнанан адам- 
ларын обасына хем шу ат берлипдпр. 

КОММУННСТ—Елөтен районында совет дөврүнде 
ат дакылан оба. 

КОМСОМОЛ — Чәрж.ев шә.чорпне дегишли поселок 
(өңки ады: Көне Чәрҗев); Тежен районында оба. 
Булара совет дөврүнде ат дакылыпдыр. 

'КӨВАТА — Бәхердеи көвүниң ерли ады. Дагың аша- 
гына узалып гидйән бу көзүң күкүртли сувуның мукад- 
дес хасапланяндыгы үчпн, оңа шейле ат берлипдир. Де- 
ңешдир: Арчманата. 

КӨВЕН — Бәхерден районында дере, җар. Сил сув- 
лары дерәиин кенарларыны көвүпдир. 

КӨВЛҮЛЕР — Тагта районында оба. Көвли — тире 

ады. . 

КӨВСИ—Чаршаңңы районыида оба. 1Көвси — тире 

ады. , 

КӨВЧҮК —Гаррыгала посёлогының гүндогар бөлеги- 
ниң ады. Көвчук — «каучук» созүндендир, чүнки Беиик 
Ватанчылык уршы дөврүнде шу ерде Бүтинсоюз әхмиет- 
ли 5-нҗи каучук промхозы гурулды. 

КӨҖЕАРЫК [Кө:җеа:рык] — Гарабекевүл районында 
өң оба, хәзир арык. Көще —тире ады. 

КӨИТЕН — Чаршаңңы районында даг, җүлге, оба ве 
деряжык. Илки дар җүлгәнпң ады болап Көйтен (Кухи- 
танг) парсларың кух — «даг» ве танг (түркменче тең) — 
«дар» сөзлерннден эмеле гелип, җүлгәшщ географик ай- 
ратынлыгыиы өрән говы хәсиетлендпрйәр. Соңра бу ат 
җүлгедаки деряҗыга пе оба гечйәр. Картографлар тара- 
пындан Гиссар дагларының Түркменистандакы бөлеги 
хем К ® й т е н д а г дийип атландырыляр. П. П. Померан- 
цев Көйтен топонимннн «даглык юрт» (кухистан) дийип 
дүшүндирйәр ве бу ады Кухнстан билен чалшырмалы 
дийип теклип эдпәр (П. П. П о м е р а н ц е в. Кугитанг 
или Кухистан? «Комсомолец Туркменистана», 5.У1.1965). 
Эмма бу иәдогрудыр, чүнки чөлүстан сөзүниң чөллүк 

150 


б^лери аңладышы ялы, кухистан хем даглык ерлери аң- 
г.адяи географик термнндир (Бу барада серет: С. Ата- 
ниязов. Все-таки ие Кухистан, а Кугитанг. «Комсо- 
нолец Туркменистана», 26.V1.1965). Көйтен диен җүлге 
Гаррыгала районында хем бар. 

КӨИТЕНДАГ [Көйтенда:г] — Чаршаңңы районында 
даг. Серет: К ө й т е н. 

КӨИҮКГАЛА [Көйүкгала:] — Фарав районында гала 
(«көен, янан гала»). 

КӨЛАРЫК [Кө:ла:рык] —Чәрҗев районында оба, 
кснал; Саят районында Көларык каналының баш сака- 
сьнда ерлешйән оба. Оба каналың ады гечипдир, канал 
болса көли көп болан кәлиң угры билен чекилендиги 
үчин, шейле ат алыпдыр. 

КӨЛСАКГА [Кө:лсакга] — Калинин районында көл. 
Ондан акып чыкян сува сака эдилипдир. 

КӨЛЯП [Кө:ля:п] — Көнеүргенч районында көлдеи 
баш алян яп. 

КЭНДЕЛЕҢДАГ [Көнделеңдаш] — Чаршаңңы райо- 
нындд даг. Өзбек дилинде күнделан сөзи «кесе» диен 
маныдадыр (Узбекско-русский словарь. М., 1959, 231 

сах.). Даг кесерип дурандыгы үчин, шу ады алыпдыр. 
Деңешдир: Күнделан. 

К6НЕБӨРМЕ [1\ө.небө:рме] — Бәхерден раионында- 
кы Бэрме обасының өңки орны. 

КӨНЕВАС [Кө:нева:с] — Үңзүң боюнда гадымы га- 
ла. Вас сөзүниң манысы белли дәл (серет: В а с). Бу га- 
дымы гала бизиң эрамыздам өңки 111—I асырларда дө- 
рән ве соңра гүлләп өсен шәхериң галындысыдыр (М а с- 
с о н. 126 сах.). 

КӨНЕГАЛА [1\ө:негала:] — Бәхерден ве Хоҗамбаз 
районларында көне галалар. 

КӨНЕГҮММЕИ [Кө:негүммей] — Бәхерден раионын- 
да (Нохурда) оба, гадымы гүммез. Нохур диалектинде 
гүммей — «гүммез» диймекдир. Шу гүммезде арап диен 
тирәниң сердары Өкдүр хан җайланыпдыр (Поцелу- 
е в с к и й. Племя, 34 сах.). 

КӨНЕДЕРЯ [Көшедеря:] — Дашховуз оазисинде 
(Васда) Амыдеряның көне угры, гуры җар. 

КӨНЕДУЗ [Кө:неду:з] — Челекен ярым адасында дуз 
алнан ер. 

КӨНЕКАКА [Кө:нека:ка] — Кака посёлогынын бир 
км демиргазыгында гадымы гала. Серет: Кака. 


151 














КЬНЕКНСИР [К«:некеси:р] — Гаррыгала райоиында 
оба, көне гала. Кесир — арапларың «көшк» манысында- 
кы каср сөзунденднр. Бу оба Улы Кеснр ве Кичн 
К е с и р диен 2 бөлеге бөлүнйәр. 

КӨНБ НУСАИ ]Кө:не) — Ашгабат районында 
мейданы 14 га болаи гала, аршакидлериң илкинҗи ре- 
зиденциясы болан галаларың бнри (БСН, т. 30, 25 сах.). 
Серет: Н у с а й. 

КӨНЕСЕҢҢЕР [Кө:несеңңер] — Гаррыгала районын- 
да гала. Ьелент депелере сеңңер хем дийплйәр. Узалып 

П1 к-йНРгогрнп П № Р хсм Ш У сөз билен ацладыляр. 

\0 Ь Г Р1ЕНЧ [Кө:неүргенч] —Дашховуз оазисинде 
рапон, поселок, орта асыр Хорезминиң гадымы пайта 1 Г- 
ты (ол вагтлар: Үргенч). Үргенч сөзуниң манысы бел- 
ли дәл. XVII асырың ортасында (1646-нҗы йылда) Абыл- 
газы бу ердәки илаты тәзе шәхере — Үргенҗе гөчур- 
иәр (МГПТ, 11, 328 сах.), шондан соң хәзиркн Хорезм 
областының меркезине Тәзе Үргенч, өңки Үргенҗе болса 
Көне Гргенч дийил ат берйәрлер. Монголлар ве Темир- 
лең тарапындан юмрулан гадымы шәхериң янындан гур- 
лан посёлога хем Көнеүргенч диен ат галяр. I асыр Хы- 
1 аи тарыхчылары бу ады Юе-Гянь, гадымы хорезмли- 
лер — Г у р г а и җ, арап тарыхчылары болса Җ у р җ а- 
н и я гөрнүшлеринде уланыпдырлар. 

КӨНЕЯРМЫШ [Кө:нея:рмыш] — Дашховуз районын- 
да яп, оба. Бу ат «көне ярылан яп» диен маныдадыр. 
Классыкы эдебиятың дилинде -мыш гошулмасының өтен 
заман ортак ишлигиниң -ан/-ан формаптының дерегине 
уланылышымэ душ гелинйәр. Деңешдир: әтмиш, гечмиш. 

КӨПЕТДАГ [1\өпетда:г]—Түркмен — Хорасан дагла- 
рының демиргазык шахасы, Энран — Түркменистан дөв- 
лет арачәги боюнча 600 км чемеси узалып гидйән дат. 
Көпет сөзи, әхтимал, парсларың кухибет (кух —«даг», 
«эрбст») сөзлеринден эмеле гелип, «эрбет даг» 
диен маныны аңладян болса герек. Өң бу дагың әхли 
ериниң тутуш ады болман, онуң хер бөлегине айратын 
ат берлппдир. Э. М. Мурзаевпң пикнрине гөрә, шу дагың 
Ашгабадың гүнбатарында ерлешйән бир бөлегине Кө- 
петдаг дийиллән экен (М у р з а е в. СА, 248 сах.). Ерли 
илат арасында дагын шу бөлегиниң йөргүнли ады Т а ң- 
рыгаргэндыр. ЯГГ, парслар оңа Купет (Күпет) 
дийиән экенлер (парс днлинде бу ат вав, ягны узын че- 
килйән у билен языляр: Кунтет ве Ку:бет). Үсти көпленч 
152 


гарлы, шемаллы, думаалЫ ве совук боланы үчйн, өфеМ, 
хәзирем онуң үстүнден гечмек өрән ховплы болупдыр. 
Шол себәпли парслар ол дага «эрбет даг», түркменлер 
болса Таңрыгарган дшши ат берипдирлер. Гечен асырын 
икинҗи ярымында Көпетдагда барлаг гечирен рус алым- 
лары бу ады дагың әхлн ериниң тутуш ады хөкмүнде 
карталара гечирип, көпчүлиге япрадыпдырлар. Көпетда- 
гың этегинде яшаян яшулуларың көпүси Көпетдаг ди- 
ен ады билмейәрлер. Г. Вамберп көпет сөзүни «гериш» 
манысындакы куббет, куппе (белки, күпе — С. А.) сез- 
лериндендир дийип чаклаяр (V а ш Ь е г у, 269 сах.). 
Э. М. Мурзаев, В. А. Ннконов, М. И. Мельхеев, П. П. 
Померанцев дагы бу ады «көп даг» (многогорье) дшпш 
дүшүндирйәрлер, ерли яшулулар болса Көпетдагы ми- 
фики Кап дагының бир бөлеги хасап эдйәрлер. Эмма бу 
дүшүндиришлер нәдогрудыр. 

КӨПЕТДАГ СУВ ХОВДАНЫ — Бәхерден районында 
Едиагаҗың дүзи дийилйән ерде гурулян сув ховданы. 

КӨПҖЕК — Улы Балканда чешме ве депе. Ерлп геп- 
лешикде яссыга көпщек хем дийилйәр. ЯГГ, депе форма- 
сына гөрә шейле ат алыпдыр. 

КӨПТАКЫР — Гарагумда бирнәче такыры өзүне бир- 
лешдирйән гин меидан. 

КӨПТУТ [Көпту:т] — Гызыларбат ранонында көп тут- 
лы ер. 

КӨПҮКДАГ [Көпүкда:г] — Ашгабат раионында даг. 
Онуң нәме себәпден бейле ат аландыгы белли дәл. 

КӨПҮКЛИ — Иыланлы ве Ленин райоиларында оба- 
лар. Көпүкли — тире ады. ЯГГ, илки бу ат шу тирәнйң 
серкердесиниң лакамы болупдыр, чүнки ол агзыны кө- 
пүрҗикледип геплейән экеи. 

КӨРАПБАН [Кө:рапба:н] — Керки районында өң ооа, 
хәзир ер ады. Бу адың манысы белли дәл. 

КӨРБАБА [Кө:рба:ба] — Гүндогар Гарагумда гыр. 
Оңа шол ердәки өвлүйәнин ады дакылыпдыр. 

КӨРГЕЧИЭМЕН [Кө:ргечиэмен] — Ленин районында 
оба. Көр ве гечиэмен —тире атлары. ЯГГ. емрелнлерин 
гечиэмен тиресиниң серкердеси яшлыкда етим галып, ^ге- 
чи эмип улаландыгы үчин, оңа шейле лакам берилйәр 
(А. Кадыров. Көргечиэмен обасындан топланан халк 
дөредиҗилиги. ТССР ЫА-пың Магтымгулы адында<ы 
Дил ве эдебият институтыньщ голязмалар фонды, 
инв. № ф — 945). 


153 









К&Р1.КЛ1-Р [Км:реклер] Допев ранопыпда об:1 
Д өрекяер — овнук тирәнин ады. 

К.УРКЛК [Кө:ркак] —Хоҗамбаз районында оба, аз 
сув иыгнанян как. 

„ КУРЛЕР ОБАСЫ [Кө:рлер о:басы] —Көнеүргенч ра- 
ионында оба. Көр — тире ады. Бу оба Адыксопы 
обасы хем дийилйәр ( Адык сопы — адам ады). 

КӨРОПЫ [Ко:ро:йы] Көнеүргенч районында оба. 
1\өр — тире ады. 

КӘРСАГЫР 1Кө:рсагыр]— Гөкдепс районында оба. 
,41 1 , кырсигры — тире ады. 

КӨРЧИ ОБАСЫ [Ко:рчи о:басы]—Керки районында 
ооа. Көрчи — тире ады. 

КӨСЕДАГ [Кө:седа:г] —Гаррыгала ве Гызыларбат 
раионларында даглар. Бу ат «өсүмликсиз даг» диен ма- 
ныдадыр. 

КӨСЕДЕРЕ [1\ө:седере]—Гызылетрек районында 
(1 ызылбайырда) өсүмликсиз дере. 

КӨСҮКЛИ — Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 

ГУ ц-лт1п е Д^л енДӘКИ Чок Р ак диен Дагың икинҗи ады. 

КӨЧЕГлМ —Ашгабат районында үстүнден ёл гечйән 
гум. 

КӨШЕКГЫЗЫЛ [Кө:шекгызыл] — Газанҗык райо- 
нында формасы ве реңки боюнча ат алан даг. 

КӨШИ [Кө:ши] — Ашгабат районында оба. Адың ма- 
нысы белли дәл, онуң узын чекилип айдылян биринҗи 
бөлеги (кө я-да ку), әхтимал, парсларың кух («даг») 
сөзүнден болса герек. 

КӨШМЕКЯП [Көшмекя:п]—Эсенгулы районында яп. 
Көшмек — адам ады. 

КРАСНОВОДСК — Каспи деңзиниң кенарында шәхер, 
порт, демир ёл станциясы. Бу ат русларың красный ве 
вода сөзлеринден эмеле гелип, «гызыл сув» диен маны- 
ны анладяр (серет: Гызылсув). Харбы гала хөкмүн- 
де Красноводск Пётр 1-иң буйругы билен Бекович-Чер- 
касскиниң гошунлары тарапындан 1716-нҗы йылың 
3-нҗи ноябрында хәзирки Гызылсув посёлогының орнун- 
да дөредилйэр ве оңа Гызылсув диен адың русча вари- 
анты дакыляр. Сонра бу гала ташланяр. 1869-нҗы йы- 
лың ахырларында полковник Столетовың гошунлары 
Шагадам диен ерде гала салып, оңа хем өңки галаньщ 
адыны дакярлар. Яшулулар шәхере хәзир хем Ш а г а- 
д а м диййәрлер. 

154 


ицц-в - Ырыгаля йс Мургап раййкларийДй 
КМ1БЫШ 1 Ч в 13 ^уибышевин ады дакы- 

гөрнүкли иаргия пшгәри и. ы. 1 \уи 

Ла кҮХЕНЕК-Гарагумда Узбоюң угрунда даг. Бу сөз 
парГларШ -,уШ («Дагжагаз») Диен сезүнин үитгэн 

ГӨ ?ЖрПИГЬ 1Р Р -Вас төверегинде гыр. Яшулуларың 

пТ Х ш“нла Р адш Ү галзилыгыиы гүр № 
' 1Г> КҮПКИ... Гызылегре!: районында формасына горэ ат 

^КҮКҮРТ-Красноводск 

^К&РТЗАВОДЫ-Ашгаба^ 

1929-нҗы йылын 17 ™ ь “ л б а ве Зәкли дийил- 

лок (онун орнуна өн К ы Р плотацион-бай- 

Гаш^КЖи^нЛшлэнДИти үиии. она шейле ат 

дакыпдырлар. пайпнъгнда газлы ер, өн . 

КҮКҮРТЛИ — Дарганата раионында 

күкүрди болан деп е - гг анев районында оба. 

'ул^ньш,р Ве Я^ГК^оба^ыкИадамларьГ^Ииүлалчылык «„лен 
"^ У Л Л д1п У Е П ҮТар Р Ш а,ны раАонында (Кейтенде) тон- 
рагынын реңкине гөрә ат Күле — тире ады. 

КҮЛЕ — Ленин раионында ики о ^ ду ^ 

КҮЛЛИ — Сакарчәге раионында гара тоир 

еР КҮЛ ЛҮЖЕ - Гызыдетрек районында Сумбарьш олу 
мы. Ол топрагьщ ренкине герә ат алыпдыр. а 

КҮМ.ҮШДАШ [Күмүшда.ш] — ьәхерден р 

^^ҮМҮШДЕПЕ — Сакарчәге районында депе, әхтимал, 
пул) билен багланышыклы болса герек. 
















кУМҮШЛИОП [Күм\шл 1 ю:п] — 1ПрабсКсвүл раЛо- 
нында (1 арагумла) ер ады, гуйы. Серет: Күмүш- 
д е п е. 

КҮМҮШХО/КА — Теҗен райоиында ер ады, өвлүйә. 
,Я1 Г, Күмүшхоща ,— рсволюциянын өң янында өлдүрилен 
адам. 


КЛ ПдЬЛАЫ [Күндела:н] — 1 аррыгала районында 
даг. Көнделең диен ада Чаршанңы ранонында хем душ 
гелнәрис. Өзбек дилинде бу сөз «кесе» .маныдадыр (Уз- 
бекско-рус. сл М„ 1959, 231 сах.). Кесерип дурандык- 
лары үчии, <‘п дагларың тейле ат алап болмаклары-да 
мүмкнидир. 

КҮНҖЕК — Чаршацңы райопында (Көйтенде) ики 
дагың бири-бириие сеплешип эмеле гетнрйән күнҗүнде 
ерлешйән оба. 

ЮНҖҮГӨЛ [Кунҗүгө:л]—Көнеүргеич районында 
төверегпне күнҗи экилен көл. 

КҮНҖҮРАБАТ [Күнҗүраба:т]—Теҗен дерясының 
чсп кенарында теверегииде күнҗи экилен рабат (бу сөз 
барада серет. А к р а б а т). 

КҮҢРЕЛИ —Тагта районында ер ады, дин. Күңре — 
гадымы хоолуларың, галаларың бурчларында салнаи га- 


равулханалары аңладян сөздүр. Хәзирки вагтда ховлы- 
ның бурчунда безег учпн эдилйән диш-диш сүтүнҗикле- 
ре күңре дгшнлнәр. ЯГГ, Күңрели дпен днң хем өң үс- 
түии душмана гапыл басдырмазлык үчин, гаравулхана 
болуп хызмат эдипдир. 

КҮ ПЛ 1 ДЕРЕ — Гаррыгала районында ховданлы депе 

күррКЖ с ,1 рст: А*™»»кү п. лсре ' 

КҮРЕГЕЫДХГ [Күрегеяда.-г] —Керкнчи— Мукры ара- 

лыгыпда ерлешиәп даг. Ерлп илат бу ады Эмир Тешш 
Күрегепнң (Темирлеңиң) ады билен багланышдыряр 
1Ы цд дагда Гемирлециң етавкасының (штабыыың) ер- 

лаңд^ыгьщы 1 гVпп 33 “ НЛ3Н т 3 0 "У Ң зын даныньщ 2- 

Г В.^-ЗДГ"в“« ҮеТ' И—Г™ 

"вет- рму* Рай :г 

да (Кеиикгырда) ер ады, аҗы сүвлы гуйы Күре ~ кеп- 
пич биширилиән нөрите печь (ТДС, 404 сах.). ^ Р 


156 


КҮРЕЛИДЕПЕ — Гүнбатар Түркменистанда үстүнде 
КҮ КҮРЕЛИОИ Р ' [Күрелио:й] — Түркменгала районында 

КҮРЕНГАЛА [Күренгала:] — Кака Р айон “ ңд ^ °^ 
гала. Бу адын «хатар гала», «кеп гала» Д 
болмагы мүмкнндир. 

КҮРЕНЛАГ [Күренда:г1 —Гүнбатар Туркменистанда 
даг Яшүлулар бу ады «хатар даг» дийип дүшүидпр- 
нәрлер. Н. Помма шейлс язяр: «Юрепдаг—улулы-кичи- 
ли хатарлы кервен ялы гөрүнйәр. Олара хас голаилаш- 
сан велин, күрен-курен гара өйлеп ялы гүммеяекләп. ы- 
дымы хүжрелери ядьща саляр... Бу даглара 3 ыиҗыр- 
л ы я-да Өокүчли даглар-да шшиәрлеп». Ш И о м м а. 
Иылдыз дагы. «Эдебият ве сунгзт», 5.Н. 19Ь9). 

КҮРРЕАРЫК [Күрреа:рык] — Саят ранонында арык. 
Күрре — тире ады. 

КҮРТ— Йыланлы районында оба. Күрт — т арадаш- 
лыныч бир тнреси. 

КҮРТӨЛЕН — Гаорыгала районыида дере, дагын го- 
вагы. ЯГГ, шу асырын батпларында еди саны <урт огүр- 
лыга гелйар, эмма олар Какаҗытс мерген ве шол ерде 
яшаян рүслар тарапындан тутулып, шол дереде өлдү- 
рилйәо. 

КҮРТҮШАТА —Гарагумда палчыгы лери кеселлери- 
ии бежермек үчин уланылян дузлы ер. Күртүш сөзүниң 
манысы белли дэл. Бу ада шахырларың дөрёдиҗилигин- 
де хем душ гелйәрис: Күртүши чагырсаң, готур гүм бо- 
лар (Мәммедораз шахыр). 

КҮРҮЖДЕИ — Гаррыгала районында оба. ЯГГ, бу ат 
түрощи. (грузин) ве дей (парсча дех — «оба») сөзлеримден 
эмеле гелип, «гүржи обасы» диен маныдадыр. Кәбир 
яшулулар болса бу ады «гүрҗи танпасынин обасы» дл- 
йип дүшүндирйәрлер. Гүржи диен тпре оламларда хсм 
бар. 

КЫБЛА ГАРАМАЗЫ — серет: Г а р а м а з ы. 

КЫРАЧ [Кыра.:ч] — Фарап районында оба. Кырач — 
тпре ады. ЯГГ, бу тирәнин ады «кырк ач» диен маныны 
аңладяр, чүнки 300 ныл мундаи өн, Маңгышлакдан 40 
саны гарып (ач) машгала шу ере гөчүп гелйәр, олара 
Кырк ач (Кырга:ч<Кырач) днйип ат берйәрлер (Вин- 
н и к о в, 28—29 сах.). 

1-37 













КЫРАЧЛЫ [Кыра:члы]—Дарганата районында оба. 
Кырач — тпре ады. 

КЫРАЧХАНЯП [Кыра:ч,ха:ня:п]—Дарганата райо- 
нында канал. Бу ат «Кырачлы обасының ичинден гечйән 
Ханяп» диен маныдадыр. 

КЫРК — Гарагумда гыр. Ол Кыркгулач диен 
гүйынын якынында ерлешнәр. 

КЫРКГАРА — Калинин районында оба. Кырк ве ха- 
ра —тире атлары. Хара соноа гара гернушине гечгшдир. 

КЫРКГУИЫ — Кака районында оба ве гуюлар; Га- 
занжьгк ве Тагта районларында (гумда) бирнәче гуйы. 
Тагта районындакы гуюлара Кы р к а җы .хем дтшилйән 
экен. 

КЫРКГЫЗ [Кыркгы:з1 — Кенеүргенч. Тагта. Чаошаң- 
иы районларында ер атлары. Бу атлар дини роваятлар 
билен багланышдырыляр. ЯГГ, Чаршанны районындакы 
(Көйтендәки) Кыркгыз диен ерде кир ювулян тагарала- 
ры, сыкылып гойлан эгинбашлары яда салян дашларың 
бардыгы үчгш, ол ер шейле ат аляр. Ерли илат арасын- 
да: «Кырктыз» днен гарагалпак деееанының вакалары 
Көйтенде болуп гечипдир, Кыркгыз диен ер хем шол 
40 гызың меканымыш» диен роваят бар. Руханылар бу 
ады өзлериче душүндирйәрлер, ягны оларың тосламасы- 
на гөрэ, кир ювуп отуран 40 гызың янына молла гелйәр 
ве йузлерини япынмандыкларьт үчин, оларьт даша өвүр- 
йәр. Бү, элбетде. нәдогрудыр. Кыркыз диен ерлере ве 
онун Чилдухтара н диен парс-тәжик вариантына 
Өзбегпетаида, Тәжигисданда хем душ гелйәрис, Ч и л- 
духтар диен ер Тагтабазар районында хем бар. Бу 
атларың әхлиси барада хем дүрли дттни роваятлар дө- 
редилипдир. Гадьшьг сөзлүклерде Чилдухтаран сөзүнс 
«елум гутосы», ягны гүнәлн аялларың ташланян гуюсы 
дийип душүндириш берлипдир (Лексика узбекскттх дтта- 
лектов. Тяшкент. 1966. 299 сах.). 

КЫРКГЫЗНПТЕН [Кыркгьпзпитен 1 —Бәхерден райо- 
нында Сүттче сувуиың гөзбашьт, говак. Роваята гөрә, шол 
говакда 40 гыз йитенмиш. 

КЫРКГЫЗОИ [Кьтркгы:зо:й] —Көнеургенч районын- 
да ^ер адьт, совхоз. өвлүйә. Серет: К ы р к г ы з. 

КЫРКДЕПЕ — Байрамалы районында гадымы гала 
Онун диваплапында горанмчк үчпн аматлы 40 сяны дтпт 
болупдыр (Д. Д у р л ы е в. ТСырк-Депе. Труды Мн-та ис- 

Щ 


торгш. археол. и этногр.. V. Аш.хабад, 1959, 123 сах.). 
Денешдир: Ч и л б у р ч. 

КЫРКДЕШИК — Көнеүргенч районында (Түнүдеря- 
нын боюнда) көп дешигн болан гая. 

КЫРКЕШЕГАЛАҢ—Даргаиата районында көп алач- 
лы гадьтмьт отурымлы ер («кырк эшегиң алаңы»). Бу 
адың йүзе чыкыш тарыхьт белли дәл. 

КЫРКӨПЛИ — Хожамбаз районында оба. Кыркөй- 
ли — тире ады. ЯГГ ве Я- Р. Винңиковың пикириче, 
XVII асырын башларында, Мургап оазисинден Амыдеря 
бойларына 40 хожалык гөчуп гелйәр ве аймаклавьи 
арасындакы бош ерден орун аляр. Отурымлы илат ола- 
п>ы кыркөйлүлер днйип атландыряр (Впнннков. 
о 0_40 сз.х ^ 

’ КЫРКТЫ ЛЛАЛЫК ГКырктылла:лык] — Көнеүргенч 
районында гин мейдан. ЯГГ, ере хусусы эечилигин довам 
эдйән дөврунде, бу ери 40 тылла сатын альтпдырлар. 

Денегадио: Иузтыллалык. ц ^ 

КЫРКЧУЛБА—Ашгабат раионында (Гарагумда) 
Дервезе—Күкүрт заводы посёлокларыньтң т өв е Р е клерин- 
де ерлешйән энчеме депелерин тутуш ады. Чцлба <<де 

пе» дпймекдир (серет: Гаоачулба). Гечен асырын. 
ахырларында Кыркчулба дийилйән денелерин кепүсин- 
деп кукчпт ялынян экетт. 

КЫРКОПЫ [Кыркошы] — Ленин районында гин мен- 

дан. Кырк — тире ады. ц 

КӘДИЛИ [Кә:дили] — Ашгабат оаионында (1арагум- 
Д а) оба. якыньтнда кәди экилен гуйы 

КӘКИЛИК [Кәжилик] — Гьтзыларбат ранонында кә- 

К ТапЧр е гКә-лче1 - Түркменгала районындакы Зәхмет 

аК ю Ь ДИСДИ РЬ ГКә-нсай] —Чаршанны районында (Көй- 
теяде) гуры жяр. Кш сезя ^“^Ң^^бИсая™ 

"д? дЦҢ^^ы™ Ү™- « — " 

берлипдир. 

КӘРИЗ [Кә:риз] —Ашгабат ве Красноводск раион- 
ларында обалар. Кэриз — е расты сувлары экеранчылык- 
да пейдаланмак үчин, даг этеклериндәки япгыт дүзлух- 
лерте газьгляп гуголарын системасы. Бейикде срлетийэн 

130 














гуюларык сувы сөвлер (ерасты галерея, тоннель) арка- 
лы ашакы гиюлапа акдырыляр. 

КӘСЕДӨВЛЕН [Кәхедөвлен) — Газанжык районын- 
да даг. Оңа нәме себәпден бейле ат галандыгы белли 

цәл. 

КӘС11МАҢ [Кә:еима:н1 — Челекенде гум. Кәсим — 
атям ялы. рпли геплрттшкде аң —«аннат» диймекдир. 

КӘТМЕНДӨВДИ ГКэ:тмендөвди] — Дәнев районында 
оба. Я. Р. Винников Кәтмендөвдини салыр тиреси хасап 
эдйәп Ф и н тт и к о н, 27 сах.). 

КӘТМЕНЛИ [Кә:тменли] — Дашховуз районында 
оба. ЯГГ, кәтменли — өзбек тиресинин. ады. Обанын 
нкнттжч я -тьг Т огсанчәръек. 

КӘТМЕНЧИБАБА [Кә:тменчиба:ба] —Дарганата ра- 
поныпда ср ады. Оца шол ердәки өвлүнәниң ады ца- 
кылыпдыр. 

КӘШИРЛИГАЛА ГКз:ширлигала:1 — Кяка районын- 
да гала (гадьшы Абыверт шәхериниң бир. бөлеги). Бу ат 
галанын янында гвк экинлериң (шол санда кәшириң) 
кеп экилепдиги билеи багланышыклы дөрән болса 

гсрек. 

л 

ЛАВАК — Калинии районында демир ёл станциясы, 
өн порт. Лавак — адам ады. ЯГГ. революцияньт өң ян- 
ларында Лавак атлы бай газак Амыдеряның гечелге- 
синде чайхагта ачяр, она Лавагың чайханасы 
диен ат галяр. Лавак хас байлашыберенсеи. шол ерде 
водокачка гурдуряр ве бирнәче гектар ери өзлешдирйәр. 
Совет дөврүнде шол ердәки порта, соңра болса демнр 
ёл станпиясына хем шу ат дакыляр. 

ЛАГЫМ — Дәпевде өң оба. хәзир Йылмангаядакы 
сув өтүк. Лагым сөзи хем эдил сум сөзи ялы (серет: 
Сумбар), гаяларын ашагындан дерянын сувуны ге- 
чирмек үчнн онарылан сув өтуклери аңладяр. 

ЛАПЛЫИИШМЕ [Ла:йлыийшме]— Гарагумда та- 
кыр; лайлы гуйы. Ийшме — «пешемеч» «ярмак», «бөвүс- 
мек» манысындакы шиимек сөзүнден эмеле гелип, гумуң 
пес ерлеринде эл я-да йөнекей гурал билен сәхелче га- 
зылып, сув алыняи чукурлары аңладяр. Булара чермеме 

160 


хем дийилйәр. Ийшмелерин сувы көпленч сүйжи боляр. 
Серет: Г ы з ы л с V в 

ЛАММА — Гарабекевуп рэйонында ооа (дүрли эде- 
биятлаода язылышы: Ламба). Ламма тире ады. 
Яшулулар ламма ве чаршакңы тииелерини доган хасап 
эдйэрлер. хатда Абылгазы хем Инелгазынын а-гтык- 
ларыиа Ламма (текстде Лайна, 5у. әхтимал, гөчүрижи- 
лерин гойберен ялңышлыгы болса герек) ве Чаршанны 
дийилйәндигини беллейәр (Кон о н о в. Родословная, 

73 сах.). Шейлеликде, Ламма илки адам ады болуп, сон- 

ра тирә ве оба гечипдир. ст,,,,,,,,, 

Л АММАБУРУН — Улы Балкаиың бир бөлеги. Яшулу- 
ла р бу аты «ломай бурун», ягны «улы бурун» Дииип 
душүидирйәрлер. Эмма. бизин пикиримизче. бу адьтң 
ламма тиреси билеп багланышыклы болаимагы хем мүм- 
киндир, чүнки Балкан төвереклеринде өн әрсарылар хем 
чшапдыплао, хатда ламма тиоесинин доганы хасап эди - 
йән чаршаннылар Красноводск төвереклеринде хәзир 

хем яшаярлар. . 

ЛАР [Ла-р] — Тагта районында канал (хәзирки адьт. 

Ахмедарна). Емут диалектинин демиргазык гепле- 
шигннде лар сөзтт ойлары, сув акан көллери анладяр 
Пушту дилинде бу сөз «ёл» ве «песлик» маныларда 

уланыляр. 

ЛАЧЫНГАЯ [Ла:чынгая] — Бәхерден районында 
(Но.хурда) лачыны көп гая, дере, чешме. 

ЛЕБАП [Леба:п] — Амыдерянын орта акымында оа- 
зис: Дарганата рапонында шу оазисиң ады дакылян 
посёлок. Лебап — парсларың леб («яка», «кенар») ве 
аб («сув») сөзлеринден эмеле гелип, «сувун кенары» ди- 
ен мапыньт аңладяр Бу ады шахыр Р. Сейидов хас говьт 
яүшүндирйәр: 

«Леб» — якадыр. «аб»-да — сув, 

Амыдерян бойы бу. 

Лебап сөзүне Сейдиниң эсерлеринде хем душ гелйә- 
рис: 

Көп эшретли Лебап диен 
Бир гадырдандан айрылдык. 

ЛЕЙЛИМКЕН — Чаршанны районында оба. Бу ат, 
әхтимал, парсларын лагыл ве мекан сөзлеринден эмеле 
гелип «лагыл механы» днен маныны аңладяр, чүнки шу 

' 101 

11 Заказ .Үа 93 











обада Көйтении ады белли «лагыл ялы» гьпыл дузла 

гал 3 ™?' К - ӘбИР ЯШулу;1ар бу ады Лаглыкән, ягны'<<ла- 
нпн яЯ? Дутүндирйәрлер. Ерли метбугатда оба- 
пртүгрп V М е к а 4 гө рнүшинде языляр. 
обя гл/Пг г Т~ Сакарчәге районында (Гарагумда) улы 
пртлтли ^ лың маны сы беллп дәл. 

Гп„,7 НИН ~? аШховуз оазисн нде район ве посёлок 
' кң ады: Акдепе); Байрамалы ве Тагта районла 
рында совет деврукде ат дакылан обалар; Ашгабат ш Ә - 
хертшиң бир районы. 

де“™ Д оГа КМеҮРге "’ РаЙОНЫНДа сомт ««»*.- 

дере ве ,еш " е - 

чешмеле Ү р ЛИСУВ ~ Гар Р ыгала Р а йонында дерелер ве 


м 

МАВЕРАННАХР—Амыдеря ве Сырдеря аралыгының 
тутуш ады, Амьтдеряның саг тарапы. Бу сөз арапча бо- 
луп, «деряның аңырсы». «деряның аркасы» диймекдир 
(Бартольд. Ислам, 477 сах.). Рудаки бу адың парс- 
ча Варазруд («деряның аркасы») формасыны ула- 
ныпдыр: 

Эгер билмесең пәхлеви дил. 

Мавераннахр аслында Варазруд, бил. 

(X а с а н о в, 7 сах.). Европа диллерине бу ады Т р а н- 
с о к с а н и я дийип терҗиме эдипдирлер (Окс — Амы- 
деряныи ады; латын дилинде транс — «аңры» диймек- 
дир). Классык шахырларыи дилинде хем бу ада душ гед- 
иәрис: 

Мавераннахрда, Җейхун боюнда. 

Ьди асман, хефт земинде тапылмаз (Молланепес). 

МАГАЛЛАК — Тежен районында канал. Магаллак — 

чэл пр СМ ™? Ле> сөзунденди Р- "Үнки. онуң сувы бпр тирә 
болупдыр релериң векилле рине («мәхеллә») дегишли 

162 


М.АГТЫМ — Пыланлы районында оба. Магтым — ти- 
ре ады. 

МАГТЫМГАЛА [Магтымгала:] — Гаопыгала пайо- 
нында обя, XIV асыря дегишли мавзолей. гала: Кака 
районында магтымларын яшаян обасы. гала: Ашгабат 
райоиыңда гала. 

МАГТЫМГУЛЫ — Мапьт раноньтнда классык шахыр 
Магтымгулынын ады дакылан оба (өнки ады: Мүлка- 
м я тң я! 

МАГТЫМОТТ (Магтымо:й1 — Ленин районында оба. 
Ой сөзи барада серет- А л и л и о й. Хыва ханы XIX асы- 
рын бирпнжи ярымьтнда Какадакы магтымлары зор би- 
ден Хыва оазигинр гөчүрйәр ве олара шу ойдан ер бер- 
йәп СБпегель. 36 сах.). 

МАПАВ — Гызылетрек районында оба гадымы гала 
(депе). Оба депәннн ады грчипдир, эмма бу сөзүн маны- 
сы беллтт дәл. Яшулулар Мадавы ве онун төвереклери- 
ңи Гөроглынын болан епн хасаплап. якын вагтлаоа чен- 
пи тну ерде Гөроглынын дашың йүзүне атльт-яраглы че- 
килен суратынын боланяыгыны хем гуррун берйэолер. 

МАИ — Дәнев пайонында совет дөврүнде ат дакылан 
оба. Өт-тки ады: Моек. 

МАЙДА — Калинии ранонында оба. Майда — тире 

аЯ МАПКЫРАН ДАГ ГМайкыранда:г1 — Га.чанжык пайо- 
нында даг. Адыч манысы белли дал. Шейле ада Газа- 
гыстанда хем душ гелйәпис. ягны гараганын био гөрну- 
шине майкапаган диййәрлер ве бу сөз топонимикада хем 
уланыляп (К онка типа е в. 90 сах.). 

МАИЛЫҖЕҢНЕЛ — Дашховуз районында оба. Май 
(маъ) сөзп көне өзбек дилттнде «сув» манысында ула- 
ныльтпдьтр сп. Шамсиев. С. Ибпохимо* Узбек 
к.7тяссы-< алабиёти асапляпи учун кттскача .ттхшат. Топткеит, 
1953. 187 сах.). Ерли яшулулар (өзбеклер) бу ады «май- 
пьт. ягны яглы җеннел» дийип душундирйәплер ве хаи- 
гыдыр бип чопан тарапындан женкеле өлдурилип ташла- 
нан мал бнлсн багланьтшдырярлар. Бң нәдогрудьтп. Биз 
бү ада XIX асыпын башьтняа хем дуга гелйәоис^МИТТ, 
II. 382 сахЛ. Денетттдир: М а й л ы ө з е к. М а й х о р. 

МАЙЛЫӨЗЕК ГМайлыөшек! — Көнеургенч пяйоныида 
оба. көл. Май сөзи барада серет: Майлыженнел: 
өзек сөзи сув акан ерлери, көллери анладяр (денега- 
дир: Агөз). Бу сө? угуз сөзи билен асылдатадьтр. Ер- 
ц* 163 























ли яшулулар бу ады «майыл өзек», ягны сувы доңмаян 
көл дийип душундирйәрлер. 

МАИХОР [Майхогр] — Көнеургенч районында оба. 
Майхор «ягхор» диен маныдадыр, эмма оба нәме учин 
шейле адын галандыгы белли дәл. Денешдир: Майлы- 
Я< е н ң е л. М а й л ы ө з е к. 

ДДДУр ГМа-му:р1 — Тежен районында (Гарагумда) 
оба гуйьт. Мамур — гуя эелик эден адамын ады. 

МАМЫТЛЫОБА ГМа:мытлыо:ба] — Калинин райо- 
нында оба. Мамыт — тире ады. 

МАНАМАЫ — Бәхерден районында (Нохурда) даг. 
оңа Кухи-м а н а м а н хем диййәрлер. Адың манысы 
белли дәл. Оиун биринжи бөлеги парсларың мане («бө- 
вет болян». «саклаян») сөзунден болса герек, чүнки бу 
даг дүрли басыбалыжылардан горанмак учин, нохурлы- 
лаоа тсбнгы беркитме болуп хызмат эдипдир. Денеш- 
дип: Б а л а м а н 

МАНЫШ [Ма:ныш] — Ашгабат районында оба, чеш- 
ме. Адың манысы белли дәл. 

МАҢГЫР — Көнеүргенч районында (Васда) гыр. 
Маң — «гоюп» диймекдир (серет: М а ң г ы ш л а к). Бу 
ат шол гырың говы өри мейданыдыгы билен багланы- 
шыклы дөрәпдир. 

МАҢГЫШЛАК — Каспи деңзиниң гуидогар кенарында 
ярым ада. Гадымы атларын бнри болан Мангышлак 
түрки диллердәки «гоюн» манысыцда уланылян маң 
хем-де гыииаг сөзлеринден эмеле гелип, «гоюн гышла- 
гы» диен маныньг анлаляр (Г. М V с а б а е в Семантиса 
слова «Мангыстау». «Известия АН Каз. ССР», серия 
филол., вып. 4. 1946. 37—38 сах.). Маң сөзи түркмен ди- 
линле «дөрт яшар гоюн» манысында хәзир хем уланыл- 
яр (ТДС, 428 сах.). X асыр алымы ал-Истахриниң ишле- 
ринде бу адын С ы я х к у х («гара даг») диен парсы фор- 
масыпа душ гелнәрис. ягны бу алыхт өз дөврунден сәхел 
өңрәк ярым аданын түрки халклар тарапындан эеленен- 
дчгини, бу ерин говы опн мей-таньтдыгыны беллейәп 
(Б а р т о л ь д. Ислам. 479 сах.). М. Кашгарының сөзлу- 
гннде хем (XI асып! Мангыш’’ак диен яда дуттт грлтштшт' 
(К а ш г а р ы, I, 432 еах.). Географ Якутг (XII—XIII 
асыр) илки Манкашлаг диен адын Хорезм, Саксин ве 


|)УсДлюрды арйл:.!кда деңиз кеиарыида ерлешен 1 »ыч- 
ли гала дегишлидигини бслләпдир (Бартольд. Ис- 
лам, 479 сах.). Эмма соңкы девүрлерде галаның ады 
ярым аданын тугуш ады хекмүнде яйрадыл.ыпдыр. Бу аг 
шу гүне ченли «мүң гышлак» дийлип дүшүндирплиәр 
(Сергеев, 67 са<.). В. А. Нпконов болса А. Семено- 
вың пикирине даянып, бу ады «менклериң гышлагы» 
(менк — ноган тиресинин ады) дийип дүшүндирйәр (Ни- 
к о н о в; 255 сах.). 

МАҢҢЫШЛАЛЫ — Керки районында оба. Ьу ат 
М а ң г ы ш л а к л ы сөзүнтвд үйтгән гөрнүшидир. ЯГГ, 
бу обаның адамлары Маңгышлакдан гөчүп гелипдирлер. 

' МАҢҢАЛАН — Гаррыгала районында дере. Адың ма- 
нысы белли дәл. 

МАРГИАНА [Маргиаша] —Мургап дерясының ашак 
акымьгнда ерлешйән оазисиң гадымы ады (серет. М а- 
р ы). Бу адың манысы: «Мары юрды», «Мургап оазиси» 
(X а с а н о в, 69 сах.). 

МАРГЫЗ — Гызыларбат районында улы җүлге. Шр- 
гыз сөзүниң манысы белли дәл. Яшулулар оны «бар, 
гыз» сөзүндендир дийип чаклаярлар, ягны, роваята гөрә, 
обаның дашыны көп вагтлап ягы габаяр. Бир яшулының 
сөзи билен обада галанҗа галланы йыгнап, сыгра бер- 
йәрлер ве оны душманың үстүне ковярлар. Душманлар: 
«Бә, булар-а малларына-да дәне берйәр экенлер» дийип, 
ызына гайтҗак болуп дуран вагтларында, обадан ханың 
гызы пейкамың уҗуна хат гысдырып, оларың үстүне 
атяр. Хатда обадакы адамларың ягдайы, ахыркы галла- 
ның хем сыгра берлендиги язылыпдыр. Шунлукда, душ- 
манлар обаның адамларыны эле салярлар, оларың сер- 
кердеси ичалылык эден гыза: «Өз илине дөнүклик эден 
адам бизе нәхили пейда берер? Бар, гыз» дпйнп, оны 
ковуп гойберйәр. Хамала, шондан соң бу ере илки Ьар- 
гыз, соңра-да Маргыз («йылан гыз») дийип ат галан- 
мыш (С. Гурбанов. Маргыз, хекая. «Мугаллымлар 
газети, 15.ХП.1968). Шейле роваятлар Тагтадакы Ыз- 
мыкшир ве кэбир бейлеки галалар барада хем айдыляр. 
Магрупының (XVIII асыр) гошгуларында хем биз бу 
ада душ гелйәрис ( Маргызда яйлардым, гумда гыш- 
лардым). Деңешдир: Б а р а г ы з. 

МАРК.ИШН [Ма:ркиши] — Чаршаңңы районында 
(Көйтенде) ер ады. ЯГГ, бу ат парсларың мар —«йылан» 
ве күшт (күштен) — «өлдүрмек» сөзлеринден эмеле ге- 

165 









лнп, «йылан елдурижплер» днен мааыны ацладяр. Шу 
ере Ү ч к е п б е хем дийшшәр. Легенда гөрә, кепбеден 
ясалаи өилерде үч хожалык яшапдыр. Шол ерде улы 
йыланы өддүрендиклери үчин, Көйтеннц беги оларың Үч- 
кепбе адыны >1аркүш (Маркиши) билен чалшырыпдыр. 
Денешдир: М а р к ү ш. 

МАРКӨВ [Ма:ркөв] — Гөкдепе районында даг (оңа 
Маркәв хем диййәрлер). Бу ат парсларың мар («йы- 
лан») ве кух («даг») сөзлериндеи эмеле гелип, «йылан- 
лы даг» диен маныдадыр, чүнки ЯГГ, бу ерде улы йы- 
ланлар өң хем болупдыр, хәзир хем бар. 

МАРКҮШ [Ма:ркүш] — Чәрҗев районында оба. Бу 
адың манысы барада серет: М а р к и ш и. Я. Р. Винни- 
ков маркүши өзбеклериң бир тиреси хасап эдйәр (В и н- 
н и к о в, 98 сах.). 

МАРМЫХАНДЕПЕ [Мармыха:ндепе] — Байрамалы 
районында гала. Бу адың манысы белли дәл. 

МАРЧАК — Тагтабазар районыида оба. Мургабың 
ёкары акымында ерлешйән бу оба өц М е р у ч а к гер- 
нүшинде уланылып, онуң ады Мерв (серет: Мары) 
ве чак диен сөзлерден дуряр. Чак — әхтимал, «гуйы», 
«деря» маныларында уланылан чах (чай) сөзүнден бол- 
са герек. Вамбери бу адьт «Марыҗык» (ягны «кичи Ма- 
ры») ве «йыланлы гуйы» гөрнүшлерннде ики хили дү- 
шүндирйәр (V а т Ь е г у. 269 сах.). 

МАРЫ — Мургап оазисинде шәхериц, райопың, демир 
ёл станциясының ады (1937-нҗи йыла ченли—Мерв). 
Бу гадымы адың манысы анык дәл. Зороастризм дини- 
ниң мукаддес текстлертшиң йыгындысы болан «Асеста» 
диен китапда Согд, Бахти (Бактрия) ялы юртлар билен 
бнрликде «кузватлы хем мукаддес Муру-ның» (ягны 
Мервиң) хем ады тутуляр (Исторня Узбекской ССР, 
т. I, кн. 1, Ташкент, 1955, 52 сах.). «Авестаның» кәбир 
бөлүмлерп болса бизнң эрамыздан өңки биринҗи мүң- 
йыллыгын башларында дүзүлипдир (БСЭ, т. I. 70 сах.). 
Муидан 2500 йылдан хем өңрәк Эйрандакы Бехистун га- 
яларына газылып язылан мешхур хатларда-да Маргиа- 
наныц адына душ гелйәрис (История Тадж. ССР, т. I. 
М„ 1963, 196 сах.). М. Кашгарыпың сөзлүгинде бу ат 
М е р в а ш-Ш ахиҗан гөрнүшннде уланылыпдыр ве 
бу шәхериң Кззвиниң атасы Тоиа Алпәр (Афрасияб) та- 
рапындан Тахмурасдан 300 йыл соң бииа эдилендиги 
белленилипдир (Кашгары, III, 163 сах.). Муру, Моу- 

166 


—^ 1 ; ы ГашЯГ Т Тес Р и™ 

Алымларын көпүси оны са д Ж у м а ев. К ис- 

адындандыр дииип чаклаяр ( • - кменистане . Ашха- 

т °рии орошаемого земледе Г а У лымлар марг сезүш. 

бад, 19о1, 36 сах.р у 7 д И йип дүшүндириәрлер 

«яшыл меидан», «отлук ^ х аСЬф алымы 

(М у р з а е в. СА, X а с а • (заросли) дииип 

Ги11ТТ ХР 1 И тж) XV асырын алыик Хафнз-и Абру 
(МИТТ, 1, 1/3 сах-Ь лү н <<чырмашЫ {» (завитои) 

болса марг диен ° Т У Ң [ 527 сах.). Парс днлин- 

дийип терҗиме эдиәр (МИТТ I Ш & ^ ЙШ1Йәр 

де хем малларын ™вы гөриән оту * өзү _ 

(Г а ф ф а р о в, II, 767 и с п а ^П„„ 3 диен а рап сөзүниң «ак 
нин географик сөал Ү™ ны аила дяндыгыны язяр. эмма 
чакмак даш» диен м . онүң а дынын болса 

Мервде шейле 

парсчадыгыны хем беллеиәр (МИ ^ әхериниң орН ы эн* 
Дүрли тарыхы дөвүрлерде Р ыыздан өңки биринжн 

чеме гезек үитгәпдир. шәхер Банрамалының 

мүңйыллыгыи орталарында дөврүн де Гәвүр- 

якынындакы Эркгалада, У^ олтангала д а> Темирлен дөв- 

галада, XI— ХП асырл Р л Байрамальиа нгалада, 1824- 
рүнде Абдыллахангалад ^ орнунда ерлешиәр 

-нҗи йылдан сонра болса х р 0 “ ° Р маргиа на сөзүни 

(БСЭ, т. 27, 166 сах -)- (Никонов, 260 сах.). 

«арачәк» дииип дүщүндири 3 Р £ («Билмезмиң» 
Магтымгулының дилинд У /у Л үг Мару-Шаху-Ща- 

гошгусы) == ймаларь. душ гсл- 

хан вейран болды, чекиәр пыган; н 
йәр! Шу ат барада ене-десередиң. УР мда) оба , 

МАРЫЛЫ - Ашгаба 1 „пя уп А гиден гыпжаклылара 

гуйы. ЯГГ, Ахалдан А р дхала Ү га йдып геленден сонра 

дашпдырлар. Оларын 

ЧӨ мТсА-ТГамГз р2й а онывд Л а ЫПД (гумда) гуйы, ери 
пяны гчм. Бу сөзүң манысы белли дәл. 
МАСЛАХАТДЕПЕ — Көнеүргенч районында оба, депе. 
ЯГГ ШУ обада хорезм түркменлериниң икинжи улы 
маслахаты гечирилип, онда дүрли меселелер (Руссия 
раят болмак меселесп тем) орта атыльшдыр. Икинжи 

к 167 

















'Лф магл>лш-|;| гаро, Кыясярал диси нбы ггНмак учиы 

Ш °м .пТлпч п,! нде , маслах ат гечирилипдир. 

' А т Л г АЛД ^ П ^ Кака районында гадымы гала, өң 
ооа. Я1 1 . устуне гөк от кеп гөгерйәндигн үчин, оңа шеч- 
ле ат берлипдир. 

п ^ 11 [Л^ахмытха:н] — Көнеүргепч районын- 
да ооа (овд Мах м ы т ханыңховлусы хем дий- 
нәрлер). >11 Г, Махмыт хан — Кынеургенчде яшаң ве ог- 
лы Атал хан билен бирликде генерал Галкиниң буйру- 

ГЫ М б АП1 Н дт мгптпТ 1 ^ 1 өлдүрилен ханың ады. ' 
МАША Г-МИСИРЯН [Мисиря:н] — Гызылетрек райо- 
нында гадымы шәхериң харабачылыгы (икинҗи ады: 
дехист ан). Ьу адың мамысы «мүсүрлилериң өлдурн- 

капып Р Гп УП ’ роваята гөрә ол ШУ с РДе мүсүрлилериң 
капырлар тарапындан гырылмаклыгы билен багланыш- 

дырыляр (Бартольд. Соч., III. М„ 1965 127 сах ) 
Маишт (парсча: Мешхед) — «мукаддес» диймекдир Ш\ 
атдакы шәхер Эиранда хем бар, онуң адыны В А Нп- 
конов «мазарың үстүнде гоюлян даш» (надгробье) чн- 
йип терҗнме эдйәр (Никонов 266 С ах ) 
МАШРЫКСЕҢҢЕР - Квнеүрген, ра^ншда гыр 
тире ады; сеңңер сози барада серет; I а р У 

МАПГЫнап 3 Ө т машрыкла Р отурыпдыр. 

1 1АШЫНЯП — Түркменгала районында яп. ЯГГ пе- 

волюцнядан өң Гүлҗемал ханың оглы Юсуп хан’шол 
ябың башында водокачка гурдуряр. Сув »ашыя бялён 

хмМяТ? үЧИН ’ 0л яб ? Машы няп, шол ердәки гатла 
мЛкти Г г, Т . Ла диилип ат берилйәр. 

пбГ А ә БАТАН [ Ма;ябата н] — Тагта районында көл ве 
оба. Әхтимал, көле маяның (дүйәниң) гидендиги үчии 
шеиле ат берлен болса герек. ’ 

п.1 Е ^ НИЕТ - КөНеүргеня ве м УР гап ранонларында 

ш, яш Р Г е 31 дакылан обала Р- Мургапдакы обаның 
ыңкн ады. I а м с ы к я п. 

МППИМЛИҖЕ — Бэхерден районында дере, чешме. 
р * геплешикде үзүм агаҗына мейим дийилпәр. Де- 
нешдир: Б ү з м е й и н. 

МБИРЕ—Саят райоыында оба. Мейре — тире ады 
п ръе гөрнүшинде хем язярлар). 

МЬКАН [Мека:н] — Хоҗамбаз районында оба. ЯГГ 
у обаның ады Мекан баба диен адамың адындан га- 
лыпдыр. Мекан баба мундан 400 йыл чемеси өң, хас аны- 


168 


т 1Ь54-ижи йылда шү оба гелип мекаи гутундпр ( )Үи 
ё „ оё™ яш1яя / 8 ЯШ.Ш Ха.иь, ГшКш огщк «• 
оен маглуматына гөрә, бу сенәни халачлы Абраи көр 
тиен молла обаларың сежреси язылан китапдан окап 
берипдир). Яшулуларын кәбирлери бу адың ^ мек 
«мееген>> диен манысыиың тарапыиы тутярлар, ягнь ил- 
КИНҖЙ ге?ек шу обада мекан тутан адамлара иеканлы 

лар дийип ат берипдирлер. п ( 00а 

МЕЛЕГОЧ — Гызыларбат раионыида (гумда) 
суйы. Мелегоч — гуныны газдыраи адамын_ ады. 
МЕЛЕЧ-Калинин раионында оба Мые -тире ад ; 

МЕНЕЖИГАРЫК [Менеҗига:рык]—Гараоексвүл р 

йонында арык. Меңещшс я-да Меге*ш :- тире ады,. 
МЕҢЕҖИК — Чаршаңны раионында ооа. шнда 1 

ҖИК тиреси яшаяр. , ма . 

МЕҢЕН — Бәхерден ранонында гум, гуиы. * Д 

ЧЫ МЕҢИШ-Йыланлы районында оба. Меңиш - тире 

1Д МЕҢЛИБАИ [МеңлибапҢ - Калииин районыида оба 
(оңа М е ң л и б а й г ы ш л а г хем диинлиәр). Меңли 

УЯ МЕҢЛИХОҖА — Калинин районында оба. Меңлихо- 

Җ МЁР Т В-Ма ь ры шәхериниң гадымы атларынын бири. 

1 ^МРРГЕНӨЛЕН — Бәхерден районында дере, чешме- 
МРРГЕНТАМ [Мергеита:м] —Ёлетен раионында е[ 

ве урушларда Ү СТ У ЦЯ Д У таМ да мергенлер 

үчин, шу мейданың ортасыпдахы ске 

(Г МЕР"ГЕНЧАГАТ —^Сарагт - Тагтабазар аралыгьшда 
даш Даг атларындакы чагат сөэи гечмем кын^да ^ 
ерлери аңладяр. Деңешдир. I а т а т, ,,, Д т Р е 
МЕРЕКЕ-Калинин районында оба. Мереке тире 

3 ^МЕРҖЕНЛИПЕРРЕҢ — серет: П е р р е ң. 

А4ЕРЗ — Кака районында онларча километре узалып 
гидйән гадымы гораныш десгасының харабалары Парс 
дилинде мерз —«арачәк». «серхет» диимекдир. Беленг 
гачы гөрнүшинде галдырылан бу десга сасанидлерин 
Хорасандакы мүлклерини дашардан чозян душманлар- 















“ЖЛЕ °*77„ В ТЛ, № 2 ' "*>■ ЖГ 

МЕРКИТ 11 дУпг А я 1УМ- и ГараГуМуҢ ме ркези бөлегн. 

» *-Р« Р-о».- 

МЕРЪЕ — серег: Мейре 

( 1^^™) [ ^ И:ТЛН1 ~ ГШШ,еТреК Районьшда 

ъп^™Ме.тн —'ги|)Г а ды^ РАии ра1 * оны,,да гала - чеш “^ 

ларьщда мехинлнлериП^я^ХлТры (ДашТовуздакы 
мрыгрп ЛЛ т И Хем диййзрлер). ховуздакы 

МПРГГТтГ К Г- рКИ районынд а оба. Мечгей -тире ады 
ЕССЕР Калинин раионында ер ады ЯГГ иирг 
сер сөзи «оол» диен маныдадыр, чүнки Хывахангг л ип 
гарапыны гум, бейлеки тарапыны хем сув гуршап алан 

МИЖЕНЕ ЛЛа фяп ҖеП АИеН ЗДама пешгеш берипдир. 
мижЕНЬ — Фарап районында оба ве апык Рп ПИ 

геплешикде мищене — «шәник» диймекдир. ЯГГ 'оба ки- 

МШЕВР Ү ГМ Н ’ ° иа ш ейле ат берлипдир. * ’ 

. , 1113ЕВЕ [Мп.зеве] — Бәхерден районында дере чеш- 
ме. Бу ат парсларың мизаб (« сув акян турба»)’диен 
сөзунден эмеле гелпп, чешмәниң гөзбашында^турба отур- 
дыландыгы оплен багланышыклы болса герек Деңеш- 

МИНА Р рГг В М Тер 1 Нев »? н - Б -<Реве, Р Мире Ңе в Ш е. 
тимаа П бл Р ^т [М ^ина. Р а] — Мургаң районында гала. Әх- 
шыкл ’ Г а , лара баларың формасы билен багланы- 

МИРРйр гдл ГереК П ДенешДИр: Келтеминара. 

1 1ДРЕВЕ [Ми.реве] — Ашгабат районында оба. Бу сө- 
зүң манысы белли дәл, әхтимал, ол мир ве аб («сув») 
сөзүнден эмеле гелен болса герек. Денешдир: Бекре- 
в е, нҗиреве, М и з е в е. Ерли яшулулар бу сөзи 
' Дийип чаклаярлар. 

* м ЬЗЫ Л [Ми:ригызыл] — Калинин районында 
оба. Мири гызыл — обаның денинде Гылычбай ябына 
көпри салдыран адамыд ады. 

МИРИЩ [Ми:риш] Ашгабат районында оба. Ми- 

МОВУЗАТА АЫ ' ч Деиешдир: в а г ш ы м и р и ш. 

— Дәнев раионында оба Она өвлуйәнин 
ады дакьтлыпдыр. * 

170 


мш К (Мо ек! — Дәнев райоиында ооа ве арык (ооа- 
МОГК |М0.еч м ‘мпрк _ әхтимал парс-тәжик 

(«Г г — .ЗЕ лакамшш 

ада К » Г ад% .еТо Г е а Л'ар У агач д,,е„ оба (арь,га) 

ЛюЛЛАГАРА [Мо:ллагара] - Небигдаг шахерше 
гарашлы посёлок, курорт. П° с ёлога якынындакы М о л- 
лаарры диен евлүпәниң ады дашылыпдь*Р- > ди ’ лине 

Моллакара^гөр^нүпгинде^^транскриб^леншң соңра түрк- 

мен дилине хем ёйлан гернүшде кабул 

ңешдир: Гаррыгала Дар ' ‘ м олла карры, Р Молла-Ка- 

линде чыкан карталарда у п ам бери бу ады «Кары 

МЫ МПҢТ4НЕПЕС [Мо:лланепес]-Г Донев раио- 

нында*]ёлаа[ы Н шахыр Моллашпесш^1ДЫ^Д» к “л»»у»б; 

сёлок; 2. Көнеүргенч раион Д р билен, башга 

бирнәчеси Л &глса^көнеүртенчли ^Непес днен молла билен 

багланышдырярлар. . пиоп . гяпа ЯГГ, Мо- 

МОМАИДЕПЕ — Мары раионында гала. 

“мТшТАИ-Елетен раЮнында пн. Мо„, штай- тире 

аД МОНЖУКЛЫ [М-«К^-а а Е а »Л?Г” 
оба вс депе; Көнсүртенг еыерш1 де дспс 

„ы районыяда, Небитдагапхеологак зхыиетли болуп, 
« мЛн^^еЛ »үрл.,затлар —^ Шс 
£)К «“ »~а 'шГат Р берлппдп, Дс 

нешдио; Т з л л ы м е р ж* е н. 

МОРГУНОВ — Тагтабазар районында илатлы пункт. 
Илки бу кичижик посёлок гечен асырың ахырларында 
Руссиядан гөчүрилип гетирилен илата дегишли болуп, 
от Түркүстан генерал-гүбернаторы Алексеи Куропат 



















К 1 ПП 111 адин.ч А л е к е с е в к .1 диилнп атландырылыН' 
дыр, Соңра, 1919-нжы йылда Гушгы революдионери 
Г. С. Моргуновың хатырасына посёлога Моргунов диен 
ат дакыляр. 

МОС1\ВЛ—Дәнев райоиында посёлок, өң езбашдак 
район. Оцки ады: Бойныузын районы. 

МӨВҖАЛАН — Газанҗык районында гуйы, ери мей- 
даны. Гупы газыланда, сув зогдурылып чыканы үчин, 
она шейле ат берлипдир. 

‘Иг)ВЛАМ [М«вла:м] — Улы Балканда чешме. Мөв- 
лам — адам ады. 


Гарагумда гуюлар ве та- 


МӨҖЕКЛИ [М«:җскли] 
кыр. 

.'ГӨПЧИНЕК [Мө:йчинек] —Чаршаңңы райоыындакы 
дагларда ер ады. Мөйчинек — парсларың муй («сач») ве 
чинек («ёлян») еөзлеринден эмеле гелип, «сач ёлян» ди- 
ен маныдадыр Шу дагдакы ики гершиң бири-бирине 
якынлашяп ерннпң сакгал ёлян мүченсглд формасыны 
яла саляндыгы үчнн, оца шейле ат берлнпдир. 

МУГАЛ — Чоржев районында оба. Мугал я-да мо- 
гол — тпре адл. 

МУГАЛБАЛА [Мугалба:ла:] — Чәрҗев районында 
'Г гал тиресине дегишли болан арык. Бала сөзи барада 
серет: Дашкөпрүбала. 

МУ КРУБУРУН Эсенгулы районында беленг гум 
Әхлшал, бу ат шол ерде мукруларыд яшандыгы билен 
агланышыклы оолса герек. Бурун — географик термин 
оолуп, дагың, гырың узалып гидйән депелериниң бирден 
кесилен ерини, ягны еңе омзап дурап бурун ф 0 рмалы 
депелерини аңладяр. уру Ф°Р мал ы 

МУКРЫ — Чаршаңды районында посёлок, демир ёл 

пы -типр’ КеркИ а гг Җ и Мбаз районларында обалар. Мук- 
ры тире ады. ЯГГ, Чаршаңңыдакы посёлогың орнуна 

Г А к г у м д ә н а җ ы дийилйән экен, эмма демип ёл 

ГУ МУКРП ЛРМГ С гм НЦИЯ МуКры дийип ат Дакыляр 
МУКРЫАРЫК [Мукрыа:рык] — Хоҗамбаз районын- 

да мукры тиресине дегишли болан арык. 

(посёлогың енмГады" 3 ГеҮДн Гп м ■ б5°" * ■*" 

ринс, дсряяып „л^инТи Р „ У 4, ады М аТЛТГма 
.■™ы,. «Марг дсрясы») болуп, соГра х" 


чртижесинде биринжи богундакы а сеси // сеси билен 
"алшырьшьшдыр: м™-а5-.гуш сувы» (Б х 

Ппошенче 47 сах.К Хафиз-н Абпу (XV асыр^ илкт Ме 1 
ва б («Мерв перясы») формасында уланылан апьга сон- 
па Маргаб гврнушине гечендигини. башга маглуматлара 
Лә болса. бу депянын марг («яырмашык»! дпсдота 

бай жллгелеоден акып гечиопдигп учнп, ' (МИТТ, 
мяптык депясы»'! диеи ада эе боландыгынът язяп и 
Т 627 сах ) Б В Бартоли ье Хафм-я Абру Маргпапа 
округыпын хш шу дерякып ады бгаон,» птлаипьтылак. 

:1 беллейәрлер, эм»а бу подогры болса гдрек.^,,0 

ки Ортэ ве Меркези Азпяда денялара ке е 
наолаоындакы шәхерлерик ады дакыляр (- ■ • Р 

з а Р е в Р Гидронимия Средней и Центральноп Азт Ш- 
?ання ономастпкп. Киев. 1965. 146 сах.1. Ал-Истахри ГХ 
псктп'1 вз дөвурдешлерине салгыланмак билен. «...г\ 
прпя өз акып чыкян еоинин ады богонча атландырылып- 

Гр" дпСХяр ТМИТТ . 173 

;Г"д“ """"тс с шТ Магааб ТмГгаб. Ммогап! диса 
Гсра 1ы Мары шэхершши (оазиспнин) адьшдаи эмслс 

гелгшчип. 

МУСАГӘДИК ГМу:са:гә:дик] — Газанжык ве Ьлөтен 

^"мУХА^ПОВ —‘АТары^районындя Туркмеинстаи КП МК- 
Л болта ишлән «срхс» АА МУхадопын ады 
дакылан оба ве колхоз (өңки ады. Мүжевүроа 

С ^МУХАММЕТСАРЫ ГМухамметсашы! — Дашховуз ра- 
йопынля яп. Мухамметсары- адам ады. __ өв _ 

лүйәл^ри ^гора ян "аТамлардыШу обада «н мүжевүрлер 

ЯШ МҮ П ҖЕВҮРБАБАСАРЫ ^»ба : бамда1 - М а - 
ры районында оба (хәзирки ады. Муха до ) 
вүп рр впбпг.поы — тиое атларьт. 

МҮҖҮКСУВ—Гаооыгаля ояйонында чешме №жүк 
ПУС дилинде «дайхан» я-да «эркек адям» маныларынпа 
уланылян мцжик сөзүнин үйтгедилен гөрнугаидир. VII I. 
шу чешме гечен асырын ахырларында гечүрилип гетнрн- 
лен руслара дегишли экен. 














МҮ л КА маша [Мүлкама:ша] — Мары районында оба 
(хәзир М а г т ы м г у л ы обасы). Амаша — тире ады 
Мулк паплашыгы вагтында, шу обаның орны амаша 
тиресине берлипдир. 

;тгг'' ЛКАР ^К ГМулка:рык] — Саят районында арык 
ГГ. революциядан өң бир тирә мулк эдилип берленди- 
пт үчин. оңа тнеыле ат галыпдыр. 

М\ ЛКБАГШЫ Мары районында оба. Багшы — 
тире ады. Мүлк пайлашыгьг вагтыпда шу обаныц ориы 
багшы тиресине етнпдир. н 

АПЛКБУРКАЗ—Мары районында оба. Бурказ — ТН - 

рө ЯДЬГ. 

МҮЛКБҮКРН Мары районында оба. Бүкра —■ тире 

д Г-жТлЛ™ 1 '" 1 - Мары »<>»■ 

ти Р Та“ МАЗ - МарЫ районьшда °ба. Сычмаз - 

АЙҮЛКҮЧУРУГ —Мары районында оба (хәзирки адьг 
Мәммедова). Бу ат «уч уругың (топаз, Р пеорең 

" МҮЖЮГУп еР 'м ИЦ) тЛ . К ерИ>> ДИен мяиыдадыо * 
МҮЛКЮСУП — Мары районында оба. Юсуп — тире 

ады. 

МҮНРР ЗЫ тГ Мары раЙ0НЫНДа оба - ^зы — тире ады. 
МҮҢЕР — Дарганата раионында даг. Бу ат муңер 

Ш,е 1 геог » а '!™ бил™ багланышы/ 

_ д р / се Р ет - Аякмунер). Ерли яшулулар оны «муң 
р » динип лушунцириэрлер, оларың гүррүнлерине гөтга 
галы„ вагтларда болан урушла шу лагаа Р „ун алам 
саклав мчттн гоилупдыр. 

МҮҢЧПЛ [Мүңчиыг] — Көнеүргенч районында өң эн- 
те кттчи атызлара бөлунип (көп чттл чекилип), жыкыр 
аркалы г.ув чыкарылан мөйдан. 

кя!^ } ЯГГ Б м 11Ы Дашхо ? уз Районында оба, улы то- 
каи ; ЯГГ . Мүрзебашы — Хыва ханльтгында кичирәк де- 

реже (чин) адыдыр. Хаттың мурзебашысы токайьт горагт 
са ^ ш онлан альшяп °ДУН Учин салгыт йьтгнапдыр. 

II — Керки районында оба. Мүрзебега — 

тире ады. 

а дьг РЗ е Да:Г] - Гө к депе районында даг. 

зс Л -Г?а? Ы1 тг А т^ "т?Т рЗЙ0НЫНда яйла - г У й ьт. Мүр- 
_ адам ады, чырла бар ада серет: Гарряяырлэ 

> < I Г 


Бу аг XIX асырын башында ЛА у р з е чнрлеси гөрну- 
шинде дүш гелйәр (МИТТ, II, 403 сах.). 

МҮРЗЕЧӘГЕ [Мүрзечә:ге] — Түркменгала районында 
гум Мупзр —адам аяы. 

А4ҮРҮШГӘР [А1урүшгә:р] — Ленин районында оба. 
Мүрүшгзр — тире ады. 

МҮРҮШГӘРҖЕҢҢЕЛ [Мүрүшгә:рҗеннел] — Хо- 

җамбаз районында мүрүшгәр тиресине дегишли болан 
җеннел. 

МАФЧЕ — Бәхерден районында оба. Мүрче я-да мүр- 
чели — тире ады. Хырат тарыхчысы Хафиз-и Абруның 
(XV асыр) пшлерннде бу ат илкинҗи гезек Мурси гөр- 
нушинде дуга гелйәр (ТССР тарыхы, I том, I китап, 
371 сах.). Ж. Өвезов бу сөзүң илки мүрчелилерин оту- 
ран еринин адыдыгыны, мурча диен парс сөзүнин болса 
«гарып», «говшак», «кичи», «гаоынҗа» ялы маныларьт 
аңладяндыгыны беллейәр (Л. М. О в е з о в. Т< истошги 
племени мурчалн. Труды ЮТАКЭ, т. V. Ашхабад, 1955. 

185 сах.). 

МҮСҮНЕВ — Гөкдепе райопында даг, чешме (М у су- 
лев хем диййәрлер). Адын манысы белли ләл. 

МҮСҮР — Хожамбаз районыида оба. Мүсүр — тире 
ады. 

АҮЫРАЛЫБАБА [Мыра:лыба:ба] — Дәнев раионын- 
да ер аяы, өвлүйә. Мыралы — Алышир Новайынын түрк- 
менче йөргүнли ады. Яшулулар Мыралвтньтң шу ерде 
дүшләп гечендиги үчин, она шейле ат берлендигини гүр- 
рүң бепйәолеп. 

МЫРАТЧАКАН [Мыра:тчакан] — Көнеүргенч райо- 
нында оба. Мыратчакан — жувазчы адамың ады.^Она 
Мухат гарахалчынын обасы хем диййэр- 
лео (гарахалчы —«картбаз» диен маныда). 

МЫХМАНТАПМАЗ [Мы:хмантапмаз] — Бәхерден ве 
Гызылетрек оайонларында слдан соваракда ерлештнн 
деоелео. чешме. 

А4ӘДЕМИНГАЛА ГМә:деми:нгала:] Ленин оаио- 
нында гала. өн оба. ЯГГ, шу галада Хыва хантч Мәде- 
минин зекат йыгнайҗысынын отурандыгы үчин, она шеи- 
ле ат беолипдир. 

МӘМИЛ [Мә:мил] — Гызыларбат районында оба, гу- 
Гты. Мәмил — гуйыны газдыран адамың ады. 

ААӘММЕДОВА — Мары районыида оба (өңки адм: 
Мүлкүчуруг). Зәхметкешлериң ислеглерини назара 

175 













алып, ТССР Екары Советинин Президиумы өзунин 1966- 
-нжы йылын 22-нжи сентябрындаш Указы билен она со- 
вет игпгәпи Ажап Мэммедованын адыны дакды. 

МӘММЕЛОРАЗ [Мәммедовагз! — Кака районьгнда өн 
ооа. хәзип еп апы. ЯГГ. Мяммедораз — оба нгпулусы. 

МӘ.ММЕДӨЛЕН — Теҗен районында гүм. ЯГГ, Мэм- 
мет кечҗе диен адамың отурандыгы үчггн, тума илки 
Мәммет кечҗәниң гумы дийипдирлер. Мәммет 
гиол ерде өлендеп сонра болса, гум Мәммедөлен адыны 
аляр. 

МӘММЕТЯР ГМә:мметя:рТ—Ашгабат районьпгда (Гя- 
пагумда) оба, гуйы. Мәмметлр - гуйыны газдыран ада- 
мын а т г>г. 

МӘНЕ ГМә:не] — Кака районында оба (хәзирки азы: 
А т а б а р п) Альгн мянысы бе.ти дол Б\г пбаоя Абы- 
верднц М е и х е п е (Мехегге, Мехгге, Мәхне) диен га- 
^ммы гндтяпиниң гальпгдыларм ерлептйдп ГМИТТ. Т. 
185 сах.). Туркменлер бу ады Мәне гөрнушггнде уланяр- 
лао. П. Померанцев рус дилинде Меача, Мнана гөннуш- 
леоинде ялылышьтндан угур алып. бу ады паосларын 
миан («опта») созунденднр днйпп дзклаяр (По ме - 

р я н тт р п 70 ср V ) 4 

МӘНЕБАБА ГМә:иеба:ба1—Кака районыньтң Атаба- 
гв обасындакы XI асырьгн гымматльт архитектура яды- 
гәрлнпт хасаплапян мавзолей. Онда Авиценгтаиың дөвмр- 
дртпи ве якытг тантньг, шьтх Абу Сейит Мейхени (967— 

10-14) жяйлачыпдыр. 

МОНЕЧАИ ГМә:неча:й]—Кагса райоиьтггың Мәне оба- 
сьгпя с\ш берйәп чешме. 

МӘРЕМОИ ГМә:ремо:й1 —Ленин районында оба. 
Мәпем я-да мэхрем — тттре ады. 

МӘТЕР ГМя:тер1 — Калтяшн райоиында оба, яп. Мә- 
тер — ярыгы илкгг газдыраи адамың ады. Кобир яшулу- 
лар Матепин Хывз ханьпгыц змелдарьт боландыгыны 
тасгьть-лаяолар. 

МӘТНЫЯЗ [Мә:тныя:з1 —Ларганата районында оба. 
ЯГГ. пия Млтныяз жынлы диен адамьтң адьг галыпдыр. 

МӘХЕТҖАН ГМәхетжа:п]—Хожамбаз райоиьгняа 
(Сандыклы челүнде) гыр, гуйы. Мэхетҗан — әхтимал. 
гуйынм гязтыпан адамьгн алы 

МӘШГӨЛ ГМә:шгө:л1 — Кйнеургенч районында төве- 
регине я!г мәги зкилен көл. 

МӘЦТЕРИБОП ГМз:шери:бо:й] — Көнеүргенч райо- 

176 


йынДа оба. ЯГГ, шу обада Мәшерип (Мәтшерип) диен 
гарагалпак демир уссасының отурандыгы үчин, она шей- 
ле ат берлипдир 

МӘШПАЯ [Мә:шпа:я] — Чәрҗев районында оба. 
Мэшпая — «мәшиң чөпп» диймекднр. ЯГГ, обаныц срп 
чәгесөв боланы үчин, мәшден көп хасыл алньшдыр. 

н 

ПАГЫЕВ — Көнеүргенч районыида оба (өңки ады: 
1-н җ и Май). ТССР Екары Советиниц Презпдиумы 
«зүнин 1966-нҗы йылың 20-нҗи сентябрындакы Указы 
эсасында Актелпек (Аннамәт) Нагыепиң ядыгәрлигини 
эбедилешдирмек максады билен оба онуң адыны дакды. 

НАГЫМГАЛА — Мары районында гала, орта асыр 
көшгүннң галыпдысы. Нагым я-да лагым сөзи сув ге- 
чирмек ве бейлеки максатлар үчин газылан көвлерп 
(туннеллери) аңладян сөздүр. Шу галада хем нагым бар. 
Деңешдир: С у м б а р, Л а г ы м. 

НАЗАРГУЛЫ—Тагта районында оба. ЯГГ, Назар- 
гулы — Васдан шу оба илхпмҗи гөчүп гелеп ве яп газ- 
дыран адамың ады. 

НАЙБАДАЙ — Гызылетрек районында Соңудагыц гә- 
диги (гечелгеси), дере. ЯГГ, бу ат парсларың найып 
(«милиционер»; «гаравул») ве дай (әхтимал, дех — 
«оба») сөзлеринден болуп, «гаравуллы гечелге» диен 
маныны аңладяр, чүнкн шу ерден Өйрана гатналян ваг- 
ты кервенлердеи пач алмак үчин, гечелгеде гаравуллар 
гойлупдыр. кабнр яшулулар болса бу ады парсларын, 
ней («гаргы») сөзи билен багланышдырярлар. Магтым- 
гулының гошгуларьшда хем бу ат душ гелйәр: 

Хатарланшып кервен өтер. 

Найбадайдыр ёлуң сениң («Соңудагы» гошгусы). 

НАЙМАНОБА [Наймано:ба] —■ Көнеүргенч ранонында 
оба. Онда гарагалпакларың найман диен тиреси яшаяр. 

НАЛ [На:л] — Мары—Гушгы демир ёлуның 102-нҗи 
километргшде, Мургабың чеп кенарында көл. Мейданы 
20 га болан бу көлүд формасы атың тоннагына какыляи 
пала меңзейәндиги үчин, оңа шенле ат берлипдир. 

НАЛАЧБАБА [На:ла:чба:ба] — Вас төверегинде га- 
дымы отурымлы ер, гыр, гүммез. ЯГГ, налач (нәалач )— 
«алачсыз» диймекдир, чүнки гадым заманларда Хыва 
ханы бнр яшула ве онун, ковумларына гырың үстүнден 
ер берйәр. «Нэ алач эдип, гыра сув чыкарып, экин экигг 

12 Закзз ль уз 177 



















билеркәм?» дншШ дейренйәндйги үчйн, илат оңа Налач 
баба дийип ат гойяр. Налач баба 6—7 ерде жыкыр гу- 
руп, гыра сув чыкаряр ве экип экйәр. Икинҗи бир маг- 
лумата гөрә, Налач баба — арапларын Хорезмде дай- 
ханчылыгы ёла гопмак үчин иберен векили. 

НАМАЗГӘ [Нама:згә] — Кака районында археологик 
пхмиетли гала; Хоҗамбаз районында арык. Парс дилин- 
де намазгэ (намазгәх) —«көпчүликлейин намаз окалян 
ер» диймекднр. Галаның үстүнде ве арыгың богонда өн 
чамазгә болупдыр. 

НАРГЫЗ — Дәнев рапонында ики оба: Наргыз ве 
О р т а Н а р г ы з (деряның адасында ерлешйәр). Бу ат 
барада энчеме роваятларың дөредилендигнне ве ерли 
илат тарапындан онуң «нер гыз» дипип дүшүндирилйән- 
дигине серетмезден, бу сөзүң хакыкы манысы белли дәл. 

НАРЛЫ [На:рлы] — Ашгабат райопында (Гарагумда) 
оба. гуйы. Нарлы — әхтимал, адам ады. 

НАРЛЫДЕРЕ [На :рлыдер“] Гаррыгала районыида 
нарлы дере. 

НАСОСЯП — Көнеүргенч районында сувы насос билен 
чыкарылян яп. 

НЕБИТДАГ [Небитда:г] — Гүнбатар Түркменистанда 
небитли даг, шәхер, демир ёл станциясы. Өңлер небитиң 
ермң йүзүне чыкып. акып ятандыгы үчин, дага шу ат 
берлипднр. Соңра Улы Балканың этегинде шәхер дөрәп, 
оңа хем шу дагың ады дакыляр. Шәхер небитчилер посё- 
логы хөкмүнде 1933-нжи йылда дөрепор. 1946-пжы йыл- 
да болса ол шәхере өврүлйәр. 

НЕБИТЛИ — серет: Ч е л е к е н. 

НЕДИРГАЛА [Недиргала:]—Кака районында гала. 
ЯГГ, галаны Эйран шасы Недир салдырыпдыр. Ашга- 
бат шәхериндәки «Түркменистан» ресторанының янын- 
да ерлешйән көне гала хем Нөдиргала (парсча Ка- 
л а и-Н е д и р) дийилйән экен (Р о с л я к о в, 99 сах.). 

НЕҖИМГАЛА [Неҗшмгала:] —Тежен районында 
гала. Нещим — адам ады. 

НЕМЕКСАР [Немекса:р] — серет: Е р о ю л а н д у з. 

НЕПРОХОДИМОЕ — Көпетдагда көтел, даг. Рус ди- 
линдәки бу ат «гечип болмаяи (көтел)» диен мапыда- 
тыр. ЯГГ, Узындерәниң көтелине, с.оңра болса шол ер- 
дәки дага руслар шейле ат дакыпдырлар. 

НЕРЕЗИМ — Амыдеряның саг кенарында өңки бег- 
лигнң, улы илатлы пупктуи, хәзир болса ерлсрпң ягла- 


ры. Бу адың манысы беллй Дол. Нерезимде өң Я п А й, 
Е л м и к, Г у л җ у к, Г е ч и л п, Ш о р а р ы к, М у к р ы, 
Ч о р г а диен обалар болупдыр, эмма оларың отуран 
ерини сув басаыдыгы үчин, гөчмәге меҗбур болярлар. Бу 
ада Молланепесиң дереднжилигинде хем душ гелйәрнс: 
Нерезимде бир сениң дек я-ха болгай, болмагай. 

НЕРРЕ — Бәхерден районында даг. Адың манысы бел- 
ли дәл. Деңешдир: Н ә р е. 

НЕСИМЛИ [Неси:мли] — Гарабекевүл райомында оба 
ве арык; Нерезимде өн оба. Несимли — тире ады. 

НЕФЕРЕОИ [Неферео:й] — Көнеүргенч районында 
отурымлы ер. Нефере — тире ады; ой сөзи барада серет: 
А л и л и о й. 

НИЛГОР [Ншлгор] — Газанҗык районында даг. 
Нил — гөк рең.с; гор сөзүниң манысы белли дәл. Бу ат 
дагың реңкн я-да шол ерден бояг алнандыгы билен оаг- 
ланышыклыдыр. Деңешдир: Н и л г ә р. 

НИЛГӘР [Ни:лгә:р] — Ашгабат районында депе, 
чешме. ЯГГ. депеден нил (гөк бояг) газылып алпыпдыр 
ве шол ерде боягчы (нилгәр) шлләпдир. 

НИЧГЕ [Ни:чге]—Гарагум капалының боюнда пос- 
ёлок, гуйы; Сандыклы чәлүнде ёл. Әрсары диалектинде 
ничге — «инче» диймекдир. ЯГГ, гапдалыидан инче ёл 
гечйән гуюлара көпленч Ничге днйилиәр, Саятдан Бай- 
рамала гидйән ёл хем шу гуйының үстүнден гечйәр. 
Башга маглуматлара гөрә, гуйы гөврүми боюнча ат 
алыпдыр. Гуйынын якынындан гурлай посёлога хем шу 
ат дакыляр. 

НОБА [Но:ба] —Эсенгулы районында гуюлар, өри 
мейданы. Ноба сөзүнин манысы белли дәл. 

1ТОВА — Гөкдепе районында Новата дмен чешмә- 
ниң ады дакылан оба. 

НОВу\ЛЫ— Гаррыгала районында чешме. Нова— мал- 
лары сува якмак үчин агачдан я-да дашдаи ясалан сүй- 
ри гаи (ТДС, 471 сах.). ЯГГ, шу чешмәниң сувуны нова 
аркалы бейик ере чыкарып, ер суварыпдырлар (җыкыр 
болмадык ерде пес сувлы яплардап новалар аркалы бе- 
лент ере сув чыкарярлар. Амыдеря бойларыпда она но- 
вадепме дийилйәр). 

НОВАТА — Гөкдепе районында чешме. Бу ат аелыи- 
да М о в а а т а д ы р, чешмә нәме себәпден бейле ат да- 
кыландыгы белли дәл. Денешдир: К ө в а т а, Н о в я л ы. 

179 
















НОХУР — Бәхерден ранонында оба, җүлге (оиа 1 а р- 
ры Нохур хем дийилйәр). Нохур — этник ат. Ерли 
яшулулар бу сөзүң манысыны «докуз хүйрүң меканы» 
(парс дилинде но'—«докуз».хури—«хүйр», «хүйр гыз») 
ве «Нухуң Нохур атлы оглуның меканы» дийип, ики 
хили дүшүндирйәрлер. Парс днлииде нохур сөзи нэхр 
сөзүниң көплүги болуп, «бокурдаклар» «богазлар» дн- 
сп маныны аңладяр (Миллер 560 сах.). 

НОХУРЛЫДЕРЕ — Гаррыгала райопыида дере ве 
чешме. Дереде нохурлыларың отурандыгы үчин, оңа 
шейле ат берлипдир. 

НӨВРЕКЧЕШМЕ — Кака районында чешме, өң оба. 
Нөврек сөзүниң манысы белли дәл. X. Багтыяров опы 
«гәзе гелин» дийип терҗиме эдйәр (Бахтияров, 
51 сах.). 

НУРАКБОИ [Ну:ракбои]—Калииин райоиында оба. 
Бу ат «Нурак ябының боюндакы оба» днен маныдадыр. 

НУРБИКЕ [Ну:рби:ке] —Тагтабазар райопында дере, 
мукаддес хасаплаян чешме. ЯГГ, Нурбике — шу дереде 
нлдурилен аялың ады. 

НУРУГАЛА [Ну:ругала:]—Гаррыгала районында кичн 
оба, гала. Нуры — адам ады. Ол нохурлыларың ышгат 
•гиресинден болуп, шу оба илкинҗи гөчүп гелипдир (П о- 
целуевский. Племя, 34 сах.). 

НУСАЙ — Ашгабат районында мешхур гадымы шәхе- 
риң харабачылыгы, Парфян дөвлетиниң гадымы пайтаг- 
ты (К ө н е Н у с а й ве Т ә з е Н у с а й дийлип атлан- 
дырыляи ики гала). М. Е. Массон өң Нисайя гөрнү- 
шинде уланылан бу нарс сөзүни «отурымлы ер», «оба» 
дийип дүшүидирйәр (М. Е. Массон. Городища Нмсы. 
Труды ЮТАКЭ, г. Г Ашхабад, 1 949, 17 сах.). Грек та- 
рыхчысы Ф. Арриаи греклериң чакыр худайы Диописиң 
ыз энекеси Нисаиың хатырасыпа шәхере Ниса, бу облас- 
та болса Нисайя дийип ат дакандыгыны беллолдир 
(М. Е. Массои. Екарда ятланан ишиң эпиграфы). Абу 
(М’д ас-Сам’ани (XII асыр) бу адыц араича «аяллар» 
диен маиыдадыгыны, чүики араплар шу ери алҗак бо- 
ланда, галадакы аялларың олара берк гайтавул береп- 
дигини язяр (МИТТ, I, 342 сах.). Эмма бу нәдогрудыр, 
чүнки бу ат араплар Орта Азияны алмаика хем болуп- 
дыр. Хас ең Нусай Мнхрдаткирд, ягны «Митри- 
дат тарапындан гурлаи» дийлип атландирылян экен 
(а с с с. н, 82 сах.). 

180 


НЫЯЗГУЛЫ [Ныя:згулы] —Гаррыгала районында 
чешме, дере. Ныязгулы — адам ады. 

НӘЗДЕПЕ [Нә:здепе] — Гызыларбат — Бәхерден ра- 
йонларының аралыгында белент гум депеси. ЯГГ, елиң 
ыгына ондан-оңа сүйшүп йөрйән чәгелере нэз хем ди- 
йилйәр («пылан гуйыны нәз алайыпдыр»). Ьу гум де- 
песинин реңки ак. Деңешдир: Г ы з ы л җ а п ә з. 

НӘРЕ [Нә:ре] — Гаррыгала районында ооа. Нәре — 
парсларың наранҗ я-да наранг сөзүндеп болуп, цптрус 
өсүмлигнниң адыдыр. 


о 


ОБАГОНАН [0:багонан]—Гарагумда такыр. ЯГГ, 
өң шу такырда оба болупдыр. „ 

ОБАГӨРНЕР [0:багөрпер] — Елөтен раионыпда пм. 
Обаның якынында ерлешендиги үчин, онуң үстүнден ооа 

ГӨ С)БАОТУРАН [0:баотуран] — Гөкдепе раионында де- 
ре. Өң шу дереде оба болупдыр. 

ОБОЙ — Газанжык районында оба, чешме. Адың ма- 
нысы белли дәл. 

ОБРУЧЕВ СӘХРАЛЫГЫ — Гүнорта-Гүндогар Гара- 
гумда гиң сәхр?.. Түркменистаның өндүрижн гүйчлрпчпп 
өвренмегиң эсасыны гоюҗыларын. бнри болан ве Гара- 
гумда ылмы-барлаг ишлерини гечирен мешхур алым 
В. А. Обручевиң хатырасына дакылан ат. 

ОВАЛТОВАЛ — Челекен ярым адасыпда ср ады. Бу 
сөзүң манысы белли дәл. 

ОВАДАНДЕПЕ —Ашгабат районында археолотик әх- 
миетли тогалак белент депе. Гызыларбатда хем шейле 
атлы депе бар. Онун ады барада шахыр Б. Худайназа- 
ров өзүниң «Овадан депе» гошгусында шейле язяр: 


Ах, Овадандепе, овадан депе, 
Сен нәхили бенле өз адыңа бап! 
Хезиллер эдсрсин мунуң үстунде, 
Ятсан совук чәгә багрыны ойкап. 


ОВАДАНЧӘГЕ [Оваданчшгс] - - Түркмепгала райо- 
нында гум. 


181 


























ОВЛЛКДЛГ [Оцлакда:г] — Небитдаг төсерегинде 
даг. Ерли яшулулар бу ады «үстүнде овлак бакылан 
таг» дийип дүшүндирйәрлер. 

ОВЛАКШОР [Овлакшо:р] — Хожамбаз ратгопында гиц 
шор мейдан, хәзир аэропорт. Шол шорлукда овлакчпп- 
ха («козлодрание») ойиы гечирилйәндиги үчин, оңа 
шейле ат берипдирлер. 

ОГАМЕНЕ — Челекеиде өц оба. хәзир ер ады, өвлүйә. 
Яшулулар Огамы шол өвлүйәде жайланап аялын ады 
хагап эдйәрлер. 

ОГЛАНГЛИН — Красноводск райоиында Огланлы 
носёлогынын якыиында илатлы пункт. Оглан сөзи бара- 
да ссрет: 0 г л а и л ы; глин — рус дилиндәки глина сө- 
зүнден болуп, «палчык», «лай» диймекднр. Бу ерден бен- 
тонит палчыгы алыняр. 

ОГЛАНҖЫК — Газапҗык районындакы дагда ер 
ады, гуйы, өвлүйә. ЯГГ, гыргын кеселинден энчеме чага 
ёгалып, олар шу ерде жайланяр ве бу өвлүйә Огланжык 
дисн ады аляр. 

ОГЛАНЛЫ—Небитлаг шәхерине дегишли посслок: 
Красноводск районьшда оба. Булара өвлүпэнин ады 
дакылыпдыр. Леңешдттр: О г л а н ж ы к. 

ОГРУДАГ [Огруда:г] — Гүнбатар Түркменистаида 
даг. Бу ат дагын ерлешен епи, ягны онуң бейлеки даг- 
лардан четрәкдедигм билен багланышыклы болса герск. 
Децешдип: Е т и м д а г, Бөтендаг. 

ОГУРҖАЛЫ—Красноводск районыцда (Каспи деи- 
зпцде) ада, шу адада ерлешйаи оба. Бч алын манысы 
барада дүрли маглуматлар бар. Каспи деңзинде барлаг 
геипрен рмс алымлары огры сезүиден угур алып. оны 
«дениз галтамаилары» дийип душүндирйәрлер (Л. С. 
Б е р г. История исследования Туркмении. Туркмения, 
т. I. Л„ 1929, 88 сах.) Ерлтт яшулуларың бирнәчеси ада- 
ныи эгри хыяр формасындадыгыны гөз оңүнде тутуп, 
оиы русларын огурцы («хыяр») сөзунден эмеле гелен- 
лпр дмйнп чаклаярлар Бу дүщундиоттшлериң икиси хсм 
подогрудыр, чүнки бу ат руслар бу ере гелмезден өтт, 
ягны Темирин йөришлериниң тарыхында (XIV зсып) 
О г у р ч а ве А г ы р ч а гөрнүшлеринде душ гслйәр 
(Бартольд. Ислам, 64 сах.). ЯГГ. Балкан төверекл.'- 
ринде гөчүп-гонуп йөрен түркменлерин бир бөлеги (дүе- 
жи тиреси) галмыкларың чозушларындан горанмак мак- 
сады билстт, шу гизлин адада срлсшйәр, олара «огры җай- 

182 


лы» («огрын жайлы») дпййәрлср. Сонра «V ат| гысга- 
лыц Огүрҗалы гөрнүшине гечиәр (А. Джнкие . 
Туркмены юго-восточного побережья Каспинского мор 
4втооеферат. М., 1958, 2—3 сах.). 

ОГШУК — 1 Дашховүз ве Калинип ранонларьшда 
обалар. Огшук — тире ады. 2. Мургап районында (Га- 
оагумда) гуйы ве өри менданы. Бу ерде огшук сөзн «по- 
са»^ манысындадыр! Гуйьшын адына^муидан такмьш 60 
ныл чемеси өң болан тиу вака сеоәп болупдыр. Тарь Д 
ен чолук 25 йыллап Берди бая хызмат этсе-деелснп 
билмәндир. Берди байын үч аялы оар ^ Язлагаш^ 

кыланда, Чары онун кичи аялы ^'’ е " ва- 

шып дуркалар тутулып. нкиси хвм өлдүрилттэр.„ ^ д о в> 

кадан сонра гуя Огшук диен ат ^ , дбЛ . 

°ОДАЛАН’[О“далаЙ - Бәхерден районьшда дере, 

ОДУНЧЫДЕПЕ [0:дунчыдепе] — Байрамалы рано- 
нында депс. Онун төверегинде одунын ве одунчыларын 
көп боляндыгы үчин, депе шу ады аляр. 

ОҖАК [0:жак] — Дарганата райоиьшда. Дүебоюп 
сув ховданыныи кенарында гурулян посёлок, газлы ер. 
Посёлогыи хәзирки ады: Г азожак. Илки бу ат чөл- 
дәки оҗак газылан ерип адыдыр. Деңешдир: А ч о ж а к. 

ОҖАРЛЫАЛА [Ожарлыа:ла] — Кака районында та- 
кырлык бнлен гезеклешип гндйән гум (серст: Ал а). 

ОПШЫХ [0:йшы:х] — Калинин районында оба. Бу 
ат «шыхларын ойьт (обасы)» диен маныдадыр. 

ОК — Газанҗык районында оба. Ок сөзи географик 
термпн болуп. жарларлң (сил сувуныи) гума сүсидп 
гирйән ерини анладяр. Оба Акчилиң гума урян еринде 
ерлешйәр. 

ОК [0:к]—Керки оанонында оба; Красноводск паио- 
иында Гызылсувдан Аваза ченли бирнэче обанын тутуш 
ады. Ок — тире ады. Красноводскили яшулулар бу ады 
ок («стрела») сөзи билеи багланышдырярлар. эмма бей- 
ле дүшүндириш нәдогрудыр, чүнки бу адын о чекимлисн 
узын андыляр. Бнз бу ады хем тпре ады хасаилаярьн. 
себәбн ок тиреси шу төверекде яшапдыр (серст: О к х н 

г умы). . „ , 

ОКАРЫК [0:ка:рык] - Керки рапонында Ок обасы- 

на сув бсрйән арык. 

ОКАТАН - Гаррыгала раГюиыпда дере вечешме. яч . 

184 










гечен асырыи ахырларымда рус гошунларьшын шу дере- 
дәки ялчы дашың йүзүне көп ок атандыклары үчин, она 
шейле ат берлнпдир. 

ОКС — Амыдеряның гадымы Ө г ү з диен адынын грек- 
лешдирилен варианты. Серет: А м ы д е р я. 

ОКТЯБРЬ — Гөкдепе, Көнеүргенч, Тагта ве Чәржев 
районларында совет дөврунде ат дакылан обалар. Тагта- 
дакы обапын өкки ады: К е р п и ч л и; Чәржевдәки оба- 
н ың өңки ады: X о ж а г а л а. 

ОКУҢ ГУМЫ [Ожуң] — Красноводск районында улы 
гум _ Ок — тире ады. 'Ок я-да оклы тиресинин шу төве- 
реклерде яшандыгыны, ягны дүрли урушлардаи сон. 
оларыц Балкан дагына тарап гидендигини Абьтлгазы 
белләпдир (К о н о н о в. Родословная, 68 сах.). Бу ады 
карталарда Октумкум (газакча: Октун кумы) 
гөрнушинде нәдогры язярлар. 

ОЛАМ — Хожамбаз ве Чаршаңны районларыпда оба- 
лар. Олам — орта асырлапда хем беллп болан овнук 
түркмен тайпаларыпын биридип (ТССР тарыхьт, I том, 
2 китап, 8 сах.). А. Багтьтяров Хоҗамбаздакы, Халачда- 
кы, Чаршаңтшдакы ве Сарагтдакы оламлары аланлар 
я-да аслар диен гадымы гөчме тайпаның галындылары 
хасап эдйпр (А. Б а х т н а р о в. «Осколки» нсчезттушннх 
аланов. «Туркменоведение», № 8—9, 1930, 39 сах.). 

ОЛАМСУРХЫ—Чаршаины райопында оба. Олам ве 
сцрхы — тире атлаоы. Оламларын бү обасы сурхүлапыч 
гапдалында ерлетнйәндиги үчип, шейле ат алыпдыр (се- 
рет: А к г у м о л а м. 

ОМАР — Йыланлы ве Керки районларында обалар. 
Омар — тире ады. 

ОМАРАТА—Красноводск районында Бекдаш посё- 
логына гошулап илатлы пуикт. Омарата — өвлүйә ады. 

ОМАРПӘКИЗЕ [Омарпә:ки:зс] — Иыланльт райопып- 
да оба. Омар ве пәкизе — тире атлары. 

ОМЧАЛЫ — Красноводск районында даг, дензиң ке- 
нарында улы бурун. 

ОНБЕГИ [Онтбеги] — Кака районыңда оба. ЯГГ, он- 
беги — революциядат 1 өн гечен оба яшулусыныи чип 
ады. Деңешдир: й ү з б а ш ы. 

ОНГУЛАЧ [0:нгулач] — Ленин районыида гинлиги 
боюнча атландырылан канал. 

ОНДАР — Челекем ярым адасында депе. Ондар сет- 
зүниң манысы белли дәл. 

184 


ОН ЕДИНИҢ ОЙЫ [Он едшшш о:йы] — Бә.чердей 
ра?оны„да дүз иейдан (ек,« ады ; Гулт.кырыТ. 
ЯГГ, басмачылар билен болан сөвешде 17 ад 

дттгтт үчин, она шейле ат берлипдир. Сикпнжи 

ОНИКИӨИЛИ — Датчховуз раионында ооа (икинжт 
ады Оникняпбойы). Бу яп нлки 12 машгаланын шә- 

рикли ябынын адьт болуп^ сонра оба [®™тине’ гөпә ат 
ОИУРГА_Ашгабат раионында гөрнүшине I 

“ Л ОР43МЫРАТСОПЫ [Ора:з«ьфа.тсо:„ы1 - Тежси 
районшда (Гарагумда) оба. гуВы. Оразмырат шш - 

ГУ ОРАЗСАкГаР [Орафсакгар] — Красноводск р.Ь- 
„ьж[а гуйьк ори мейданы. Ораз- адам аяы, сакгар - 

ОРМАН - Иылаилы районында^ оЛь °* ШН 0 ~ ™ а Р ,‘, 

™ Р ү ссГө р „ ш У *«- 

"оРАЗГЕРЕН [ОразгершГТТалишн, районында ср 
““& ТРШГНС. 

- г-г^тэ прпини өз ичине алян террит 

тан, Гыргызыстан ССР-лерини (« ГҮН догар») сөзүп- 

рия. Азия— ассириялылар Бутеррчторияпы Мерксзп 
деидир (Никппов, 16 сах^ Бутерр.т Р альшла . 

Азиядан тапавутландырмак ү ’ Р да]1 өң бу сре 
ры тарапындан дакылан ат. Рс_ 

көпленч Туркүстан дпиплтт._ . «оптадакы бсрк 
ОРТАБЕК — Гарагумда гыр. Бу ат «ортади 

гыр» дпен маныдадыр. 

ОРТА ГАРАГУМ — серет: Г а р а г у м. 

ОРГАГУИЫ — Гунбатар Гүркменистанда гыр. үч 1 а- 
ны гүйьт: Кичи О р т а г у й ы. Ортагуиы кс V л ы 
Ортагуйьт. Гуйы Хътва ёлунын орта гүрпүпде ср.ю 

шеядиги үчин, шейле ат алыпдыр. . 

ОРТАКӘЛ [Ортакәхп] — Ашгабат раионында шшш 

якасында ерлешйән оба. 

ОРТАӨЗ [Ортаө:з] — Гызылетрек раиоиында (I ызыл- 
байырда) дере («ортакы ез»). Өз сөзи барада серет: 

А г ө з. 

ОРТА ТОПЯТАН - серет: Топятан. 

ОРУН — серет: У з б о й. 















ОРУНДЕРЯ [Орундеря:]—Көнеүргенч районымда 
сувлы җар, кәл (сувы Орна гуйяр). ЯГГ, Үцүзден сув 
акян вагтыида ол деряның бир голы болупдыр. 

ОРУНҖЫК — Небитдаг төверсгинде оба, он ер. Ерлн 
гсплешикде орун с«ш дерялапың. җарларын гуры ооун- 
ларыиы анладяр. Меселем, Гарагумдакы Үңзе Орун 
хсм дийилйәр. Оба шейле орунда ерлешйәр. 

ОРУНЧӘГЕ [Орунчәте] — Эсенгулы ранонында ер 
ады, гуйы. Гуйы орнуң (серет: Оруңҗык) чәгелн ерттн- 
деи газьтлаидыгы учин, она шейле ат берлипдттр. 

ОРУС — Хожамбаз районымда оба. Орус — оламың 
кттчтт тиреси. 

ОРУСБАЙ [Орусбаш] —Керки районында өн оба, хә- 
зир арык. Бу ат оламларың орус тиресиниң ады билен 
багланышыклы болса герек, чунки, ЯГГ, руслар Керкә 
гелмезден вн хем. оба шейле атлапдырылян экен. 

ОРУСҖЕҢҢЕЛ—Керктт районында жеңңел. Орус —- 
тире ады. ЯГГ, өң шу җеңңелде орус тиреси отурыпдыр, 
соңра олар деряның саг кенарына (Хожамбаза) гөчүп- 
дирлер. 

ОРУСЯП [Ооуся:п] —Калтштш районында оба, яп; 
Көнеүргенч районында яп. Яшмлулао б\' аты «пус тшже- 
пеплепшттгч чркчиоен ябы» диннч дшттундмриәрлео. 

ОРУСЯПБОПЫ [Орусяшбойы]—Көнеүргенч райо- 
ныттда Оомсябың боюндакы обаларын тутуит адьт. 

ОРУСЯТАН — Тежен районында ео ады. ЯГГ. рус то- 
пографлары р«вол!оциядан өң шол ерде көп вагтлап 
яшагтдыолар. Тагтабазао ранонында хем бир дере птейлс 
атландырылыпдыр, чунки басмачылара гартльт гөрешде 
вепат болан о\'с голдатлаоы ш\' деоеде жайланыпдыр. 

ОСМАНОЮК [Османотюк] —Гаоабекевул райоттьтда 
(Гарагумда) г\'йы, ери мейданы. Осман — чопанын адт.т. 
оңа Осман гызыл хрм диео экенлер; оюк сөзи барада 
ссрет: Д я тп о ю к. Гмйының яньтттла оюгың (ориентир 
беллигин) бярдыгы учин, она шейле ат галыпдыр. 

ОСТЫ — Фаоап оайоныида оба. Бл адың манысы 
белли дәл. XIX асырьщ оотасьтта б\' ят У с т ы г а л а- 
•ы гөонутдинде дугтт гелйәр 1МИТТ. II, 476 сах.). 

ОТУЗӨЙЛИ — Бәхерлен райоттында гум, эксранчылык 
ер. ЯГГ. тнол ерде <=>« 30 «смррч хожалык ячтатыо 

ОЮКЛЫ [0:юклы] —Ашгабат районында (Гарагум- 
та) оба, гуйы. ЯГГ, ягыш сүвүиын гуйыпың био тара- 
ныпы ояттдыгы үчни, оңа шсйлс ат берлипдир. Икипжи 

18(1 


бир маглумата герә болса, «н гумынын нпыпда оюк 

(ориеитир, беллнк) бар экси. 

ОЮКЛЫГЫР [Оноклыгыр] — Гарагумда гыр. Оюк 

сези барада серет: Д а ш о ю к. 

ө 

ОВЕЗАЛЫ [Өвеза:лы] Дашховуз раГюньшда оба. 
Өвезалы — адам адтд Ерли яшулулар оны «Горотшы» 
эпосындакы Өвез бмлеп баглапьтшдырярлар вс «Өвсз 
хан шу оба гелип, усса Бадамынка дүшләп геченмиш» 
дийип гуррүн берйәрлер. 

ӨВЕЗБЕРДИ КУЛЫЕВ —Ашгабат — Бүзмепин ара- 
лыгыида демир ёл разъездн. 90-нжы я-да Б а г л ы- 
я р ы м дийлип атландыпыляп бу разъезде гөрнүкли ре- 
волюниопсп Өвсзбсрди Кулыевин адьт Дакылдьт 

ӨВЛҮПӘБОПЫ [Өвлүиә:боиы] —Тагта раттоныпда 

оба. Бу адың «Өвлүйәябын боюпдакы оба» диеп маньг- 

*' ӨВПҮПӘГӨРНЕН [Өвлүнәшөрнги] — Тагта райопмтт- 
да гум. Үстүнден Ысмамыдата өвлүйәси гөрүниәнднги 
учитт," она шейле ат берлипдир 
ӨВЛҮПӘЯП [Өвлүйә:я:п] —Тагта райопында Ысма- 
мыдата өвлүйәсине баоян яп. ^ 

ӨВШҮККӨПРИ — Көнеургенч районыида ооа: (опа- 
нын өңки адьг Р е ж е п б а пт ы г ы ттт л а к, энмирлер 
яшаяндыгы үчин, она Эимирлер ооас . 
йнлйәр). Өвшүк — шол ердәки яба көпри салдыран 

байын ады. 

ӨГЕМ [Ө:гем]—Гарабекевүл районында өн ооа. 
Өгем — тпре ады. 

ӨДЕИ — Гызылетрек районында оба, өвлүйә, Я1 Г, 
Өдей — адам ады. 

ӨҖИ ]Ө:җи] — Гаррыгала райопында өн оба, хәзир 
ср алы . ЯГГ. өҗи я-да өйҗп сөзи өйҗүк сөзүтшн гысга- 
лан гөриүшидир. А. П. Поцелуевский бу ады өвҗи («хви- 
стун». «бахвал») сөзүнден хасаплаяр ве шол срден геч- 
йән Өжи диен арьтгын адынын сонра оба гечендигини 
беллейәр (П о н е л у е в с к и й. Племя, 34 сах.). 

ӨЗБЕГӨЛЕНЪЕРЛИ — Гарабекевүл райочында оба. 
Р.рли — тирс ады. Яшулулзр бу топоними Сейди дөврүн- 

187 











дс Бухара эмирн Мирхайдарың Амыдеря бойларыпа эдем 
мөриши бмлен багланышдырярлар. Шол сөвешлериц бм- 
рннде Бухара гошунларының көпуси гырыляр. Ол ере 
Өзбегөлен дийип ат дакярлар. Шу обада әрсары- 
ларын ерли тнресиниц отуряндыгы учии, обаның ады 
Өзбегөленъерли болуп галяр. 

ӨЗБЕК ОБАСЫ—Чәрҗев районында оба. Обада өз- 
беклер яшаяр. 

ӨЗУГРЫ [Ө:зугры] — Гаррыгала районында деис 
(«өзүн угры»), Өз сөзм барада серет: Агез. 

ӨГГЛЕГУШЛУК -Газанҗык райоиында оба, чешме, 
гуйы. Өйле — гүноргандан сонкы вагт пе гүнорта-гүнба- 
тар тарап; гушлук — Гүнүн яны ёкары сайланян вагты 
ве гүнорта-гүндогар тарап. Гушлук сөзүни М. Кашгары 
«гүн чыкаидан соңкы вагт» дийип дүшүндирйэр (К а ш- 
г а р ьт, Т, 439 сах.). Гечен асырда чыкан рус картала- 
рыида Өйле (Уила) ве Гушлук (Кушлюк) диен 
чешме атлары гөркезнлйәр. Чешмелерин бири обанын 
нйле тарапында, бейлекиси хем гушлук тарапында ср- 
четпйәпдипт учин. шейле ат алыпдьтр. 

ӨТТЛЕГЫЗЫЛ — Гарагүмда Күкүрт заводының якы- 
пыгтда улы гызгьтлт депе. ЯГГ, депе шол ерде отураи 
обаиын өйле тарапында ерлешендиги үчин, шейле ат 
алыпдыо. Ден.ешдир: Өйлегушлук. 

ӨГТМЕЖЕ — Гызылетрек районында дере, ёл. Оиа 
иәме себәпдетт бейле адытт галандыгы беллтт дәл. 

ӨКҮЗБУЛАК — Чаршаииы районында (Көйтспде) 
чешме. ЯГГ. чешмәниң боюнда отүң болдугы учин. нкүз- 
лер көпленч шол ере гачып гидйән экен. Шонун үчтнт 
хем чешмә шейле ат берлипдир. Өкүзттн «деоя» маны- 
сыпдакьт гадымы өгүз, үгүз сөзүнден болаймагы хем 
мүмкиндир. 

ӨКҮЗГӨРШЕН — Эсенгулы районында ер ады, дс- 
пе. ЯГГ, депәнин өнкп ады: Өкүзөлшеи, чүнки шол 
срде ики өкуз уршуп. икиси хем өлйәр. 

ӨКҮЗЯП [Өкүзя:п] —Калинин районында оба, яп: 
Тагта оайонында яп. Өкүз — тире ады. 

ӨЛМЕЗ — Бәхердеи районында дере, чешме. Оңа тю- 
ме себәпден бейле адын галандыгы белли дәл. 

ӨҢАЛДЫ — Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 
гуйы, она Өниалнан хем диййәрлер. Шол ердеп 
гечйән ёлун өнуне гумуң бөвет болуп дурандыгы үчип. 
она шейлс ат бсрлипдир. 

188 


ёРДНкЛИ [Ө.рдскли] — Эсенгулы раттоныиДа ер 
3 ӨРЕиТцАН^Ө:решшант] - Көиеүргенч районьшда оба. 

ӨСГРИН МЕТҖИДИ [Метҗитди] — Көнеүргенч ра 

салдыран газак банынын 

'^МТГҮРАШАН [Өтгүратшан] — Бәхердеп ранонында 
мГөта™- Арадондмы втгүр галасыида отураи ха- 
пың ады. ЯГГ. бир урушда Өтгур хап шу дагд 
Эпраиа гачяр. 


ПАГТАОБА [Пагтао:ба]— Ашгабат шәхеринил ле- 
мнргазык бөлеги. ЯГГ, өн нюл ерде пагта сатыи алиыи- 

^ПАГТАЧЫ — Калинин ве Саят ранонларында со ^ 1 ' 
дөврүнде ат дакылан обалар. Калинии раионындакы 

“ б ПА Ь ЛАВЖЕНҢЕл1хо‘Д«баз раиоиыида И оба. »- 
зиг жениел Оба Палав Режебнн ады дакылыпдыр (аы 
Па р да* полвап хом диМарлер). Пддав Режеи лшс»I ам'■ 
женнелдеи ер ачдырып, илкинҗи гезек кол. . У1 
ЮаМ-нжи йылда женкели суа аландып,, «*• 

ЬУ ПАЛПзЁ е КДЕПЕ Я|> |Па,ли:зскдспс1 -Харап 

па яепе Пализ— парс сөзи болуп, «бакжа» дпнмекд р. 

Төверегииде бакжа экиленднги үчтш. депс чншле 

' 'пМЯТАГАЧАН — Квнеүргеич райоиында оба (вн чв-' 1 
зды) Леиш. райопында гуйы: Гарагумда ер ал Ш 
( )бъе <тлер гуя (я-да келе) палтаныц гачырылат.дыгьт он- 
леп багланышыклы ат алан болса герек. 

ПАНТЫШАТА — Бәхердеи раионында чешме, «вл^м-. 
Пантьии сөзүнии манысы белли дэл. 

ПАРАВ — Гызыларбат раиоиында өба, дат ( 
Партав чем дийт.лйәр) Бу ааы парнов диен чалкын 

189 






^Ды билен багланышдырярЛар (Г. Роулинсон. Дб* 
рога в Л\.ерв. Залнски Кавказского отдела РГО кн. XI, 
вып. I. Тифлис, 1880). Оба Фарав (европалы алымларың 
ишлеринде: Ф е р а в а ) диен орта асыр шәхериниң я-да 
рабадының якынында ерлешйәр. 

Г1АРАВБИБИ [Паравби:би] —Гызыларбат райопынта 
XI—XII асырың архитектура ядыгәрлиги болан мавзо- 
лсй. Ол Парав обасында срлешпәр. Яшулулар мавзолен- 
де Парав диен аялын җапланандыгыны гүррүң бе[)- 
Гюрлер. 

ПАРМДЕПЕ—Мары районында гала. Парм сөзүниң 
манысы белли дәл. 

ПАРХАИ — Гаррыгала районында чешме, гөзел җүл- 
гс. Пархай сызүниц манысы белли дәл. 

ПАТДЫ — Фарап районыпда оба. Ерли геплешикде 
патды сөзи «паты-путы» диен маныдадыр. ЯГГ, өң шу 
обадакы базара Патды дийилйзн экеи, соң бу ат оба 
гсчйәр. 

ПАТМАСАЙ [Па:тмасай] — Чаршаңңы районында 
(Көйтеидагда) гуры җар. Патма — шол ерде отуран 
аялың ады; сай сөзи барада серет; Г у р у м с а й. 

ПЕКГЕЙ — Йыланлы ве Ленин районларында обалар. 
Пекгей — тире ады. Пыланлыдакы пекгейлер такмын 
бир асыр өң Ленин районына гөчүпдирлер, эмма оларың 
оңки яшан обасының ады шу вагта ченли сакланяр. 

ПЕЛВЕРТ — Керки районында оба, гала. Галанын 
ады оба дакылыпдыр. Пелверт сөзүниң манысы белли 
дял. Бу сөз Перверд формасында хем душ гелйәр ве 
«Гүлшен ал-мүлүк» диен эсерде ол түркмен тиреси ха- 
сап эдилйәр (МИТТ, II, 422 сах.). Эмма бу нәдогры 
болса герек, чүнки тире атларында пелверт сөзи душ гел- 
мейәр. Пелверт обасында болса гараҗа тиреси 'яшаяр. 
Яшулуларың бирнәчеси болса бу адың перверд гөрнү- 
шппдеа угур алып, оны «перилер юрды» дийип терҗиме 
эдйәрлер. Оларың гүррүңлерине гөрә, бу галаның өңкн 
ады Ш ә х р и-Х а й б а р экен. Пелверди диен сүйҗи хем 
бар. Блринҗи гезек шу обада тайярланыландыгы үчин, 
оиа шү ат берлипдир. 

ПЕЛВЕРТЛИ — Хоҗамбаз райоиында оба. ЯГГ, бу 
обаныц адамлары Пелвертден гөчүп гелипднрлер. 

ПЕНДЕРЕ — Бәхерден районында Эгридере, Алы- 
шейтап, Ж.пвмаст. Көв. Селинлибайыр диеп 5 дерәни өзу- 


|')() 




нё бнрнкдирйән дере, чешме. 11арс дйлииде пенЛ( 
«бәш» диймекдир (Щ сесп сонра дүшүрилипд^ф). 

ПЕНДИ — Тагтабазар оазисиниң өңки ады. ьу ат ас- 
лында Пенҗде х болуп, парсларың пенщ — «оәш» ве 
дех — «оба» сөзлеринден эмелс гелипдир ве «бәш оба» 
ди.еи манымы анладыпдыр (Н. Н а р т ы е в. Сарыкскыи 
диалект туркменского языка. Автореферат. АшхабсД, 
1960 5 сах.), соңра ол түркмен дилиниң фонетикасына 
уйгүнлашдырылыпдыр ве Псндн гөрнүшине гечипдлр. 
йенҗдех<Пенжде<Пепде<Псидн. XII асырың гөрнүк- 
ли тарыхчьшы Абу Са’д ас-Сам’аниниң «Китаб ал-ансао» 
диен географик ишинде бу топоним Хамскара гөрнүшин- 
де душ гелйәр ве она Пенҗдех хем дииилиәндиги ягла- 
ньтляр. Арап дилинде «бәш оба» диен маныны ан- адя 
Хамскара сөзи шейле дүшүндирилиәр: «Хамскара. од«. 
Пенҗдех хем диййәрлер. Бу Алган, Мараст Мад , ^ 

пикан ве Бахвана диен бирлешен обалардыр. Шону. 
үчин-де, олары Хамскара- бәш оба Д™™ атландырып- 
дырлар» (МИТТ, I. 331 сах.). Эпиәм ХШ-ХП асьгрлар_ 
да бу топонимиң Хамекара гөрнүши Д ■ Д •• ‘ 

диен парс варпанты актир уланылмага башлаяр Якудьш 

ве Решидеддинин нимер™»' т 6ю Дз “ * . рашнд-ад- 
часына душ гелиәрис МИТ1, 1, 41й сах 

-Дии. Сборник летописей, т. I. М.-Л., 1952 180 сах.;. 
Хас соңрак, гечен асырда Пенди топоними Т а г т а б а 

3 П Р ЕНДИ ЧӨЛИ-“Язар 1 твверегнндәки неллернн 

тутуш ады (серет: Пенди). „ 

ПЕНҖИВАР [Пенжива:р] — Мургап раионында Ьәш- 
таразың парсча ады. Парс дилинде пенҗ «бәш» дин- 
мекдир, вар хем, әхтимал, «агыз» диен маныда болса 

герек. Деңешдир; X и н д и в а р. 

ПЕРЕВАЛ — Газанҗык районында демир ел стан- 
циясы (өңки ады: Гөтнн). Рус дилинде перевал сөзи 
«гечелге», «ашалга» («ашув») диен маныдадыр. ЯП. 
Кичи Балканың үстүнден гечнән гадымы кервен елуның 
шу станцияның якынындаи өтйәидиги үчин, муна шепле 

ат берипдирлер. к 

ПЕРЛИГАЯ — Гаррыгала раионында гая. Ьу гаяда 
гушун вс онуң елегиниң көпдүги үчин, она шенле ат оср- 

ПЕРМАНША [Перма.нша:] —Дәнев районында оба. 
ЯГГ, Перманша — адам яды. 


191 



























ПЬРРШ! — л!ары раыиаында ооа. Перрең — тире ^ДЫ. 
Ьу тпре ики обаны эмеле гетирпәр. Олары тапавутлан- 
дырюак үчин, бприне Чуңцуллыперрең (ягны чуң- 
ңулың янында отуран перреңлер), бейлекисине Мер- 
/ңенлиперрең (нәме себәпден бейле дийлендиги бсллп 
дәл) дийип ат берлипдир. Г. И. Карпов бу тнрәниң ады- 
пы «батыр» дпнип терҗмме одпәр (Карпов. Родо- 
словная, 68 сах.). 

ПЕРРЕЦЧӘГЕ [Перреңчә:ге]—Мары райоиында 
гум. Перрсң — тире ады. 

ПЕСКИ Мары — Чәрҗев аралыгында демнр ёл 
станциясы. Рус дилинде пески «чөл», «сәхра» днпмск- 
дир. Станция чөлүң ичштде ерлешнәр. 

ПЕССЕҖИКДЕПЕ — Гөкдепе районында археологик 
о.\Ш 1 етли депе, неолит заманындакы обаныц галындысы. 

ПЬЛДЕЛИ — Гарагум таналыныц боюмда (Гүпдо- 
гар Гарагумда) өң шор мсйдан, хәзир көл. Петде — то- 
раңңыныц бир гәрнүшн. 

ПЕЧЕКЛИ Бәхердеп районыпда даг, отлы дүзлүк. 
Печек — от ады. 

ПЕШАНАЛЫ [Псша:налы]—Мары райопында оба 

жҢ| аг^ ^ ша налыгоңур ве Пешапалыгөк- 
җе). ЯГГ, пешаналы —«пешеханалы» сөзүниң гысгалчи 
гөрнушидир. Шу ере илкинҗи гезек гөчүлип гелненде 
чыбын-чиркей өрән кән болупдыр. Шондан горанмшт 

хьт Н ’ч' 1Л г Т И ^ ңден говы пешеханалар эдинипдирлер. Ша- 
ьр Ч - Гурбангылыҗов бу ат барада шейле язяр: 

Бнр вагтлар Пешаналың пешесп, 

I үн яшандан үстүмизе эңердн. 

1 үндизште етмедик дей нешесп 
I амышлыга, җеңңелл 1 гге сиңерди. 

Чыбынлардан дүшүп башагай дердс, 

Адамлар бу ерден гөвнүн бөлүпдир! 

Нешанасыз өй болмансоң бу ерде, 

Пешаналы адам шондан галыпдыр. 

П пдн пешәң җеңцелем ск, өзем ск, 

Ол ер ак алтының болды месгени. 

Хпч адамда пешехордаң ызам ёк, 

Мыхманлыга гелибериң гөс-гөни. 

(Ч. Гурба н гыл ыҗ о в) 


I 

ПЕШТАГ [Пешта:г] — Кака районында гала. Пеш- 
таг — парсларыц пиш («өң», «илери») ве таг («текҗе» 
я-да «тагча») сөзлериндендир, чүнки йыкылан эркде 
илери гарап дуран текҗелср бар экен. 

ПИРТИКАКЯП [Пиртика:ня:п] —Туркменгала райо- 
иында ян. ЯГГ, шу яп 1909-нҗы йылда ирактика гелен 
студентлериң чекен планы эсасында газыляр. Оңа Прак- 
тнкантяп дийип ат дакярлар. Соцра бу ат бприеме үйт 
ге.лплипдиг. 

ПИИШГОИ [Пишигош] — Лешш районыида оба. 
ЯГГ, шу ой өзлешдирилмәнкә, оида ябаны пнШиклер каг! 
болупдыр. 

ПИШМЕЛИҖЕ — Газанҗык районЫнДа шорлук. ЯГГ, 
шорлугың гумунда тогалак кесеклериң көпдүгп үчин, оца 
шепле ат берлштдир. 

IЮЛАСОЛТАН [Поласолтапт] — Тагта районында 
оба (өң 1-нҗи П о л а с о л т а п ве 2-нжи П о л а- 
солтан обалары). Бу ат аслыида Полисолтан болуп, 
«солтаның көпрүси» диен маныдадыр. Парсча пол я-да 
пңл — «көпри»; Солтан — әхтимал, адам ады. ЯГГ, 
С о л т а п г и д е и диеи гүзериң якынында ерлешйэнди- 
ги үчин, 11 тол ердәки тагтадан салнан көпрә ГТоласолтан 
дийилйән экен. 

ПОЛАТДОҢ—Эсенгулы районында депе (оңа П о- 
ладың доңы хем диййәрлер). Полат — адам ады; 
доң сөзи барада серет: Г а р а д ө ц. 

ПОЛТАВКА — Тагтабазар районыпда, Гушгы посёло- 
гының якынында илатлы пункт. Гечен асырын ахырла- 
рында шол ере Полтава губерниясындан бирнәче хоҗа- 
лык гөчүрилип гетирилйәр ве оларың обасына Полтавка 
дийлип ат берилйәр (Б. Ш а п и р о в. Наши пограпич- 
иые окраины в Средней Азии. Спб., 1901, 62 сах.). 

ПОПУШЫҢ ГУМЫ —Мары ве Мургап аралыгында 
гум. Попуиг — адам ады. 

ПОРДЕРЕ—Гаррыгала райоиында дере ве чешме. 
Парсча пор я-да пур —«долы» диймекднр. Көп дерелер- 
дәки сувуң шу дереде йыгнаняидыгы ве чешмәииң бол 
сувлудыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир. Деңешдир: 
П у р г у д у к. 

ПОРРУКЛЫ — Саят районында арык. Поррук — Амы- 
деря бойларында өейән екен диеи есүмлигин кнки. 


13 Чаказ .М 1 УЗ 


193 










ГЮРСУЬалА [Порсугала:] —Мургап районьшда гй- 
ла. Орта асырлардакы Синҗ диен обапын галындысы 
болан бу галанын ады, Г. Адыковың пикириче, шол ер- 
дәки шор сувлы батгалыкларың порсамагы бнлен багла- 
нышыклы дакылыпдыр (Адыков. Поселение. 122— 
123 сах.). Эмма ерли яшулулар бу ат барада башгача 
гүррүң берйәрлер, ягны мундан 100 йыл чемеси өң, эн- 
ранлылар Марының үстүне чозярлар. Бу газаплы севеш- 
де түркменлер үстүн чыкяр, душманың топларыны ве ок- 
-ярагларыны олжа аляр. Порсугала төверегинде душман- 
ларың көпүси өлдүрилип, маслыклары порсап галяр. 
Шондан соң галаны Порсугала дийип атландырярлар. 
НТу гүррүңиң догры болмагы мүмкиндир, чүнки яшулу- 
ларын гүррүңи тарыхы вакалар билен догры гелйәр. 
1861-нҗи йылда Хамза Мүрзе Эшмет Даулың ёлбашчы- 
лыгында Марынын үстүне чозуш эден 30 мүң Эйран го- 
шунындан 27 мүңүси Порсугала төверегинде чым-пытрак 
эдилйар. Бу тарыхы сөвеше Говшут хан ёлбашчылык 
эдйәр (ТССР тарыхы, I том, 2 китап, 96—97 сах.). 

ПОРСУГӨЛ [Порсугө:л] —Тагта районында ики са- 
цы порсы сувлы көл (ёмут диалектинде гөл). 

ПОРСУГУПЫ —Ашгабат районында (Гарагумда) 


Тозе Порсы дпГшп аг оернәрлер. Башга кәбнр маглу\1аг- 
лара гөрә болса, бу ат монголлар дөврүндәкн урушлар- 
да душман маслыкларынын порсамагы бплен багланы- 
шыклы дөрәпдир. 2 Эсенгулы районында вулкан (ерлп 
геплешикде: гайнаг). Ондан чыкян сувуклыкда метанын 
ве агыр углеводородларын ысы бар (Н а з а р о и, 
47 сах.). 

ПОРСЫАПМАН [Порсыа.йман] — Газанжык рапо- 
нында гуйы, чешме, ер ады. Айман сөзи барада серет: 

Г а р а а й м а н. Айманың сувуның порсудыгы үчин, она 
шейле ат берлипдир. 

ПОРСЫАКЫН —Эсенгулы районында порсы сув акап 
ер. Акын— географик термнн болуп, сув акаи ве акян 
ерлери, сил сувларының акян угурларыны, җарлары аң- 
ладяр. 

ПОРХАТБОРДАҢ [Порха:гбо:рдаң] — Эсенгулы ра- 
йонында сув йыгнанян ой. Порхат— әхтимал, адам ады: 
ерлм геплешикде бордаң сөзи ичмек үчин чала ярамлы 
ёгын сувы аңладяр. Оя үйшиән сувуң тагамының сона- 
бака ярамазлашяндыгы үчин, оңа шейле ат берлипднр. 

ПОСКРЕБКО — Тагтабазар районында душмаилара 
гаршы сөвешде вепат болан Георгии Поскребконын ады 
дакылаи ер. 

ПОССУНГӨМЛЕН — Байрамалы раионында ер ады. 
Шу ерде Кемине шахырын поссуны гөмлүпдир дийшт 
гүррүң берйәрлер. 

ПОШШАГӨЛ [Пошшагө:л] — Көнеүргенч раионыида 
оба. Поиииа — көлүң янындан илкинжи юрт^ тутан ада- 
мың ады. Оба Халыкберди хем дийилйәр. 

ПӨВРИЗЕ [Пөври:зе] — Ашгабат шэхерине гарашльт 
посёлок, зэхметкешлериң дынч алян җүлгеси. Бу ер 
асырда яшап гечен Канат Мәлнк Фирузьш мүлкүднр 
(ТССР тарыхы, I том, 1 <итап, 371 сах.). Бу ады көп- 
ленч «гөк реңклн деряҗык» («бирюзовая речка») дппип 
терҗиме эдйәрлер (Э. М. Мурзаев. Этюды по то П(; " 
иимике Средней и Центр. Азии. Вопросы географи!.. 
сб. 8. М„ 1948). 

ПРОХЛАДНОЕ — Гекдепе райоиында шол ерде яшан 
молокан руслары тарапындан ат дакылап салкын хова- 
лы дере, чешме. Рус дилииде прохладное — «салкын-> 
диймекдир. 

ПУ.ПЗЬГНДАП [Пулзындаш] — Керкн районында 
хеклн даг. Бу ат нцг («кепрн») ве оындан сөзлеринден 

195 















>ч<лие 10 Л 1 П 1 кьирүли (бгктаичаклы) зыпдаа» даеа ма- 
аыдадыр. ЯГГ, шу ерде Темирлециц галаеы ве ерасты 
зындаплары болуп, оларың басганчаклары яңы-якынлара 
ченли сакланыпдыр. Хәзир ол зынданлар гвмлүпдир. Де- 
ңешдир: Курегендаг 

ЙУЛТАЙДЫ—Чаршшшы раноныпда көие гала. Бу 
лт галадан дүрля-дүмеп затларың тапылапдыгы билеи 
баглаиышыклы йузе чыкыпдыр. 

ПУЛХАТЫН [Пулха:тын'| -—Сар-агт районында Теҗен 
дерясының мешхур көпрүси. Бу ат парс-иушту дилле- 
риндәки пул («көпри») ве гатин («даш», «дашдан эдп- 
лен») сөзлерштдеи эмеле гелип, «даш кнпрн» диен мапы- 
ны ацладяр (көлри бишен керпичден салмыпдыр). Хына 
тарыхчысы Агехи Теҗеп дерясының дагдан сәхра инйәи 
еринде гурлан бу берк квприниң ботоның 72, иппннң хем 
Ң аршындыгыны (аршын—71 см), онда сув гечер ялы 
5 саны улы ве 5 саны кнчи дешик (гөзс) эдмлепдипшп 
беллейәр (МИТТ, II, 439 сах.). Бу топопимиң йүзе чыкы- 
шы барада дүрли-дүрли легендалар бар. Шейле легеида- 
ларың биринде көприниң дөрейши Солтаисөйүн ве 
Мыралыныңады билен багланышдырыляр, ягпы Солтап- 
снйүп өзүшщ шалык эден дөврүнде Тагтабазардакы Даш- 
көприни салдыряр. Бир бан аял хем патышадан ке-м гал- 
маҗак болуп, өзүниң байдыгыны иле билдирмек үчин, 
Теҗен дерясына кепри салдыряр. Оңа Пулхатьш. ягны 
«аялың көпрүси» дийип ат берйәрлер (Мыралы ве Сол- 
тансөйун. Ашгабат, 1941, 47—48 сах.). Деңешдир: Б а й- 
х а т ы тг, Дашкөпри. 

ПУРГУДУК—Хоҗамбаз районында (Сандыклы чө- 
лүнде) гуйы, ери мейданы, улы оба. Пур — «долы», гу- 
дук. — «гуйы», ягны «көп сувлы гуйы». 

ПУРНУВАР [Пурнува:р]—Гызыларбат районында 
оба, дере. Бу адың парс-пушту диллериндәки пур («до- 
лы») ве навар («ховдан», «акын угры», «җар») сөзле- 
ринден эмеле гелип, «долы (бол) сувлы дере» диен ма- 
пыны аңладян болмагы мүмкиндир, чүнки бнр вагтлар 
дереден долуп сув акян экен, оны ер үстүниң гөрнүши 
хем тассыклаяр. Обада яшаян илат бу ады «Пиринобур» 

(Нобур — адам ады) ве «пур нобур» («долы сувлы но- 
бур, яп») дийип, ики хили дүшүндирйәр. 

ПУШКИН — Көнеүргенч районында бепик рус шахы- 
ры А. С. Пушкиниң хатырасына ат дакылан оба. 

ПҮДЕНЕЛИ — Гаррыгала рапоиында ики саны чешме 

195 


ве дере (V ,п ы П ү д р н с л и ве К и ч и П ү д е н е л и) 
Нохур ве орсары диалектлеринде пүдене — «нарпыз» 
днймекдир. Шейле чешмс Бәхердсн районының Нохур 
обасыида хем бар. 

Г1ҮРНЕК — Тежен районында ер ады, депе. Пурнск 
снзүниң манысы белли дәл. 

ПЫНХАН [Пынха:н] — Сарагт районында ёлдан сова 
(«иынхан») ерде ерлешен гуйы, өри мейданы, даг. Парс- 
ча пыихан — «гизлин» дштмекдпр. Дага ве өри мепда- 
пьша гуйының ады дакылыпдыр. 

ПӘКЙЗЕ [Пә:ки:зе] — Иыланлы районында итш ооа; 
Ленин районында яп. Пэкизе — тире ады. 

ПӘЛВАНГЫР [Пә:лва:нгыр] — Гүнбатар Түркменис- 
танда гыр. Пәлван — әхтнмал, адам ады. 

ПӘЛВАНЗАВ [Пә:лва:иза:в] —Гарры-гала дагларын- 
да зав. Пәлван —-әхтимал, адам адьт; зав сөзи барада 
серет: 3 а в. 

Р 

РАВНИНА — Байрамалы райопында демир ёл^ стаи- 
циясы, совхоз (онуң орнуна өң Чеммерли дийилйан 
экен). Рус дилинде равнина сөзи «текизлик», «дүзлүк» 
диен маныдадыр. Станция чөлүң ичиндәки такырда г\р- 
ландыгы үчин, оңа шейле ат дасылыпдыр. 

РАЗВИЛКА — Гүнорта-Гүндогар Гарагумда гыр. 1 ус 
дилинде развилка (развилина) сөзи «айырт», «нәме-де 
болса бир задың икә бөлүнйән ери» диен маныдадыр. 
Гырда ёлайырт бардыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

РАХАТ [Ра:хат] — Түркменгала районында совет дөв- 
рүнде ат дакылан оба. 

РАХЫМЯП [Рахы:мя:п] —Тагта районында Рахым 
хан тарапындан газдырылан яп. 

РАХЫСАРДАБА — Керки районында (Гарагум чөлүп- 
де) сардаба. Рахы — гөмлүп галан сардабаны илки та- 
пан ве оны дккелден адамыи ады; сардаба сөзи барада 
серет: Баташсардаба. 

РЕЙИМБЕРДИЛИ — Керкн районында оба. Рейим- 
бердили — тире ады. 

РЕМЕЗАНОЙ [Ремеза:но:й] — Көпеүргенч районында 
ер адьр Ремезан — адам ады. 























РЕПЕТНК. — Гүнорат-Гүндогар Гарагумда өң гуйы- 
ның, хәзир демир ёл ве чөл-чәге станцияларының атлары. 
Репетек сөзуниң манысы белли дәл. 1912-нҗи йылда Рус 
география җемгыети тарапындан Репетек чөл-чәге стан- 
циясы гуруляр. Онуң плкинҗи днректоры В. А. Дубян- 
СКИЙ француз дилини говы билендиги үчин, станция 
Дубянский ат дакыпдыр, ягны Репетек — французларың 
гере1;ег («гайталанмак») сөзүндеиднр диййәрлер 
(Л. Г р а ф о в а. Солнце, пескн, людн. «Комсомольская 
правда», 5.УП.1964). Эмма бу нәдогрудыр, чүнки Репе- 
тегиң ады XIX асырың башларыпда чыкан карталарда 
хем Р у ф а-Т у к формасында душ гелйәр. П. Померанцев 
бу ады рабат сөзүндендир дийип чаклаяр (П. П о ч е- 
р а н ц е в. Геогр. названия Туркменистана. «Комсомо- 
лец Туркменистана», 12.ҮШ.1955). Г. Вамберн болса оны 
«юмуртга габыгы» дийип, нәдогры терҗиме эдйәр 
(V а т Ь е г у, 270 сах.). 

РОВЯНПУРУШ [Ровяшпуруш] — Даш.ховуз районыи- 
да оба. Ровян — бояг эдилйән чөпүң ады; парс-тәжик 
диллерннде пуруш сөзп «сатыҗы» диймекдир. 

РОДАРЫК [Ро:да:рык] -—Саят районында арык. 
Рот — тире ады 

РОЗУМБОЙ [Ро:зумбой] — Дашховуз районында оба. 
Бу ат «Розумябың боюндакы оба» диен маныдадыр. 
Розум — адам ады; бой сөзи барада серет: Б о й. 

РОЗУМЯП [Ро:зумя:п] — Дашховуз районында яп. 
Розум. — адам ады. 

РӨВҮШ — Гызыларбат районьгнда белент даг (бу да- 
га Рнз хем дийилиәр). Адын манысы белли дәл. 

РҮСТЕМГАЛА [Рүстемгала:] — Гызьглетрек районып- 
да галя. Ерли яшулулар бу галаны Рүстем Залың ады 
билен багланышдырярлар. 

с 

САБЫНЛЫ [Са:бынлы] — Хоҗамбаз ранонында зба. 
Оңа еке мазардан ыбарат болан Сабынлыбаба 
диен өвлүйәниң ады гечипдир. ЯГГ, өвлүйәде бир дүе 
йүки сабын үчин өлдүрилен сөвдагәр адам җайланып- 
дыр. Басмачылар гыммат баха затдыр өйдүп, йүки та- 
лапдырлар, эесини өлдүрипдирлер. эмма йук сабын бо- 
198 


луп чыкыпдыр. Илки ол адамың җайланан ерине, соңра 
онуң якынындакы оба Сабынлы дийип ат берипдирлер. 
САБЫР — Йыланлы районында оба. Сабыр — тнре 

аД САДЫ-ВАКГАС [Са:ды-Вакга:с] — Гаррыгала райо- 
иында мукаддес хасапланян ер, өвлүйә. Яшулулар оу 
өвлүйәни «Сагды-Вакгас» дессанынын гахрыманлары 
билен багланышдырярлар. 

САЗАКИН — Даргаиата районында демир ел станция- 
сы. Серет: Сазаклыбулак. 

САЗАКЛЫ [Са:заклы] — Гарагумда гуюлар, өри меи- 
данлары. ЯГГ, шу гуюларын янында бирки дүип улы 
я-да үйтгешик сазагыи бардыгы үчин, олара шепле ат 

° САЗАКЛЫБУЛАК [Са:заклыбулак] — Дарганата ра- 
понында чешме, Сазакин станциясының хакыкы ады. 
Бу ады ёюп, хәзир С а з а к и н, С а з а к и н о гөрнүшлер- 

Д ' САЗАКЛЫДЕПЕ [Са:заклыдепе] — Гарабекевүл ра- 

йонында депе. „ л 

САЗАНДА [Са:занда] —Йыланлы раионында оба. 
ЯГГ шу обаның серкердесине (йүзбашысына) Ьаоа са- 
занда дийилйән экен. Оба хем С а з а н д а н ы н о б а с ы 
(сонра диңе Сазанда) дийип ат берлипдир. Ерли илат 
бч са Р заида барада дүрлп роваят хем доредипдир шола- 
пьщ биринде гүррүн берлишине гөрә, хамала, Баоа са 
занда саз билен дутарың дессесмпе билбиллери гондур Р 

ЭК САИВАН — Бәхерден районында оба, совхоз. Обаның 
оонуна өн Гемре дийилйән экен. Бу ады ерли яшулу- 
лар^«саяван» дийип дүшүндирйәрлер. чүнки ооа дагын 
аркажында (гузайьшда) ерлешйәр. Ик.шж,, маглу 
мата гөрә, бу илки чешмәниң адыдыр, эмма манысы Оел 

ли дәл. 

САИЫН—Чәрҗев районыида оба. Сайын —тире ады. 
САКАР — Саят районында посёлок (өң өзбашдак 
район); Дарганата районында оба. Сакар — овнук түрк- 
мен тайпаларыньщ биридир. Абылгазы сакарлары Огуз 
ханың несиллеринден болан Габажыгың неберелери хзсач 
эдйәр (Кононов. Родословная, 70, 74 сах.). ЯГГ, хыва- 
лылар Амыдеря бойларыны талап гидйәрлер. Төре Гара- 
бегиң ёлбашчылыгындакы адамлар оларын ызларындан 
ковярлар ве етип, хывальтлары еңйәрлер. Шондан сон бу 

199 




тайпа сакар дийип ат галяр (В инн ико в, 52—53 сах.)- 
Башга бир роваята гөрә, Әрсары бабаның улы тоюнда- 
кы ат чапышыкда маңлайы сакар ат байрак аляр. Атың 
үстүндәки йигиде (соңра онуң доган-гарындашларына- 
-да) сакар диен ат галяр (I'. Менлиева. Түркмен 
дилиниң сакар диалекти. Кандидатлык диссертатгип 
(голязма), Ашгабат, 1964, 5 сах.). 

САКАРГАЛА [Сакаргала:]—Керки районыида га та. 
Галаньщ якынында сакарлычакыр тиреси яшаяр. 

САКАРЧАРЛАК — Чәрҗев районында арык. Сакир- 
чарлак — гуш ады. Шу арыгың боюнда сакарчаолакла- 
рьтң көгдүги үчин, оңа шейле ат берлен болса герек. 

САКАРЧӘГЕ [Сакарчә:ге] — 1. Мургап оазисинде ра- 
йон, посёлок. ЯГГ, сарыклар Марыда отурян вагтында, 
сакар тайпасының бир топары Сакарчәгәниң Чөңүр оба- 
сыттда яшалдыр. Эмма ысытма кесели көпчүликлейин яй- 
рал вагты, олардан көп адам гырыляр. Саг галанларьт 
гуры ср дийип, Гызылчәгә гөчйәрлер. Гызылчәгеде са- 
карларың отурандыгы үчин, соңра оны Сакарчәге дийип 
атландырмага башлаярлар. Шу районда шол сакарла- 
рың кәбирлерн яшаяр. Сакарчәге дийилйән гумуң якы- 
нында түрлан район меркезине хем 1938-нҗи йылда Са- 
карчәге диен ат берилйәр. Бу топонимиң манысыны 'хөп- 
ленч «сакар чәгелик» дийип нәдогры дүшүндирйәрлер 
(Мурзаев. Туркмен). 2. Ашгабат районында (Гара- 
гумда) оба. Яшулулар бу ады «сакар чәгелик» дийип 
дүшүндирйәрлер, эмма карталарда ол «Сакарчәгәниң 
Сталин адындакы колхозьтнын яйласы» дийлип г-өркези- 
липдир. 

САКАРЯП [Сакаря:п] — Дашховуз оазисинде сакар 
тайпасына дегишли болан яп. 

САКГАР — Гаррыгала районында оба. Сакгар— тай- 
па ады. Ерли геплешикде сакарлара сакгар дийилйәр. 

САКГАРЫҢ ТАМЛЫГЫ [та:млыгы] — Көнеүргенч ве 
Ленттн районларында ер ады (она Сакгарыңтам ы, 
С а к г а р ы ң к ү м м е т и я-да сакгарын с е н ң е р и 
хем дийилйәр). ЯГГ, Хыва ханы Мәдемин дөврүнде са- 
кар тайпасына шу ерден ер берлипдир. Бу сакарлар 
Амыдеря бойларындан 1848-нҗи йылда Хыва гөчүпдир- 
лер (Брегель, 34—35 сах.). 

САКГАЯ — Газаиҗыкве Гызылетрек аралыгындз улы 
гая, даг. Бекибеидин якыныиа үйшйәп сувлары сакла- 
яндыгы үчин, она шенле ^т берлиплир. 

2Ш 


САКЫРП АКӨП - Г арагумда гыр. 

САКЫРТГАЛЫ — Тагта раионында ңм, I азык.'. 

бент төверегинде депс. „ 

САЛАКСЕҢИР — Красноводск раионында ульт бүрун. 
Салак — тнре ады; сеңир сөзи барада серег: 1 аратс- 

Ң САЛАКЯП [Салакя:п] — Кинеүргенч районында яп нс 
пба (обанын икиижи ады: Г аравулгала). Саяач - 

'^САЛЫР — Хожамбаз райоаында оба; Даргаиата ра- 
йонында гыр, гуйы. Салыр — гадьшы түркмен таипала- 

РЬ САЛЫРГУИЫ — Хожамбаз районында гуны ве чри 
мейданы. Гуйьт бурдалыклы Салыр Дүззи диен адама 

Д(? САМАНДЕ'ПЕ [Са:мандепе] — Фарап районында газ- 

ЛЬ 'сАМСЫКЧӘГЕ [Самсыкчәде] — Түркмепгала рано- 
нында гум ЯГГ, чәгесинин тапавутлыдыгы, ягпы гумак- 
пыттътгьт учин, она Ш 0 ИЛ 6 ат галыпдыр. в ^ 

САМСЫКЯП [Саысыкягп] — Мургап раионында оо 
ве яп (обанын хәзирки ады: Медениет). - 

)Гк°е Й р бТб"е в"*Т П р й ТиГсеми 3 ”™ т™»™. 

«Дружба народов», Л 196!. 8 сахТ «Р»е себрв.е„ 

«*• « ГГ„ Ы а, Х Га ”ч«м"„д Я ы™ 'ЙЕ 

багГнышлырярлар (Село наше Медеииет. «Туркменская 

-г ве гуйьт. 

Олара ^нәме себәпден бейле ат бе Р л ® н ^ д Өрт 

ГЛЯТТЫК_ Челекенде дузлы ер. Сандык яль_ д | 

бурч дузларын чапылып алнандыгы үчин, она шеилс ат 

^^САНДЫКГАЧЫ — Ёлөтеи районында станция, посё- 
лок‘ мивечилик совхозьт. Бу ат илки С а__н д ы к г а ч а н 
формасында болуп (МИТТ, II, 47 сах.), ^тундәки 

дик япының адыны анладыпдыр. ЯГГ, шол япьшын үстү. 
не чыканда, дүелерин йүки хем сырылып гачар 
Шонун үчин, илки япа, сонра онук теверегиндәки ерлер 
шү адын дакылан болмагы мүмкиндир П. Померанцев 
бу топоними «сандьтк билен беркидилйоп бент» лииип 

Д_ 70 \ тАглЛСЛ «Сг1 ПЛ.Ы I Ь1 


л Р П Я 1Г II Р П. 


















ачан» динип (V а ш Ь егу, 270 сах.) нәдогры дүшүндир- 
йәплеа. 

САНДЫКДАШ [Сандыкда:ш]—Чаршаңцы районын- 
дакы дагларда формасы сандыга мецзеш улы дашын 
вс онун төверегпндәки ерлернң ады. 

САНДЫКЛЫ — Амыдеряның саг кенарында Түркме- 
пистана дегишли болаи чөллер; Фарап районында оба. 
Сандыклы — кичи түркмен тайпаларьшың бирндир 
(К а р п о в. ТТ, 39 сах.). ЯГГ, сандыклыларың эсасы кә- 
рп чөле ве онуң одунларына гөзегчилик этмек болуп- 
дыр. Шонуң үчин хем илкн Фарап районының террито- 
риясыддакы чоллере Сандыклы чөли дийлипдир, соңра 
илкинҗи топографлар ве картографлар тарапындан бу аг 
саг кеиар чөллерпниң тутуш ады хөкмүпде карталаоа ге- 
чирилип, көпчүлиге яйрадылыпдыр. Фарапдан башга ер- 
де бу чөлүң Сандыклы диен ады уланылмаяр. 

САПАРБАЙ [Сапарба:й] —Гарагумда гыр. Сапар- 
бай — адам ады. 

САПАРЕРГА Көнеүргенч райомында оба. гөл (икин- 
/ки ады: Палтагачан). ЯГГ, Сапар — Васдан ил- 
икинҗи гезек шу ере гөчуп гелип, ер тутан адамың ады 
ерга. — онуң лакамы. 

САРАГТ Теҗен оазисинде район, посёлок. Бу адың 
ерлн халк тарапындан уланылышы ве гадымы формасы 
сарахсды р. Бу сөзүң манысы белли дәл. Орта асыр 
тарыхчылары оны адам ады хасап эдйәрлер. Меселем, 
ас-Сам ани бу шәхериң Серахс диен галтаман тарапын- 
дан са.лнандыгыны язяр (МИТТ, I. 335 сах.). Якутың ге- 
ографггк сөзлүгннде хем шу гайталаняр, онда Сархас 

>{ Ч да Р зын оглы эдплип гөркезилнәр 
(ММТТ. 1, 423 сах.). XIX асыр Эйран тарыхчылары хем 

л^7миТ У Т Д Т1 3 .'295 0 ]и.) СеРа '' С б " Ле " багланышдь, Р я Р- 

0Г,1 Л Г,™»,1® Л ГС*райгв:л] - Квнеургенч равонында 

) 3 сарш/ —«кервенсараи» сөзүннң гысгалан гөрнүшн. 

- КӨЛ ҮҢ янында гадымы кервенсарайың харабалары 
оар экен, хәзир ол юмрулыпдыр. көл болса гурапдыр. 

САРП — Гызыларбат районында демир ёл разъезди, 
өң оба. Адың маиысы белли дәл. 

САРЧЬПүАН Ашгабат районында гум. Сар — гуш 
ады. 

САРЫАЛАН [Са:рыалан] —Банрамалы паГтоныттда 
гум, депе. • .! 

VI 


САРЫБАШ [Са:рыбаш] —Хоҗамбаз районында өң 
оба, хәзнр җеңңел. Сарыбаш — Амыдеря бойларында 
битйән өсүмлик («венник сомнительный»). 

САРЫГАМЫШ [Са:рыгамыш]—Демиргазык Түркме- 
тшстанда улы чөкетлик, ҮДүзден сув акян вагтында улы 
көл (бойы 150 км, иии 90 км). Гамшың көп битйәнн 
үчин, оңа шейле ат берлипдир. Бируни бу ады Г ы з- 
децз и гөрнүшинде уланыпдыр. 

САРЫГАМЫШ КӨЛЛЕРН — Сарыгамыш чөкетлнгин- 
де шор сувлы көллер. 

САРЫГОВАК [Са:рыговак]—Гызылетрек районында 
(Гызылбапырда) дере, говак. Бу ат топрагың реңки би- 
лен багланы лыклыдыр. 

САРЫГУМ [Сагрыгум] — Гүнбатяр Түркменистанда 
гумуң решшне гөрә ат алан депе, гум. 

САРЫГЫҢ ОПЫ [Са:рыгын о:йы] — Гүнорта-Гүндо- 
гар Гарагумда өри мейданы. Сарык — түркмен тайпала- 
рының бирн. ЯГГ, шу ой өң сарыклара дегишли экен. 

САРЫДАШ [Са:рыда:ш] — Красповодск районында- 
кы Бекдаш посёлогына гарашлы илатлы пункт; Гызы- 
ларбат рапонында сары дашлы ер ве сары улы даш ди- 
килен демир ёл разъезди; Гызылетрек районында (Гы- 
зылбайырда) сары дашлы дере ве өвлүйә. 

Сарыдаш посёлогының якынында, деңиз кенарындап 
300 метр чемеси узаклыкда, вагтын гечмеги билен сара- 
лып гиден, нүзүнде хем гадымы түркмен мөхүринин ызы 
болан чаклаңрак хек дашы бар. Гәми дуралгасына ве 
посёлога шу дашын ады гечипднр («Түркменистаның 
ядыгәрлпклери», № I, 1968). 

САРЫДЕПЕ [Са.рыдепе] — Дарганата раионында 
(Гарагумда) реккияа гарә ат а.па,г гыр; Красноводск 
райопында .-.епе, сульфат алыиян ер. в 

САРЫЖА [Са:рыҗа] —Тагтабазар раионында оба, 
совхоз. Сарыҗа-т ире ады. ЯГГ, текелериң перрен ти- 
ресинин бнр бөлеги болан сарыжалар ш\ ере V 
геП1Ш гоюндарчылык бнлен мешгул болупдырлар. Ола- 
рьш ак реңкли ве говы йүнли гоюнларына сарыжа 
г 0 ю н л а р ы дийилйәр. 

САРЫ ИШАНЫҢ ОБАСЫ [Са:ры и:ша:ның о:басы] 
— Көнеүргенч районында оба. ЯГГ, Сары шиан — Хап- 
яба көпри салдыран гарагалпак руханысынын ады. 

САРЫК [Са:рык] — Ёлөтен ве Тагтабазар районлары- 

203 

























нын тутуш ады; Керкл районында (Гарагуыда) гуюлар, 
нри мейданы. Сарык —тайпа ады. ЯГГ, гуюлар С а р ы- 
гыц ойы диен ерде газыландыгы үчин, олара шейле ат 
берлипдир. Сарык сөзи сары сөзүииң гадымы формасы 
дыр (деңещдир: улы — улуг, гаты — гатыг, гатык), шонун 
үчив хем алымлар бу тайпаиың адыны сары сөзүндеп- 
дир дийип чаклаярлар (Г. И. К а р п о в. К истории турк- 
мен—сарыков. Ашхабад, 1945, 2—3 сах.; Н. Н а р т ы е в 
Түркмен дилшшң сарык диалекти (дисссртация). Ашга- 
бат. 1960, 15 сах.). 

САРЫКБАЛА [Са:рыкба:ла:]—Чәрҗев районында 
оба ве арык. Бала — сөзи барада серет: Дашкөпрү- 
б а л а. Оба арыгың ады галыпдыр. ЯГГ, арыгы шол ере 
гөчүп гелен сарыклар газыпдырлар, эмма ол сарыкларыи 
көпүси соира гөчүпдир. ХУШ асырыи орталарында 
сарыкларың Чәрҗев төверегинде. Амыдеряның саг ке- 
нарында яшандыклары барада маглумат бар (МИТТ, 
II, 189 сах.). 

СЛРЫКГҮММЕЗЛИГУИЫ [Са:рыкгуммезлигуйы] — 
Елөген районында гуйы, өри мейданы. Бу ат «сарыгың 
гүммезли гуюсы» диен маиыдадыр. 

САРЫКДЕПЕ [Са:рыкдепе] — Кака районында гала. 
ЯГГ, өң шу ерде сарыклар яшапдыр. 

СЛРЫМСАКЛЫ — Бәхерден, Гөкдепе ве Кака район- 
ларында дерелер, чешмелер. 

САРЫМСАКЛЫЗАВ [Сарымсаклыза:в] -- Гаррыгала 
районында сарымсаклы зав, дере. Зав сөзи барада се- 
рет: 3 а в. 

САРЫТҮҢҢИ [Са:рытүңңи] — Гызыларбат районын- 
да дагын белент, сары депеси. 

САРЫХАН [Са:рыха:н] — Гаррыгала районында чеш- 
ме. Сарыхан — адам ады. 

САРЫЧӨП [Сагрычөп]-—Тагтабазар районында оба, 
сарычөпи көп болан мейдан. 

САРЫЧӘГЕ [Са:рычә:ге] — Гарагумда ренкиме гөрә 
ат алаи гум, гыр. 

САРЫЫМАМ [Са:рыыма:м] — Гаррыгала районында 
(Чендир җулгесинде) ер ады. өвлүйә. ЯГГ, өн шу өвлү- 
пәде гүммезли мавзолей бар экен. Денешднр: А г ы м а м, 
Г ьт з ы л ьг м а ч 

САРЫЯЗЫ [Са:рыязы] —Тагтабазар районында де- 
мир ёл станцнясы, посёлок, сув ховдаиы, өн сарычөпн 
көп болаи текмз мейдап, Гадммы түрки язүв ядыгдрлик- 
904 


лерннде хсм душ гслнән язы сөзи «дүзлүк»; «текиз мей- 
лан» «сәхра» ялы манылары аңладыпдыр (В. В. 1 а д 
л о в,' III, 229 сах.; С. Е. Малов. Памятники древне- 
тюркской письменности Монголии и Киргизии. М. Л„ 
1958, 35 сах.). Язы диен тире адына хем душ гелиәрис. 
Меселем, шахыр Молланепесиң тиресине язы дийилиәп 
экен (деиешдир: Мүлкязы). Эмма бу топошш тире 
адындаи дәл-де, сарычөии көи болаи дүз менданың 
адындан эмсле гелипдир. Хэзир түркмен дилннде яаы 
еө.зүие душ гелмейәрис, эмма онуң билеи мапыдашрак 
ясы (диалектлерде яссы) сөзи актив уланыляр (делеш 
дип* Ясыдепе). Г. Вамбери бу ады «сары дүзлүк» 
(ҮашЬегу, 270 сах.), П. Померанцев болса «сары 
язгы» — желтая надппсь (П омеранде в, 73 сах.) ди- 

Гши дүшүндирйәрлер. .. 

САРЫЯИЛАГ [Са:рыя:йлаг] — Гарагумда яилаг. Ь> 
ат, әхтимал, гумуң реңки билен багланышыклы бо.псл 
герек. Децсшдир: А к я й л а, Г ы з ы л я й л а г. 

САТАНБАДА — Көнеүргенч раионында ооа. нм, 
тан — бир адамың лакамы; бада — тире адьь 
САЯДЫҢ ГЫРЫ — Саят районында гыр. Саят — тире 
ады ЯГГ, шу гырың яныида өң саятлар яшапдыр. Хэ- 
зпр бу гыра С е д г е н хем дийилйәр (Седген— өвлүиә 

^САЯТ — 1. Амыдеряның орта акымында посёлок, ра- 
Гюн. Саят (сайят) — арап сөзи болуп, «авчы» диимек- 
лир. Саят посёлогы Саядың гыры диен беиик гу- 
мүн янында ерлешендиги үчин, шейле ат алыпдыр (соң- 
ра бу ат района дакылыпдыр). Шол гумуң янында бол- 
са салырларың саят тиреси яшапдыр (Виннпк 
89 сах.). Эмма ерли яшулуларың бирнәчеси бу ады ав- 
чылык билен багланышдырярлар. Шу раионда Авчы 
диен оба хем бар. Кәбир адамлар бу ады шаи ат шш - 
зы ат безелен ат) еөзлерннден эмеле гелппдпр дшшг] 
лер. 2. Чаршаңиы районында (Көйтен җүлгесинде) оба. 
ЯГГ бу обанын адамлары өң авчы гушлары тутмак, ола- 
па ав этмеги өвретмек ве олары Өзбегистаның ве Амы- 
деря бойларының базарларында сатмак билен мешхур 
болупдырлар. Шонуң үчин хем олара саиятлар динлнп- 
дир. Саят сөзи аялларың атларында хем душ гелиәр 
САЯТЛЫ — Чәрҗев районыпда оба. ЯГГ, оу ооаны 
адамлары Саят районындан гөчүп гелипдирлер_ 

СЕГСЕНКЕПБЕ — Керки райоиында оба. >П 1, нлкин- 

205 






















ЖН гезек шу оба Гн4уп 1 елеп адамлар (8сд чемееЙ хожа- 
1 ык) кепбеден вагтлайынча өй здинйәрлер. Ол кепбе өп- 
лер соңра говы жайлар оилгн чалшырылан болса-да, 
обаның өңки ады хәзире ченлд уланыляр. 

СЕДВЕР Дарганата ранонында оба, гала. Седвер 
сөзүннц манысы белли дәл. Орта асыр алымлары ал-Ис- 
тахрипиң, ал-Макдисиниң ве бейлекилериң ишлеринде бу 
аг Садвар гөрнүшинде душ гелйәр (МИТТ, I, 180. 
18/ сах.). С а д м в а р диен оба өң Марының төверегпн- 
де хем болупдыр (МИТТ, 1, 335 сах.). Ерли яшулулар 
бу ады Сеневар дпен галаның адының үйтгән гөрнү- 
шн хасап эдйәрлер. 

СЕДГЕН Саят ранонында гыр, өвлүйә (она С а я- 
д ың гыры хем дийилйәр). Седген сөзүниң манысы бет- 
ли дәл. 

СЕЙИТНАЗАР—Калинин районында оба. Сейитна - 
зар —тире ады. 

СЕ11ПЕЛ Дашховуз районында оба; Гаррыгала ра- 
ионьшда депе, гуйы. Сейпел сөзүниң манысы белли дәл. 

СЕКИДАГ [Секида:г]-—Балкан дагынын бир бөле- 
гп. Она формасы боюнча ат берлипдир. 

СЕКИЗАҖЫ [Секиза:җы] — Бахерден рапопьтида 
гум, 8 саны гуйы. Деңешдир: Ү ч а ж ы, Д ө р д а җ ы, 
Б ә ш а җ ы, Алтыаҗ ы. 

СЕКИЗАТЛЫК — Ленин рапонында оба. Атлык сөзн 
оарада серет: Бәш атлы. Бу оба 2-нҗи Готмр хэм дп- 
иилиәр (серет: Готур). 

СЕКИЗХАН^ [Секизха:н]—Гызыларбат районында 8 
хоҗалыгын пейдаланан чешмеси, гпн дере. 

СЕКПЗЯП [Секизя:п] —Гөкдепе районында 8 оба сув 
берйән яп. Ол обалар шулардыр: Гагшал, Ганҗык. Тнл- 
ки. Букри-Бовга, 1-нжи, 2-нҗи, 3-нҗи ве 4-нжи Гөкде- 
пелер. 

СЕЮ1РТМЕ — Бәхерден районында (Нохурда) керт- 
-керт болуп дуран даг. Нохур диалектинде секиртме — 
«керт» дипмекдир. 

СЕКСТАН [Секста:н]—Гарабогазын бир адасы. Адыч. 
манысы белли дәл. 

СЕЛПНЛИ — Гарагумда өрп мейдаплары, бирпоче 
гуйы. 

СЕЛЛЕХАПА [Селлехаита] —Чаршацңы районыпда- 
кы дагларда ер ады, өри мейдапы, чешме. ЯГГ, шол ер- 

206 


Де дагын селле^Й! адамлары яда салян бәш саиы депесп 
боланы үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

СЕМЕННИК — Мургап районында демир ел__станция- 
сы, шу районың өңки ады. Она Мургап посёлогының 
якынындакы өвлүйәнчн ады дакылыпдыр. Семенник сө- 
зүниң манысы белли дәл. Яшулуларьщ кәоири оны Ои- 
ран гошунбашысьшын ады хасап эдйәр. _ 

СЕҢИРБУЛАК — Чаршаңңы районында (Көнтепдаг- 
да) чешме. Сеңир сөзи сеннерләп дуран депелери анлад- 

яр (серет: Гаратекир). „ 

СЕҢҢЕРЛИ — Тежен рапонында ер ады, гуны. ^ең- 
ң е р — сеннерлэп дуран депелери аңладян сөздүр. 

СЕҢҢИСУЛАК [Сенннсу:лак] —Хожамбаз районын- 
да (Таллымерҗенде) сардаба, ягны үсти гүммезли хов- 
дан Бу ат парсларың санг («даш») ве сулах я-да сурах 
(«оюк», «дешик») сөзлеринден эмеле гелип, «дешикли 
даш» (ягны оюгы бар болан гүммез) диен маныны ан- 
ладыпдыр (ҮашЬегу, 271 сах.). Хәзнр бу ат бирнеме 
үйтгедилип, Сеңирсувл ак гөрнүшинде хем У ла 

СЕ1ТРЕЛЕР—Эсенгулы районында бирнәче депелп 
еп Сеңре (сенир) сөзи барада серет: Гаратеңир. 

СЕҢРИЗЕ [Сенршзе] — Керки шәхериниң якынында 
у Л ы депе. Парсча сеңризе — «чагыл», «овнук даш» дии- 
мекдир. Депәниң үстүнде овнук акжа дашларын көпдүги 
үчин, она шейле ат берлипдир. 

' СЕРБАЗЛЫ [Серба:злы] — Тежен ранонында оелснт 
гум Папсча сербаз — «эсгер» диимекдир. ЯГГ, ге ген 
асырда Эйрандан аламана гелен гошунларын биршчеси 
шол Р ерде есир алнандыгы үчин, гума шеиле ат берлнп 

Д С Р ЕРГЕЗДАН [Сергезда:н] — Газанжык районыида 
чешме, дере, гуйы. Буларын нәме үчин бейле ат алан- 
дыгы белли дәл 

СЕРДАРЯП [Серда:ря:п] —Түркменгала районында 
яп. ЯГГ, оңа илкинжи мирабың ады дакылыпдыр. 

СЕРТАГТ — Тагтабазар районындакы дагларда гин 
дүзлүк. Сертагт — парсларың сер («баш», «үст», «ё-са- 
ры») ве тахт сөзлеринден эмеле гелип, «ёкардакы (ягны 
белент ердәки) дүзлүк» диен маныны аңладяр. Парс ди* 
липден гечен тагт я-да тагта сөзи «текиз», «дүз», «ясы» 
дпеп маныдадыр. Газанжык районында тагта, Тагтаба- 
зар районында хем тагт сөзн дагларың үстүндәки текиз 

207 








меидаплары ан.ладяр. Нрлерии текизленип, экишё тап- 
яр эдиленлерине хем тагт ер диййәрис. Тагт сөзүниң баш- 
га маиысы хем бар. Ол үстүнде отурмак үчии тагтадан 
ясалян^секини, гааларың тагтыны, Амыдеря бонларында 
оолса иупек гурчукларыиы идетмек учин гурулян теләр- 
лери хем аңладяр. Шу сөзлериц эхлиси аслыкда бир 
гимден эмеле гелен болса гс].н>к, чунки бу снм бнлен бе- 
Гшкде нрлешйән теким ерлер я-да ерден’ ёкарракда гу- 
рулян тагтлар аңладыляр. 

ОНРЧНЛП Гумдаг тмверегииде ер пды. Децешдир: 

1 1 Ы Л! Ч К Л Ы. 

С.МЛСҮРЕН |Сднлсүрон] — I ызмлетрек районында 
(I ызылбайырда) дере. Ьу ят сил сунларыныц эмело ге- 
тирен җары билеи баглапышыклы болеа герек. 
СИ.ПЯРАН [Си:ля:ран] —Бэлердеи раГюньшда даг. 
СИҢЕКЛН — Ашгабат шэхериниц демиргазык-гүидо- 
гар бөлеги. Шәхериң зир-зибиллериииң декүлеидиги 
үчнн, өң шол ерде сиңек көп болупдыр. 

СИҢРЕШШ — Гарагумда ери мейданлары, гуюлар. 
Сиңрен —от ады. 

СИРКЕЛИ — Газанҗык районыида даг, дсре, чешме; 
Гымыларбат районында җүлге. Олара нәме еебәпден 
бейле ат галандыш белли дәл. 

СПЯХКУХ [Сня:хку:х] — Мангышлак ярым адаеыиың 
гадымы ады. Парс дилинде сиях — «гара», кух—« даг». 
Серет. М а ң г ы ш л а к. 

СОВЕ Г — Гарабогазың совет дөврүнде ат дакылан ап- 
лагы; Ашгабат шәхеринид бир райопы. 

СОВЕТЯП — Көнеүргенч ве Сарагт районларыида оба- 
лар ве яплар; Калинин райоиында яп. Булара совет дөв- 
дупде ат дакылыпдыр. Япларың өңки атлары: X а н я п. 

СОВМА — Ашгабат районында (Гарагумда) оба; Иы- 
ланлы ранонында яп. Совма — совмак сөзүнден болуп, 
янларың совгутларыны (серет. Бурдалык) ве еил’ 
сувларының өңи бөветленип, экин мейданларына совул- 
яи ерини анладян географик терминдир. 

(.ОВРАНЛЫ — Гаррыгала ве Көнеүргенч районла- 
рында обалар. Совранлы — гөклең тиресиниң ады. 

СОВУКСУВ — Бәхерден районында совчк сувлы чеш» 
ме, дере. 

СОКГУЛЫК — Бәхердея районында сокы дашлары 
алыням даг. Нохур диалектииде сокгы — «сокы» диймек- 
днр. 


1 


СОКУГАЧЫК — Калинин районында оба. Сокы ве га- 
чык —тире атлары. 

СОКУЛЫ — Газанжык районындакы дагларда чешме; 
Гаррьггала районында ер ады. ЯГГ. шу ерлерде сокы 
ялы ичи көвүк дашларың бардыгы үчин, олара шейле 
ат берлипдир. 

СОЛТАНБЕНТ [Солталгбент] — Мургап дерясында 
бент. Бу беит солтан Санжарың адьг бгглен багланьгш- 
дырьгляр (Бартольд. Орошение, 5! сах.), змма бен- 
диң X асырда хем боландьггьг, хатда Гүндогарда ггн го- 
вьг бентдгтггг орта асьгр алымларыньщ ишлеринде хем 
белленилйәр («Түркменистанын ядьггәрликлери», № 1, 
1968). 

СОЛТАНГАЛА [Солташгала:] —Банрамалы райо- 
нында солтан Санжарын. адьт билен багланьгшдьгрьглян 
гала. Чннгиз ханын ордалары тарапындан юмрулан бу 
гала селҗуклар дөвпүндәкгг Марьгггьгн галындьгсьт ха- 
саггланяр (Г. А. Пугаченкова. Старьгй Мерв. 
Ашхабад, 1960, 29 сах.). 

СОЛТАНДЕШТ [Солтаятдешт] — Кака районьшда гиң 
мейдан. Солтан — әхтггмал, адам адьг; парс дилинде 
дешт —• «сәхтэа». «чөл» диймекдир. 

СОЛТАНЛЫОБА [Солта:нльто:ба] — Ленин районьгн- 
да оба. Солтан — тире адьг. 

СОЛТАНОЮК [Солта:но:юк1 — Керки районында 
(Гара-гумда) өри мейданы, гуйы. Солтан — гуйьтны газ- 
дыран бурдалыкльг байьш адьг; окж барада серет. Д а- 

ш о ю к. , 

СОЛТАНӨЗЕК [Солта:нө:зек] —Калинин раионында 
өң сув акан кәл Соятан — адам адьг; өзек сөзи барада 

серет: А г ө з. , 

СОЛТАН САНЖАР [Солта:н1 — Селҗукларын сол- 
таны Санҗарын (ХП асыр) Байрамалы районындакы 
мешхур мавзолейи; Дарганата районында оба, почта бө- 
лүми. Булаоын әхлиси Санжарың адьг билен багланьтш- 
дырыляр. Ибн ал-Асириң маглуматьша гөрә, Санжар өл- 
мәнкә, гүммезли жай гурдуряр ве она Д о р а л-а х и р а 
(«ахьшет өйи») дийип ат бюйәр. Әленден сонпа (ю Л са 
П157 й.). оньг шу мавзолейде жайлаярлар (МИ11, 1, 
393 сах.). 

СОЛТАНТАГТ [Солталттлгт] Сандыклы челүнде 
гум. Оиа үсти техиз белент ве улы депәгшн солтанларьщ 


209 


11 Да.каз V' !)Д 










тагтына мензедилмеги нетиҗесинде ат дакылыпдыр. 
/й5т сөзи барада серет: С е р т а г т. 

СОЛТАНЯЗ БЕГИҢ ГЫРЫ [Солта:ня:з] — Гарабе- 
кевүл раионында белент гыр. Оңа Сейди шахырын дөв- 
р\нде яшан Солтаняз бегиң ады дакылыпдыр. Бу бе- 
гиң адына Сейдиниң дөредижилигинде хем душ гелйә- 
рис: 

Бизе Солтанязың беглиги бесдир 

СО РТДНЯпЫг Хана Ха ? а % Х0,Ш нмдп ( Хош имди). 
-ОЛТАНЯП [Солта.ня.п! — Түркменгала ранонында 

берлипшш НбеНТДеН бЭШ аляндыгы Үчин, она шейле ат 
СОЦУДАГ [Соңуда:г]—Көпетдагың гүнорта-гунба- 

С а Р н Э г 7п Г Н бӨЛеГЙ ’ С0НЫ - Э ' М ' М ҮР заев бу адын 

Г а нгу-Даг гөрнүшинде русча язылышындан үгуо 
алып, оны «даш дагы» я-да «даг дагы» дийип терҗиме 
эдиәр. Ьу нәдогры болса герек, чүнки, ЯГГ, даг шу ер- 
де гугарып, дузлүгиң башланяндыгы учин, оңа «соңкы 
даг», «дагың соңы» дийип ат берипдирлер. Магтымгу- 
лынын дөредиҗилигинде бу ат Соңдаг ве Сонуля г 
гөрнушлеринде душ гелйәр: ' 

Ракып әхли мусулмана гул болуп. 

Илерси Соңдага сурүлсин имди (Гөрүлеин имди) 
Соңудаг, гуванлсым менин. 

Гезермен сериңде сеннң (Гөзләр мен). 

П0П ^ ЯП [Со:пуя:п] Дәнев районында оба ве яп. 

( 1 ’ гечен асырың ахырларында Кабул сопы шу ердәки 
жеңңелликден ер тутяр. Чәрҗев беги ава чыканда, онуң- 
ка дүшлеиәр. Говы гаршылананы үчин хем, Сопуяп 
пбасыиын орнуны Кабул сопа мүлк эдип берйәр. Кабул 
сопыггътн небере.лери шу обада яшаяр. 

^ 0 ^ 00 Бахерден ранонымда Көпетдаг сув ховтаны- 
ныц боюпда гурулян посёлок. 1969-нҗьт йылың батлында 
«Гогоз-4» ве «Согоз-5» космос кораблларының учушының 
үстунлмкли тамамланмагы мынасыбетли оңа шу ат па- 
кылды. - 

. НӨВГӨЗ — Керк-и районында оба (С у в г ө з хем дий- 
иәрлер). Сөвгөз — тире ады. 

СӨВҮТҖЕ — Гызыларбат районында сөвутлн чешме 
дере. ' ' ’ 

СӨВҮТЛИ Бл.херден ве Гөкдепе районларында 
чеш.ме ве яере. Бәхерден районында (Нохурда) үч саңы 
210 


у 


Сөвүтли диен дере бар: Ашакы Сөвүтли, Ортакы 
Сөвутли ве Ёкары Сөвүтди. 

СӨВҮТЛ1ТДЕРЕ — Гаррыгала районында сөвүди көд 

болан дере ве чешме. гти. 

( 39 Е_Красноводск районында отурымлы ер. 

Н ^СӨЗЕНЛ^ 1 —^Д^ховуз^^Тйсдашда ӘЛ (Гарагумда) оба. 

ГУ С6)3ЕНЛ1Т01”1 Р [Сөзенлтк):й] - Тагта районында көд. 
Гарагум чөлүнде Сөзенли диен гуюлар ве өр 

Да сӨЙҮНАГСАК [Сөйүнаггсак] - Гүнбатар Түркменис- 

Фяе&щ-яя 

^вы”[55а^Т-Т-™баз Р ар райо.ында 
0б СӨетНАЛЬтЕДЕН а !сөйүна : лыб е деи] -Елвтен ра- 

^ стгг шу обада човдурларьш сөиүнжи 
нында оба. ЯГ1. шу ооаД д Ц т,. Ш есиниң яшаянды- 
әрсарыларын ажы (серет: Ажьт) тиресини 

гы үчин, оиа шейле ат берлипдир. Сөхбет — адам 

СӨХБЕТ — Калинин ранонында оба. С 

^ СӨХБЕТБОЙЫ — Калинин районында Сөхбетябыи 

^гДтеРТЯП^ГСөхбетя-п] -Калинин райоиында яп. 
ЯГГ СолДЙы ило газдыран адам. Хыва хаяыныд 

дикмеси. _Дашховуз вайонында оба. Бу ат «сув 

СУВАЛ а агг грчрн асырын ахырында 

алан» диен маныдадыр ЯГГ, 1' Гөйлепи баг-бак- 

Д 'СУВБОЙЫ -Амыдеря бойларынын тутуш ады. Се- 

Се СУВШ/ДЕПЕ — Кака ве Түркменгала районларында 
тәверегиңе сув ңыгианяң галалар. 

21 т 














тунд С ьь ЗЛЫК ~ ГараГуМДа 6Р алЫ ' Деңешлң р: Гул- 

СУЛТАБАИ [Султабант] — Хоҗамбаз районында 
(Сандыклы челүнде) гыр. Султабай (СолтанЦ)- 

3 д ьт. 

бө-тпЬч' ^Екаокы Сумбао дгген нки бчлеге 

И/.« пе парсларыц 'бар я-Га" 6%'р 

“ Р ”п Э ):.Г геЛ ""' ' гова ™ «Р«. «гова(лТкена Р р) 
" I ™мя У,!ГИ леряның кен арында горанмак 

сггы /Г ар,ш ‘ гаы г аяларың ашагыны көвуп. 

С\пы гаяпын бенле тарапына гечирмек ве бенлекгг маг- 
< тлар үчин онарылан гадымьг сумлар өрән көп Гөклен 
диалектинде сум сөзи актив уланыляр хатда Гарпыга 
ла раионында С V м, Сумлүгзя Сумлүят I / 
топонимлер хем бао. М.' Е. Масс.он бү депяньщ Су нт 
ДННЛИП атландырыландыгыиы, х ӘЗ „р болса бу сөзуң ке^ 
нардакы дага дегишлидипши язяр (М. М а с с о н Силү 
1931 ^7 баРС Г п РаЙ0На ' <<т \Ткменоведение». № 3-4 

ш'Эгвп т1? В Г лилинде синд — «деря» диймек-’ 
дг-.р. Огер шеиле оолса, онда бу ат «депянын кеняпп» 

вар Н иа М „ты Ы рм ч б ГдеНеШлнр: Л е 6 « ң - Ш У адынГннжи 
р гты Рудбап, ягньт «деряның якасы», Узбой) 

- ЛГГ ягггулуллр Сумбапы «гмвум б-ш» / гова1 ь 

пар» сөзлеринлен хасап эдйәрлзв. Г. Вамбеои бс ады 

2 7 ГсахЛ аММаР>> ЛНШШ д К ш ҮнДирйәр (УашЬегу, 

2 ™ы Л кль, Т Дм 7с[оет РЬ, ™ч ИМ ять1рь,ляя 

ра,1оньшда ер алы ' 1, у срз ү« 

Г1-шг Р г?жшт КеПГ<,Т раЙОНЫНДа о6а - СУР*-™Ы альт. 

ЙКГГн; " Гг™”ы‘ : л*/ ГЫ1ЫЛ ’ д " вмекдир ' Дс - 

оба. Сурхы ве 

СУРХКТ т Т ТЛЯры ' геп ет: Г ү р х ЬТ ве Чандыо) 

Да обалар С//л.ш'- ТИ ве ТдьГ' д^ Шанны ^йонлавын-' 
бмр агтьггына Сопкы тпГгипйэтт' ^ 1ЫЛГазьт °П'3 ханын 
бо тса сувхг г ™ь1п Й , ЛПГ,, и и ' онуң иеснллепиниң 

Пч о „ о „ о ; Род^в^^^хГСхТ" г беЛЛеЙӘР 
о,.; ’ лл '' ур.хг.г обалгфьгньт 


к. 


I апавутлаады|)мак үчиП, Оу атларь1ц оцүнде дүр/]п 
сазлер гетнрилйәр. Меселем, Керкидәки оба Г а р г а л ы 
Сурхы (Гаргалы — ер ады), Чаршаңңыдакы оба хем 
Гөкдонлы Сурхы (Гөкдонлы өвлүиә ады) дн- 
нилйәр. 

СУХТУЯП [Сухтуя:п] — Мургап районында өң сарык- 
ларын сухты тнресине дегишли болан яп. 

СУХТЫ—Елөтен ве Мургап районларында обалар. 
Сухты —тнре ады. Бу тнре бирнәче оба бөлунйәндиги 
учин, олары Елөтенде А ш а к ы С у х т ы ве Е к а р к ы 
С у х т ы, Мургапда болса 1-нҗи Сухты ве 2-нжи 
С у х т ы диГшп атландырярлар. Ерли илат бу ады 
Сукды гөрнушштде уланяр, онуң Сокты формасына хем 
душ гелйәрис (МИТТ, II, 447 сах.). Бу тирәниң векил- 
лерн гечен асьгрда Мары оазисинден Елөтен төверекле- 
рине гөчүпдирлер, эмма оларың отуран ерлерини анык- 
ламага Сухты обасыньгң ве ябың атлары көмек эдйәр. 

СҮЙҖҮГУЙЫ — Гарагумда зе Сандьгклы чөлүнде 
сүйҗи сувлы гуюлар, өрн мейданлары. 

СҮЙҖҮПАКМАК — Дарганата районында (Гарагум- 
да) сүйҗи сувлы гуйы, өри мейданы. Пакмак — от ады. 

СҮИҖҮХҮРМЕН—Гызылетрек районында оба. Илкй 
гуя дегишли болан бу ат Сүйжүрмен гөрнушинде 
гысгалдылып уланыляр ве «Хүрмениң гумунда ерлешйәгт 
сүйҗи сувлы гуйы» диен манымы аңладяр. Хүрмен сө- 
зүниң манысы белли дәл. 

СҮЙҖҮЯП [Сүйҗүягп] — ЭсенГульг районьгнда яп 
(икинҗи ады: Дехистан). Шу районда Аисыяп хем 
бар. Булара сувуның тагамы боюнча ат берлипдир. 

СҮИҖҮЯСГА — серет: Я с г а. 

СҮИЛИ — Красноводск райоиында оба, гуйы. Сүй- 
ли — әхтимал, гуйыньг газдыран адамың ады. 

СҮЙРИЭМҖЕК — Красноводск районында формасьт 
боюнча атландырылаа даг. 

СҮЛГҮНЛИДЕРЕ—Гаррыгала районында сүлгүне 
бай дере. 

СҮЛЕЙМАНКЕРКАВЧЫКАРАН [Сүлейма:нкерка:в- 
чыкаран] — Бәхерден районында (Нохурда) дере, 
чешме. Бу ат «Сүлейман диен адамың керкав чыкаран 
дереси» диен манындадыр. 

СҮЛЕИМЕН — Керки районында ики оба. Сүлей- 
мен — тире ады. 


213 

















СҮЛМЬН красноводск районында оба, гуйы. £ул- 
мен гуйыны газдыран адамың ады бодмагы мумкин- 
дир. 

СҮЛҮКЛИ — Гөкдепе рапонында сүлүкли чешме. 
СҮНТ Гаррыгала районында Сумбар дерясынын. саг 
кенарында ерлешйән даг. Овган дилинде синд — «деря» 
диймекдир (Афганско-русский словарь. М„ 1962, 319 
сах.). Эмма дага нәме себәпден бейле ат галандыгы бел- 
ли_дәл. Серет: С у м б а р. 

СҮНЧЕ — Бәхерден районында оба. Сүнче я-да сүн- 
че.ш тире ады. Мугаллымлар бу ады синеча (парс дн- 
линде санг «даш», ча я-да чай — «чешме», ягны «даш- 
лы чешме») дяйип душүндириәрлер. Мунис ве Агехиннң 

(МИТТ Н, 11 389 ЗТ ^ а н 4 а гө Р н Ү ш инде душ гелйәр 

СЫГЫРЛЫ — Мары районында ики депе. ЯГГ чы- 
бын-чиркейден гораымак үчин. сыгырлар шол депелериң 
үстүнде ятян экенлер. 

СЫНЖ.АВ [Сынжа:в] —Газанжык районында даг 

а Ллп лта'т Н /к е свнҗаби ~ «чал» (ренк) диймекдир. 

' 1ПАИЫЯП [Сыпа:иыя:п] —Ленин районында яп. 
а 1 Л асЬфьщ оргасында Хыва ханы Мухаммет Эмин (Мә- 
демин) Ханабат каналыны газдырып, ондан энчеме яп 
аиырдяр ве ханлыкдакы эсгерлере («сыпайылара») шу 
бөлүп берйәр. Сонра яба шу ат дакыляр 
(В. В. Бартбльд. Соч„ т. III. М„ 1965, 182 сах.). 

■умуман, Хыва ханлыгында орта гурплы феодаллара хем 
сыпанылар дийлипдир (Б р е г е л ь, 368 сах.). 

СЫРТЛ АНКЕТЕК — Чаршаңңы районында даг 
говак. 

СЫР7ЛАНЛЫ Эсенгулы районында депе; Боядаг 
төвереклеринде даг, Гызыларбат районында дузлүк. 

СЫРТГАГТА— Тагтабазар районында гин дүзлүк. 
Сырт сөзи барада серет: Донузсырт; тагт сези ба- 
рада: С е р т а г г. 

СЫРЫЛГАН [Ськрылган] — Бәхерден районынла пяг 

щейле а Д г™ер™щи а р ШаК ЯУРаМЫГЫ 

СЫЯДАГСАКАР [Сыя:.да:гсакар] — Саят районынла 
оба. Сыя ве дагсакар - Тйре атлары Хгсакарларьш 
ады Абылгазының ишинде хем душ гелйәр, ягны бу ти- 


214 


ре ... .«шер» сөзле- 

-»^ ягааы -- б№ 

ЛВ СӘРАР [Сә.ра.р] — Калииин районыада оба. Сарор 

ГИ СӘХЕДОВ Сакарчәге Ра» а 

С—, обасьша Данатар Сахе- 

довын ады дакылды. 


т 

ТАБАКЧЕШМЕ 1 Та - 6а ” а ““’ 7үш Г и»е Р гераАт — 

„ тиаттпипгге! гөзбашынын, гөрнүшппс р 

ТеГе ‘ Д=кеш Р 5, т а Да оба. 

ЯГ " Ь л^ы аК оГ1а^ТсГа У к б Р иле» «ешгул »о- 
?аны үчин, оба шейле ат берлипдир. Тав . 

аДЫ ' ДСНеШ ' 

дир: Г у в л ы Ч ы м ч ы к л “ л ГУМ . Таган- адам 

3 ^-—“'&Н.Т» диймекдир Денеш- 

ДИ ТАГАНДЕРЕ [Та-.гандере] — Кака районында үч де 

рәнин. биригйән ари. йөлеги (түркменлер она 

ТАГАРАВ Ъу^ат чешмәнин 

Алма хем диииәрлер) ■ «ф гөрә че шмә- 

Гн ЙК ГеГнҮ 

■йтгГГер^нднГ Денешдир: К е , 

Се ТАГтТТар Г а а гумда” Тданев-Даргаиата аралыкда) гум, 
3-4 саны улы, гызгылт ве үсти текиз депелер (МИТТ. 
11 436 сах.). Тагт сөзи барада серет: Сертагт. 

ТАГТА — Дашховуз оазисинде^раиощ у гап . 

дальшданТечйән Гарагулак диен яба гечен асырда таг- 
?адан бёнт ™илйар Р Ш, бендин галдалындакы базара_ 















йлки «тагтв бенднң янындакы байар» дийип ат бегн!л1 
“ Э м Р 'т С "‘Р* «* аг ™ сгал ып, Тягтанын 6аэ“ры аГь?рдя 
ТАГТАБДЗДР Ш гт" ге чйэр. Серет: 'Газе Тагта 

мьнща г а 

°а а г Г Та Ө Пя ДЫ: " е " Д "Н Т ™‘ ё£ 

тагт. агтабазар поселогы узакдан улы депәни яля 
хатда ш Ү у Г асьфың б°ашларьшда Тем шол 'бейигаң устүвде’ 

скян ГХР. 1954, 265 сй., .'Ц& ^ "бёзар^ 

А ^ 3 е Р де ерлешендиги үчин, оңа Тагтабазао 
ягны «белент дүзлүкдәки базар» дийип ат берипдирлеп’ 
еволюдивдаи өңки рус сыяхатчылары хем бу топоними 
-ясы базар» дийип терҗиме эдйәрлер (Б. Ш а п и р о в 

54 1 ? ог Р а н НИЧНЬ1е окраины в Средней Азии. Спб., 1901,' 

4 сах.). Ондан башга-да шол төверекдәки Сеотагт 

дузлуГ Г билен Ы / у3лүклериң атла Р ы х ' ем б У топонимиң 
пГ г л багланышыклыдыгыны тассыклаяр (се- 

?аны^' 7\/ Т ГМад'^ 3 п В- п ТаГТаба3ар - <<Совет ТҮРКменис- 
таны», /.VII.1965). П. Померанцев бу ады «тагтадан 

эдилен базар» дийип (Померанцев, 73 сах.), В А 

Никонов хем «көпрпниң янындакы базар» (Нико- 

Н ТАСТглтгли’ д ™ ип нәдогры дүшундирйәрлер, 

ТДПГЫР Н ~п ГараГуМДа гуюлар ве өри мейданлары. 
себәплен Мп Д емн Ргазык Гарагумда гыр. Оңа нәме 
ттпуш пт% ат берлендиги белли дәл. 

1.ШДҮШДИ Тагтабазар районында гуйы ве өри 
меиданы ^ 

ТАНМАЗ [Та:ймаз]—Мары ранонында оба. Тай- 
маз ~ ти Р е ады. 

жа Т ш1 А п В ? ( ~ Га3аНҖЫК районында чешме, баг-бак- 

ен гу лан көп экен. Б„р а Ү В Р „ Р ы Ү ,1ешм Р Гс Р уё Р „ч“)АеГ„Т 
ланларың ың улусыны атяр, бейлеки авчылар оңа- «Эне 
йип И кГ» МаН ’ тан ‘ тавл агынь, атайсаң болма?ымьН - 

мыш Эм! РЛе к Р '” ХаМаЛа ’ шондан сон > чешмә шу аг галан- 
6 у ят ? М а ббИЛе д Ү ш Ү н Д н Р н ш шубхелидир. Әхтимал 

чыкан ботся аД геп Я ' Да т Л ” КаМЫ билен багланышыклы йүзе 
чыкан болса герек. Таитавлак диен ада Тайлы итягы! 

Р Ш дөредиҗтглигинде хем душ телйәрис- 

216 


Дийсем Күрен да!'Ы. сунДум галпылдар 1 , 
Тайтавлакда эри < багы үлпүлдәр. 

ТАК [Та:к] — Бәхердея районындакы Шәхрыслам га- 
ласының гадымы ады. Арап-парс диллеринде так сөзи 
«гүммез» диен маныны аңладяр. Галада өң гүммезли 
җай болуп, илки шоңа, соңра тутуш шәхере шу ат бер- 
лен болса герек (Б. А. Л и т в и н с к и й и В. Г. М о ш- 
кова. Изучение Така-Языра, Дуруна. Труды ЮТАКЭ, 
I. Ашхабад, 1949, 284 сах.). 

ТАКЫР — Теҗен районында такырда ерлешйән де- 
мир ёл станциясы; Чәрҗев районында оба ве арык. ЯГГ, 
Такыр обасының адамлары өң такыр мейданда отуран- 
дыклары үчин, оларың обасы шейле ат алыпдыр. 

ТАЛАИХАНАТА [Талайха:ната] — Гүнбатар Түркме- 
нистанда гадымы гала, сардаба. Талайхан сөзүниң ма- 
нысы белли дәл. 

ТАЛЛЫБУДКА — Мары — Гушгы аралыгында демир 
ёл разъезди. Будка — рус дилинден гечен сөз болуп, де- 
мир ёлуң угрунда көпленч агачдан гурулян жаилары, 
гаравулханалары аңладяр. 

ТАЛЛЫГАЗАРМА — Тагтабазар районында талы көп 
болан демир ёл казармасы. 

ТАЛЛЫМЕРҖЕН — Хоҗамбаз районында дем,гр ёл 
станциясы, посёлок, совхоз (ерли илатың уланышы: Тел- 
лимержен). Бу илки гуйьшьщ ады болуп, ол арап- 
-парс диллериндәки телл («депе», «бейик», «белентлик») 
ве мерҗен сөзлеринден эмеле гелипдир («мерҗенли де- 
пе»), Әхтимал, бу гадымы гуйы гапдалындакы белент де- 
педен дүрлн затларың тапылмагы билен багланышыклы 
ат алан болса герек (бу ат барада серет: С. А т а н ы я- 
з о в. Ериң дили. «Яш коммунист». 4.Х1.19Ьо). ьрли илат 
бу ады Теллимерҗен я-да Дәлимерҗен диен гызың ады 
билен багланышдыряр, ягны гуйы илки газыланда, он- 
дан сув чыкмаяр. Газмагы довам этдирйәрлер. Ериң 
ашагындан: «Теллимерҗен, элек бияр» («Теллимержен, 
элек гетир») диен сес- эшидилйәр. Шондан соң гуиыны 
газман ташлаярлар. Бу гуйы Теллимерҗен дииип ат 
аляр. Эмма бу нәдогрудыр. 

ТАЛХАНБАЗАР [Талханба:зар]—Чәрҗев районында 
оба. Талхан —«ун» диймекдир (Радлов, III, 891 сах.). 
Обадакы базарда өң теммәкиден үвелип эдилен насың 


217 





к^п смтыландыгы учии, члкп бааара, соЦра Оолса оОа 
\ем шу ат берлнидпр. 

ГАЛХАНЛЫ—Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 
гуйы. Оңа нәме себәпден бейле ат галандыгы белли 
дәл. 

ГАЛХАТАНБАБА [Талхатанба:ба] —Мары —Гушгы 
аралыгында демпр ёл станцпясы. Бу гадымы топонимиң 
манысы беллп дәл, эмма ол обаның ады хөкмүнде барып 
XI асырда хем душ гелпәр (В. А. Җуковский. Раз- 
валины старого Мерва. Спб., 1 
да она К и ч п Мары (Мерв-и-кучак) 
чүнкп Недир ша ол 


1894, 190 сах.). XVIII а сыр- 
) хем дийлипдир, 
ере Азербайҗандан ве бейлеки юрт- 
лардап көп илаты гөчүрип гетирйәр (МИТТ, II, 185 сах.). 

ТАМДЫРЛЫБОЗ — Көнеүргенч районында гиң боз 
ер. Шол ерде тамдыр эдилендиги үчин, она шейле ат 
берлипдир. 

ТАМДЫРСЕҢҢИ — Тагтабазар районында ер ады. 
Парс дилинде сең (санг) сөзи «даш» диймекдир («даш- 
дан тамдыр»), 

ТАМЛЫ [Та:млы] —Газанҗык ве Гөкдепе районла- 
рында чешмелер; Гарагумда гуйы ве ери мейданы. 

ТАМПАРАХ [Та:мпарах] — Хоҗамбаз районында 
(Сандыклы чөлүнде) гуйы. өри мейданы. Бу адың маны- 
сы белли дәл. 

ГАҢҢАЛАР—Эсенгулы районында уллакан белент- 
ликлер. Таңңа сөзүниң манысы белли дәл. Ерли яшулу- 
лар депелериң гелшиксизлиги үчин шейле ат аландыгыны 
гүррүң берйәрлер. 

ТАҢРЫТАЗАН — Ёлөтен районында гадымы яп. 

ТАҢРЫГАРГАН [Таңрыгарга.-н] — Көпетдагың ’ бир 
бөлеги (серет: Көпетдаг); Боядагың янында шорлук- 
Да ерлешйән үсти от-чөпсүз даг; Кака — Теҗен аралы- 
гында устуне от-чөп битмейән гиң дүзлүк. 

ТАҢСЫГОБА — Калинин районында оба. ЯГГ, Таң- 
сык — шу ерде я-шан га.зак яшулусының ады. 

ТАҢСЫКЛЫҖА — Эсенгулы районында гала. Ерли 
геплешикде таңсык — «күйзе дөвүги» диймекдир. 
М. Кашгары болса бу сөзи «гең-таң», ягны «хайран гал- 


>1 


ТАССАРДАБА [Тшссардаба] —Чаршаңңы районындй 
сардаба, сув ховданы (белки, «даш сардаба»). 

ТАТЪЕТЕН — Челекен — Небитдаг аралыгында депе. 
Бу ат, әхтимал, Хыва ханларьшың чозушлары билен баг- 
ланышыклы дөрән болса герек. 

ТАХЫРОВ [Га:хы:ров] — Кака районында Совет 
Союзының Гахрыманы Айдогды Тахыровың хатыра- 
сына йг дакылан оба (өңки ады: Арапгала). 

ТАХЯДАШ [Тахяда:ш] — Калииин районыида демир 
ёл станциясы. Гарагалпагыстаның 'Гахядаш шәхериниң 
якынында (5 км) ерлешйәндиги учин, оңа 1950-нҗи ныл- 
да шу ат дакылйр. 

ТАЮРПАК — Газанҗык районында деие. Ерли геп- 
лешикде урпак сөзи дүз мейдандакы кичирәк депелери 
аңладяр. Әхтимал, ол формасына гөрә ат алыпдыр. 

ТЕГЕЛЕКГЫР — Гарабилде формасы боюнча ат алан 
гыр. 

ТЕГЕЛЕКҖЕҢҢЕЛ — Керки районында өң оба, хэ- 
знр җеңңел. 

ТЕГЕЛЕККӨЛ [Тегелеккө:л] —Түркменгала райо- 
нында 400 м дйаметрли тегелек көл (русча оңа Круглое 
лйпйәрлер). 

ТЕГЕЛЕКШОР [Тегелекшо:р] — Хоҗамбаз ве Чар- 
Шаңңы районларында шор мейданлар. 

ТЕГЕНЛИ — Гүнорта-Гүндогар Гарагумда гуюлар ве 
өри мёйданлары. Әрсары диалёктинде теген сези «агы- 
лы» аңладяр. 

ТЕҖЕН — оазис, район, район табынлыгындакы шә- 
хер, деря, деми-р ёл станциясы ве совхоз. Бу гадымы 
адың манысы анык белли дәл. В. В. Бартольд бу адың 
Тужен формасында X—XI асырларда хем душ гелйән- 
дигини (Бартольд. Орошение, 45 сах.), хыратлы Ха- 
физ-и Абру хем (XIV асыр) Абывердиң бир округына 
Теҗен дийилйәндигини белләпдир (МИТТ, I, 528 сах.). 
Эмма бу алымлар Теҗен сөзүниң манысыны дүшүндир- 
мәге сынанышмандырлар. Г. Вамбери бу сөзүң тей-е 
щенд (тей-е кент, тей —«ашак», кент — «оба», «шәхер») 
сөзлеринден эмеле гелип, «шәхериң ашагы», «шәхериң 
этеги» я-да «деряның ашак акымындакы, песдәки шә- 
хер» ялы маныны аңладян болмагының мүмкиндигини 
язяр (V а гп Ь е г у, 271 сах.). Әхтимал, шу догры болса 
герек, чүнки тей сөзи билен гелйән атлар Тежен дерясы- 
ньщ боюнда башга-да болупдыр. Меселем, Темирлеңиң 

219 





'^ршыпда Герируд дпрясынып. боюндакы ТейабаД ДРен 
ооаның ады тртуляр (Бартольд. Соч. т. II, ч. 2. М., 
1У64, 44 сах.). Ьу ат хем «шәхериң ашагы», «шәхериң 
этеги» диен маныдадыр. 

Нәхили маны аңладян болса-да, В. В. Бартольдың 
догры белленши ялы, бу ат илки деряның ады дәл-де, 
округың, обаның я-да ериң адыдыр, чүнки деря өзуниң 
екары акымында Герируд (Гератруд, ягны «Хырат 
дерясы»), Сарагтдан ашакда болса Хушкруд, ягны 
«гуры деря», «сувсуз деря» диен атлара эе болупдыр 
(Ь а р т о л ь д. Орошение, 45 сах.). Парсча хушк — «гу- 
ры», «кепән», руО — «деря» днймекдир. Бу ат деряның 
хәсиетли аламаты, ягиы томусда онуң сувуның кеснлме- 
ги билен багланышыклы дөрәпднр. 

ТЕҖЕНСТРОЙ — Теҗен районында тәзе ат дакылан 
поселок (посёлогың орнуның өңки ады: Гаңңалы). 
Строй «строительство» диен рус сөзүнден болуп, «гур- 
лушык» диймекдир. 

„ ГЕКЕБЕГИҢ ГУМЫ — Ленин районында гум. Теке- 
бег шол гумуң янында юрт тутунан адамың ады. 

1ЕКЕБУКАН — Тагтабазар районында ой. ЯГГ, буат 
теке-сарык давалары билен багланышыклыдыр. 

ТЕКЁГ4ММЕЗЛИ — Ёлөтен районында гуйы, өри 
мейданы («текелериң гүммезли гуюсы»), 
ГЕКЕГЫРЛАН-—Бәхерден районында революциядан 
өңки уруш-давалар билен багланышыклы ат алан дере; 
Гарагумда ер ады. ЯГГ, дередсп гылыч дөвүклери та- 
ПЫЛЯр. 

ТЕКЕҖГЩ — Газанҗык райоиында даг. ЯГГ, бу бө- 
леҗик даг бейлеки даглардан үзңе ерлешендиги үчин, 
шейле ат алыпдыр («еке гезер теке ялы»), 

1ЕКЕКӨЛ [Гекекө:л]—Елөтен ве Түркменгала ара- 
лыгьшда көл (50 га). Теке — тайпа ады. 

ТЕКЕЛЕР—Йыланлы районында оба (өң ики оба). 
Обада теке тиресиниң векиллери яшаяр. 

ТЕКЕМҮГЕР — Гызыларбат районында чешме, эке- 
ранчылык ер (оңа көпленч Текемгөр диййәрлер). Мү- 
гер я-да мүңер сөзи барада серет: Аякмүңер. ЯГГ, 
чешме өң текелериң гоңур тиресиндеы Баймет аксакгал 
диен адама дегишли экен. Деңешдир: Д ә л и м ү г е р. 

ТЕКЕОГУРАН — Г аррыгала районында дере ве чеш- 
ме. ЯГГ, 80 йыл чемеси өң, дереде бәхерденли текелер 
отурыпдыр. 

220 




ТЕКЕӨЛЕН — Гаррыгала районында дере. Бу ат, әх- 
тимал, уруш-давалар билен багланышыклы йүзе чыкан 
болса герек. 

ТЕКЕСЕҢҢЕР — Васяа гала. Сеңңер сөзи барада ое- 
вет: Г аратенир. ЯГГ, Хыва ханьг Мәлемин шу гала- 
ньгн янына текелери гөчүрип гетивйәр. 1855-нжи йыльгң 
январьгнда текелер бч ерден гөчмәге меҗбур болярлар 
(Б п е т е л ь. 208 сах.). 

ТЕЛЕЗАГАН [Гелезатан] — Чәрҗев районьгнда гала 
(она Терезаган хем дннилйәр). Бу адьгн манысьт 
белли дәл. 

ТЕЛЛИККАК — Гарагумда как. Кәбир диалектлерде 
тел — «ден» диймекдир. Өн бу какы бирнәче тире би- 
леликле үланандьггы үчин, она гиейле ат берлипдир. 

ТЕЛПЕКДАШ [Телпекда:ш1 —Чаршанны районьгн- 
дакы дагларда телпекли келлә меңзеш дашьгн ве төве- 
регинлдки еплерин ады. 

ТЕЛПЕКЛИ — Бәхерден районьгнда гүм, гуйы, депе. 
Де.пә илчи (Ьормасына гөрд шейле ат берлипдир. 

ТЕЛЬМАН — Калинин районьгида Эннст Тельманьгң 
хатьграсьггга ат дакьглагг поселок. өң өзбашдак район. 
Посёлогьгн орнуның өңки ады: Гарайылгын я-да 
Г V б а д а г л ьт Г арайылгып. 

ТЕЛӘРЛИ ГТелә:рли1 ■— Тагта районында дузлы сува 
дүшүлйән ео. Шол ерде ыссыдагт горанмак үчин теләр 
эдилипдир. Эсенгулы районында бир бөлек гума хем шу 
ат гтакьтлыпдьтп. 

ТЕМЕКҖЕҢҢЕЛ — Хожамбаз районьтнда җеңңсл. 
Темек — овнук тирәпин ады. 

ТЕМЕН ■—Газанжык районында чешме. Оиа пәме се- 
бәплеч бейле ат берленднги белли дәл. 

ТЕМЕНГУЙМА — Газанҗык районьгнда гуйма. Адын 
йүзе чыкьтггг себәбп белли дәл; гуйма сөзи барада серет: 
А т< ' җ а г V й м а. 

ТЕМЕНЧИДАГ [Теменчида:г1 — Гаррыгала районын- 
ла даг. Она нэме себәпден бейлс ат берлендигн беллп 
дәл. 

ТЕМЕСОЛУМ — г чзылетрек районьтнда Сүмбаоың 
олумьг (гүзери). ЯГГ. Темсс — гадымы шәхериң галын- 
дьтсынын ады, маньгсы белли дәл. 

ТЕМЕТИ — Гьгзылетрек районында ики саны үсти ясы 
даг (У л ы Т е м е т и ве К и ч и Т е м е т ң). Темеги св- 
зүнин маньгсы белли дәл. 


т 





7 ЕАҮЕЧ Тагга районында оба (өң 1-ниси Темеч 
ве 2-н ж н Те м еч). Темеч — тире ады. 

ГЕМИР — Бәхерден районында гум, как, көл. Темир — 
көле әелик эден адамың ады. 

ГЕМИРБУЛАК — Чаршаңңы райоиында (Көйтенде) 
чешме. Темир —адам ады. 

ГЕМИРХОҖА — Дәнев районында оба. Темирхоҗа— 
адам ады. Бу обада хәндеклилер (серет: Хәндек) ве 
меркитлер яшандыгы учнн, өң ол ики обадан ыбарат 
экен. Т е м и р х о җ а х ә н д е к ве Темирхоҗа- 
м е о к и т. 

ТЕММӘКИЛИ [Теммә:килн]— Гаррыгала районында 
ер апы. 

ТРММӘКПЧН ГТеммә:кичи1 — Тагта районында оба. 
ЯГГ. шу обаның адамлары өң теммәки экмек ве ондан 
өндупнлйән өнүмлери (нас. теммәки) сатмак билен меш- 
гул боландыклары учин, олара ве оларын обасына шу 
ат беолигтдир. Денешдир: Ажы, Талханбазар. 

ТЕНДИРЛИ — Гаррыгала районында дере ве чешме. 
Нп'-лң-1 лиялектинде тендир — «тамдыр» днймекдир. 

ТЕҢҢЕЛИ — Бәхерден районында (Гарагумда) ой 
ер. гуйы; Теҗен районында гум. Денешдир: М о н- 

Ж V К Л Ы. 

ТЕҢҢЕЛИОИ [Теннелио:й] — Көнеүргенч районында 

ер адьт. 

ТЕҢҢИРЯП [Тенниря:п] —Гумдаг—Экерем аралы- 
гыидп жао. Теңңир сөзүниң манысы белли дәл. 

ТЕРЕСОГАНЛЫ — Гаррыгала районында дере. Бу ат 
«соганлы деоә» диен маныдадыр. 

ТЕРНАВ [Терна:в] — Бәхерден районында гөзбашына 
тепиав отупнылан чешме, дере. 

ТЕРНЕВЛИ — Гаррыгала районында деое ве чешме. 
Нохур диалектинде тернсв — «териав» диймекдир. Де- 
ие"ттип: X о ж а т а р и а в 

ТЕРНЕЛЕР — Калинпн районында оба. Терне — тире 
ады. 

ТЕРС Чаршаңңы районында оба. Терс — тире ады. 

Ьу өзбек тиоесине бокан-терс хем дийилйәр. 

ТЕРСАКАН Гаррыгала ве Гызылетрек аралыгында 
теоя ве^онуң ады дакылан олум; Красноводск ве Газян- 
-•кык районларында илатлы ттунктлар; Гарабекевүл райо- 
нында арык. Деря эгрем-буграм болуп, терслин-онлын 
акяпдыгьт үчип; обаңт,тн япындакм жар айланып, оя гуп- 



яндыгы үчин; арыгын хем дерядан баш алып, аягынын 
ене деря гуйяндыгы үчин, булара шейле ат галыпдыр. 
XVII—XVIII асырларда Тежен дерясының боюнда хем 
Тепсакан диен ер болупдыр. 

ТИЗАКАР [Ти:закар] — Хожамбаз районында сувы 
тиз акян арык. 

ТИКЕНҖИК — Гызылетрек районында оба, тикенли 
ер, Сумбарын олумы. 

ТИЛКИ — Гмкдепе районында оба. Тилки —тпре ады. 

ТНЛКИБУРУН — Гөкдепе районында фор.масына гөрә 
ат берлен даг. 

ТИЛКИТУРАН — Гүнбатар Түркменистанда шор мей- 
дан. 

ТОВА — Гөкдепе районында даг, дүме экилйән мендан. 
Адын манысы белли дәл. Денешдир: Т о в ы. 

ТОВШАНГЫР — Эсенгулы районында гыр. ЯГГ, гы- 
рың төверегини сув аланда, оиуң үстүне көп товшан 
йыгнаняндыгы ве ансат авланяндыгы үчин, оңа шейле 
ат беолипдир. 

ТОВЫ — Керки районында оба. Товы —тире ады. 

ТОГАЛАК — Газанжык районында (Гарагумда) тога- 
лак депәниң яньгндакы оба, гуйы. 

ТОГАЛАКДЕПЕ—Йыланлы районында формасы бо- 
юнча ат алан депе 

ТОГАЛАКЛЫ — Гүнбатар Гарагумда ер ады, как. 
Бу ат «тогалак депели» диен маныдадыр. 

ТОГАЧЫ — Гарабекевүл районында өң оба. Тогачы — 
тнре ады. 

ТОГТАМЫШ — Ахал ве Мургап оазислеринде энчеме 
обаларын түтуш ады. Тогтамыш —тире ады. 

ТОЗАНЛЫ — Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 
гуйы. Шол ерде көпленч ак чәгәнин тозап дурандыгы 
үчин, илки гуйы шейле ат алыпдыр. 

ТОТЩҮШДИ — Гунорта-Гүндогар Гарагумда гыр. 
ЯГГ, шол ерде өң той эдилипдир, ожаклары 
хем бар. 

ТОЙНУК — Ленин районында Гаррав ве Ярмыш яп- 
ларының ики айрылян еринде (тойнук формалы ерде) 
ерлешйән оба. 

ТОКЛУБИЛ [Токлубигл] — Гөкдепе районында даг, 
ёл. формасына гөрә ат алан дагың били. 

ТОКЛЫОЙ [ТоклыоА] — Көнеүргенч районында оба. 
Токлы — тире ады. 












ТОММАКЯП [Томмакя:п] — Калинин районында оба, 
яп. Томмак — тире ады, 

ТОПАРЧУЛБА — Ашгабат районында (Гарагумда) 
бирнәче депе. Чулба —«депе» диймекдир. Деңешдир: 
Топчулба, Кыркчулба. 

ТОПБАКҮРТ — Йыланлы районында оба. Бу ат 
«топбак огуран күрт тиреси» диен маныдадыр, чүнки 
20—30 хожалык ең бир ерде топбак отурыпдыр. 

ТОПДЕПЕ — Байрамалы районында гала. VI асырда- 
кы ульт обаның галындысы (ТССР тарыхы, I том, 1 ки- 
тап, 170 сах.). Галадан керамик ядролаоын («топла"ын»1 
тапыляндыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир (М. Е. 
М а с с о н. Коаткая хроника полевых пабот ЮТАКЭ. 
Труды ЮТАКЭ, т. V, 229—230 сах.). Деңешдир: Ал- 
м а а т ы пт а н. 

ТОПОЛЬ — Гөхдепе районында малаганлар (молокан 
руслары) тарапындан ат дакылан чешме. Русча тополь — 
«сөвчт», «дерек». 

ТОПРАКГАЛА [Топракгала:] —Дәнев ве Калинин 
районлапында галалар («топракдан эдилен гала»), 

ТОПУРКАК — Саят районында (Гарагумда) оба, как 
(топоаклы еоден эдилен как). 

ТОПЧУЛБА — Ашгабат районында (Гарагумда) бир- 
пәче депе, 

ТОПЧУХАНДЕПЕ [Топчуха:ндепе] — Мургап райо- 
ныпда гала. 1833-нжи йылда Хыва ханы Аллагмлы ха- 
ның буйругы боюнча шу гала салыняр ве оңа Ныязму- 
■'■•■шмет бай диен туркмен топчүбатпысы хан белленйәо. 
Галаның адыхем шу байың топч^башы диен титулы би- 
лен баглаттышыклы дөрәпдир (А д ы к о в. Поселенне, 
121 сах.). 

ГОПЯТДИ — Ясгяның якынында сүйҗи ве ажы сүвлы 
к«ллео Дкеры Т о н я т а н—5 гс.ОптяТопята н— 
4,5 га. Ашакы Топятан—1.5 га). XIX асырың ор- 
тасында Эйранлан Хооезме векил болутт баран Рызат\'- 
лы хан өз хасабатында шу ат барада шейле язяр, ягны 
Хыва ханы Мүхамметрахым Гурген ве Астоабат велаят- 
ларына эден йоришинден доланып гелйәркә, топчубашы 
ш\уерде «юп ятды» (ягпы «топ лафетден ашак дүшди») 
дийип хана хабап берйәр, хан болса бу ере «топ ятан» 
дшшп ат дакяр. Бү вака 1851-нжи йьтлын 19-нжы ма- 
ттынла боляр (МПТТ, II, 285 сах.), Г. Вдмберп Пу алы 


‘>‘Т I 

*-'1' I 



Недио шаның дөври билен багланышдыряр (V а т Ь е- 
г V. 271 сяхД. 

ТОРАҢҢЫЛЫ —- Бәхерден районында дере, чешме; 
Көнеуогенч районыняа яп. 

ТОРАҢҢЫЛЫСУВ — Тагта районынла көл. 

ТОРГАЙ — 1. Гьтзыларбат районында Көпетдагың бир 
бвлегч. Шол дагда То р г а й ьт ң ч ө м м е г и диен ео 
бар. Ол узакдан чөммеге гонуп отуран торгайы яда сал- 
яр. Бу ат Торгайчөммеги гәонүтттинде ХТХ асы- 
оыч башларында хем душ гелйәр (МИТТ, II, 469 сах.). 
2. Йыланлы оайонынла оба. Оңа нэме себәпден бейле ат 
берлендиги белли дәл. 

ТОСЫЯН [То:сыя'ч1 — Гызылетрек районында (Гы- 
зылбайырда) дере. Бу адың манысы белли дәл. 

ТӨЛЕКГУЙЫ—Хожамбаз оайонында (Сандыклы чө- 
дүнде) гуйы, улы оба Төлек (Төлег) —гуйыны газдыран 
адамың адьг. 

ТӨРЕЯЙ [Төрея:п] — Көнеүргенч районында оба. 
ЯГГ, шу обаның орньт Хыва ханының дикмеси Мәтяр Тө- 
рәниң мүлк ери болупдыр. Мэтяр Төре 1905-нжи йьтлда 
хан тарапындан дарпан асылыпдыр. 

ТССР-ин 40 ЙЫЛЛЫГЫ — Гызыларбат районында 
(гумда) совет деврүнде ат дакылан оба (өңки ады: 

Й ы л г ы н л ы). 

ТУВУЛГА — Бәхерден раионында тувулгалы дере, 
чешме. Тувулга — гамчы сапьт ясамак үчин аматлы агач 

аД ТУРАН ЧӨКЕТЛИГИ [Ту:ра:н] — Орта Азияның ве 
Газагыстаның гиң территориясыны өз ичине алян улы 
мейдан Туран сөзүнин маньтсы белли дәл. Түркмен клас- 
“к шахырларьшА яөредижилягниде кеи гаиталаияи 
бч ада Түва автоном областынын, Хабаровск үлкесинин, 
Меркези Вьетнамын топонимикасында хем дүш гелиэ 

'"тУТҖА [Ту:тжа] — Бәхерден районында даг. өн түт 
агачлапы болан дере, чешме 
ТУТЛУБИЛ [Ту:тлуби'л] •—Гаррыгала районында 

дере, чешме. Бил сөзи барада сепет: Акбмл. 

ТУТЛУГАЛА [Ту:тлугала:] —Гаррыгала районында 
оба, гала Көне галаныи төвепегинде тут агачларыпьтн 
көпдүгн үчин. илки гала, сонра оба шейле ат алыпдыр 
(Понелуевский. Племя. 34 сах.). 

15 Заказ № 93 ^25 














г.тто тпг гяла дхли түркменлепин даянч рнкш 
тешлепде тп\ га.ла д\лп V т -у- ,, х ,. Гпргтр- 

/дд 'Аиняттрпесов, С. Хатыоы. ьведе 

Нфкиеп?, 11 Т ;Г е Г;? „е в 

ХРе.ТерГс^—к\”ук. № ,. 1964, 27 сах.). 
тппжм^НГУМ — Сачыгамыш т«вроегин,ле гум. 
ТҮРКМЕНИСТАН [Түокменистатн! — Түркмениста 

Готтиалистик республикасы. Бу ат «түркменлер 

аТа „Т. 

ара п,ү ааы» “^“СааоГБирунятн № бейлекв алым- 


ТУТЛУК ГТү:тлчк1 Ләнев раионьшда тчтлы оба: 

ТУТЛУКАК ГТ\':тлүкакТ — Хожәмбаз йе Чапшанны 
няйонлаоындэ еке дүнп туды болан каклар; Гүндогар 

Г,1Р1Р""М ,-’ЯК Г,4» ГЬТР 

ТУТЛЫ ГТ\гтлы1 — Гызыларбат пайонында Ггумда) 
оба. лпыта «ч бир туды болан гуйы; Бохерден райо- 
1 ТТТПЛО тг-пе, четпме 

ТҮВГР—Калнпин районында оба. Тувер — човдур 

ТГГГ> П ГГТ 

ТҮВЕРГЫР •— Гунбатар Туркменистанда гыр. Она ту- 
пор тнресине дегиптли болан гүйьтнын ады гальтпдып. 
Б\7 алы П о ч а о г ьт р дийип ттодогоьт дуипгндирйәрлео. 

ТҮПЛИОБД ГТүйлтю:баТ — Бәхерден районында кә- 
рив. оч пбя. Т\пТпц —коризе эелик эчен адамын. ады. 

ТҮПНҮКЛИҖЕ — Эсенгулы районында вулканын 
элтпо г^тттпгтт ттт”тчук формалы депеси. 

ТҮКЕНМЕЗШОР ГТ\''кенмезшо:р] —Керкн районында 
(Гягпглтмтп^ гт-пт. нюолүк мейдап. 

ТУММЕКГУМ — Гаоагумда ульт депеси болан гум. 

ТУМ МЕКСЕТИР — Гаоагумда ер ады. Бу ат «хатар 
тг’т-нг>тгъ дттен чаттыдядътр. 

ТҮНЕК—Гы.зылетоек районында ер адьт. Бу ат түн 
(серет: Т V н V я е п я) сөзунден эмеле гелипдир. чуттки 
пгол ерде Сүмбаоың счвчньш горпы көвүп эмеле гетирен 
түтптгттт гягячкьтоап гөрунйар , 

ТҮНҮДЕРЯ [Түнудеря:] — Васда көне дерянын орны. 
ЯГГ, т\'н гччи «гаранкы» лиймекдир. чунктт шч еоден 
деря акятт гагты. оиуп гыоаляоы гур багльтга буренип 
отүраттлыгьт в° гаранкы гдоунйәнлиги учин, деря шейле 
ат альтттдыо. Түн сө.зүни М. Кашгары «гиж.е», «гич» ди- 
йттгт тттптптпгтттойао (К 3 1Т1 Г Я 0 Ы, 1. .326 СЯХ.Г 

ТҮРКМЕН — Каспи пензинде рус барлагчылары тара- 
пыттдатт ят лякылан яйляг. 

түрыддРНГЛЛА [ТуркменгалаЯ — Мургап оазисинде 
рамотт. тюсёлок. Илки посёлогың гаплалыттдакы коне гала 
ят бнлен атлаидьтоылыплып. ЯГГ. 1910-нжъг «ылр 
С олтяттбеттт тозеден ликелдиленлен спн. пго гятгянитт 









бплеи гөчүрип гетирйәр ве оларашуерден орун бернәр 
(Брегель. 194 сах.). 

ТӘҖИКЯГТ [Тә:жикя:п] — Ленин районында Тәҗигоя 
багая яп. 

ТӘЗЕАБАТ ГТә:зеа:ба:т] — Красноводск районында 
оба («тәзе оба»). 

пг ^? ЗЕьАЗА ? Г^ ә:яеба; зар1 — Дашховуз районында 
поселок ве оба. Өзбегистан ве Тупкмеиистянытг япалы- 
гындакы улы ёлларың чатрыгында ерлешйән обада тәзе 
базар ачыланы учин, она шейле ат берлиптир. 

ТӘЗЕГАЛА [Тә:зегала:] — Калинин районында обя. 
Тельман посёлогының орнуның өңки ады. Гала еөзи бу 
ерде «шәхер», «оба» манысындадыр, чунки, ЯГГ, Җем- 
шидигаланын яньтнда тәзе шәхерҗик дөрейәр, ол ерде 
административ район дөредиленден соң, ягны 1939-нжы 
йылда, района ве онун меркезинэ Эрнст Тельманың эды 
дакыляр. Меркезин янындакы оба болса шәхерҗигиң өң- 
ки ады гечйәр. 

Шейлә атлы гала Гапрыгала районында хем бар, ол 
шу асьтпың башларында салныпдыр (Поцелуев- 
с к и й. 34 гях.). 

ТӘЗЕГОҢРАТ ГТә:зегонрат1 — Калинин районында 
оба. Гоирзт — этник ат («гонватларың тәзе обасы»), 
ТӘЗЕГУИЫ ГТә:зегуйы] — Красноводск ве Сарагт ра- 
яоггттопьтнття пбяляп ке гуюлар. 

ТӘЗЕЛУРМУШ ГТә:зедурмуш] — Ленин районында 
совет лоявмнде ат дакылан оба. 

ТӘЗЕЕР ГТә:зеер] — Көнеургенч районында 1963-нжи 
йылла дл'йби тутулан оба. 

ТЭЗЕЕЛ ГТә:зеё:л1 —Йыланльт районында совет дөв- 
рччле ат дакылан оба (өнки атлары: Омарпәкизе 
ве Э с п тт к г з л ?). 

ТЭЗЕ НУСАИ ГТә-зе! - Ашгабат районында гадымы 
Нусай шәхериниң орны, мейданы 18 га болан гала. Се- 
рет: Н V с а й. 

ТОЗЕОБА ГТә'зео'ба1 —Ленин ве Тежен районларын- 
да совет дөвоинле а^ дакылан обалар. Тежендәки оба- 
ньтн рнки ады: С ы ч м а з. 

ТРЗЕ ТАГТА ГТә:зе1—Тагта районьтнда ер ады. 
Тагта сөзи бапада серет: С е р т а г т. ЯГГ, шу асырың 
башларында Тагта базары хәзирки «Коммунизм» колхо- 
зьшың территориясына гөчүрилйәр ве Тәзе Тагта диен 
ады аляр. Базар өңки ерине (Тагта посёлогына) гөчү- 
228 



ршЛеПЛО! сбңра болса, 6у бөз ер ады хекмундб улапылМр. 

БЗЗБТАПЫЛАН [1ә:зегапылан] — Бәхердеи раГшнын- 
да дере, чешме. 

1с»он ХАСАР [Тә:зе] —1\ака районында говерегинде 
хасарлар яшаян гала. ласар — этник ат. К ө ь е л а с а р 
диен гала сптранда ерлешйәр. 

1еТЗЬ4ИГ]дР [Тә.зечитпр] —Пыланлы районында оба 
ве яп. Читир яоың ады ^маныеы оел^ит дел^. /ы т, 
1928-нҗи нылда Читир диен көне ябың янындан тәзе, 
дөрдүнжи яп чекилйәр ве оңа Тәзечитир дийип ат бер- 
мәрлер. Кәбир адамлар шу ябың дөрдүнҗидигинден 
угур алып, онуң адыны «четвертый» диен рус сәзүнден 
эмеле гелипдир дшшп дүшүндирйәрлер, эмма бу нәдогры 
болса герек, чүнки яшулулар бу адың гадым вагтларда 
хем уланыландыгыны гүррүң берйәрлер. 

ГвЗЬЯЕАШтШ [1ә:зея:рмыш] —дашховуз районында 
оба, яп. Бу адың манысы «тәзе ярылан (чекилен) яп» 
(серет: Квнеярмыш). 

1о*РГ1А1ГАЯ [1ә:римгая]—Гарагумда гыр, тәрим ялы 
эгрелип дуран гая. 

• У 

УЗБОП [У:збой] — Гарагумда Сарыгамышдан Каспи 
деңзине ченли узалып гидиән көне деряның орны, Амы- 
деряның гадымы угры. Узоой сөзи барада серет: Ке- 
л и ф У з б о й ы. Ьу ады V ң ү з, О ң ү з, О р у н гернүш- 
леринде хем уланярлар. 

У31 БРиШ [У:згераш] —Эсенгулы районында үсти 
ховданлы улы депе. Уз сөзн барада серет: У з б о й; ге- 
риш — географик термин болуп, гумуң, дагың эшегарка 
болуп шдйән ерини, эгнини аңладяр (ТДС, 167 сах.). 

^ЗЫПАдА (.Узьпна.да] — т\аспи децзлннң кенарында 
өң ада, демир ел стандиясы. 1895 г нҗи йыла ченли, ягны 
демир ёл Красноводскә етирилйәнчә, шу ер Орта Азия 
демир елуның башлангыч пункты оолуи хызмат эдизр. 

УЗЫНАКАР [Узы:накар] — Балкан дагында узын 
чешме. Акар — акмак сөзүнден болуп, акян сувлары, 
чешмелери, яплары аңладяр. 

УЗЫНДА1 [Узы:нда:г] —Демиргазык Гарагумда даг. 

УЗЫНДИҢ [Узьпндид] —Кака районында диң, гады- 
мы гаравулхана. 

УЗЫНҖА [Узы:нжа] — Эсенгулы районында узалып 
гидйән даражык дере. 


229 





















УЗЫНҖЫЛГА [Узышжылга] — Ашгабйт райойында 
уаын җүлге. Ьрли геалешикде җылга — «җүлге» дни- 
мекдир. 

УдыНСАН [Узькнсаи] — Чаршаңңы районыида узын 
саның якасында ерлешиән о&а. Сай сөзн барада серет: 
1 у р у м с а и. 

>аыпис [Узы:нсув|—Газанҗык раионында ооа, 
станция, узын чешме; 1 арагумда чуц гуюлар. 

УлоШИЖАИ [Узы:нтокаи] — I аррыгала рапонында 
узын, золаҗык оаглыкда ерлешйән оба. 

УдымшОР [Узькншор] — 1 арагумда шорлук меидан. 

УЫ1УГ' — Түркменгала рапонында уйгурларыц яшаян 
обасы. 

-Эсенгулы районында ики бөлек гум. 
■гумда оитйән кесүге меңзеш өсүмлик. 

/цашховуз ве Эсенгулы район- 
ооюнча аг алан көллер. Ьрли гепле- 

«көл» диймекдир. 

1 ызыларбаг районында улы 

Гөкдепе районларында даг- 

- Тагтабазар районыпда га- 
„ „ ;::м дийилйәр). Бу гала ор- 
и А х н а ф [«Ахнафың көшги») 

- 1 басыбалы- 

;;Г(Г. А. Иуга- 
области ср. Мур- 
77—7« сах.). 


УнЛАЛЫЛАР 
Уила я-да уилан- 

УЛУЮ/г [Улугө:л] 
ларында гөврүми 
шикде гөл 

УЛУдАГ [Улуда:г] 
даг. 

^ЛУДЕПЕ —Бәхердеы ве 

лар. 

^ЛЫ АКДЕПЕ [А:кдепе] - 
дымы гала (оңа Улудепехем 
та асырлардакы К а с р-п Г 
диен ооаның галындысыдыр, ол оолса арап 
җысы ал-Ахнаф ибн Кейсе дегншли экен 
ч е н к о в а. Археол. рекогносцировка еш 
габа. «Известия АН 1ССР», А» о, Ыб«, 

Ьеииклиги 2/ метре етйән шол улы депаншшшында к 
яеие хем бар. Шинуң үчин, оларың улусына Улы ак 
хем Кичя Акдеяе дяяяляэр. Депе- 

лернң дөрейши барада роваят хем бар. Серет. Э к из а . 

УЛЫ оАЛКАП — серет: Б а л к а н. 

УЛЫ ГАРАГУхА — Көнеүргенч районында гум (серет: 
Г а р а гу м). 

УЛЫ гЛГЕЛДИ—Гүнбатар Түркменистанда улы шор- 
лук (онуң кичи бөлегине Кичи глгелди дшшлйәр). 
рл йвгуп пүоандыгы үчин, оңа шеиле ат берлип- 


УМГАЛЫҖА — тазанжык районынДЯ Даг, дерс. Ъл- 

е 11 ур ка —' 4әрҗев шәхериниң гүнбатар-демиргазык 
оөлшн. рТс патьииасының Ы/б-нҗи нылың ан- 

релиндәки указы боюнча, шол ере^ урал ц арДЖоу> 

шхТве И оларың ерлешен ерине Уралка диен ат 

Ш ТААь1Ш КАНДЛЫ — Теҗен районьшда канал. й«- 

мыш— текелериң улы ти Р есл ' посёлок Красноводск 
УФРА—Красноводск уз№ т ыкда 

шәхеринин хемрасы (шш рд хе м диййәрлер). 

ерлешендиги Ү ч " н ’ 0 5 а ф Й) гысгалдылан гошма сөз оо- 
Уфра (хас догрусы У ) аомии » <рус гошунла- 

луи, «укрепленныи форт РУ СУЗ лершт оаш харпла- 

рының оеркидилен 1аласв ^ д вань уф ра . «Знамя тру- 
рындан лоЛрасяоаодся шахаря Оялсн 

дещэк дорэш Р\с хэкямиетлср.шт эсась, галась, болуп 

ХЫ уш1гд”ык'1Ушага,рык] - Хожамбаз районында 

арык. Ушак — тире а А ы - пайонларында оба- 

УШАК - Газанҗык ве ^^“^лар Газанҗыкдакы 
лар; Ьалканда чешме. Ер яшаЯ ндыгындан 

обада хәзир емутларьщ тана р ын ы тассЫ1Сла . 

угур алып, ооа тире аД1 ; Н “ ьШЬ11ШакЬ1 гуаычың өң уитак- 
ярлар. омма шу ооанын. якын д > оба шей . 

лара дегишли боландыгы үчин, илки гуя, 1 
ле ат берлен болмагы мүмкиндир. ушак — ти- 

УШАКЪЕР — Көнеүргенч раионында 

^^УШАКЯП [Ушакя:п] — Көнеүргенч райоиында У шакъ 
ере барян яп. 


ҮЗҮМЛИ — Бәхерден районында үзүмлн дере, чешме. 

2о1 












чешм1 А '^ ИД1 ' РЕ ~ 1 ' 3ррЫГаЛа Р аЙ0НЬ111 Д а Узүмлй дёрс, 

ҮЗУМЛМ^ Е к~ Г г ӨКДеПе раЙонында дере - д ешме. 

ҮЧЭ1 V “ Гаррыгш районында чешме. 

П'зә:к] I азанҗык раионында зәклн даг. Еп- 

3 ә/л и Л6ШИКАе ] ЗЭК ~ ' <ЗӘК>> диймекднр - Деңешдир: 

Д?-т°“ад Ү Ы “ Р0:ба1 “ КаЛ ™ Ш Р а ‘ го » ы «« »»>. 

ҮКҮРЖИКЛИ — Елөтен районында демпр ёл разъез- 
ди депе, өн оба. } күрҗикли — тире ады. ЯГГ, өң шу ер- 
д е арзггдакы салырларың укуржикли тиреси яшапдыр 
Ү Ң 1 3 — серет. У з б о й. 

ҮҢҮЗДЕН АҢЫРКЫ ГАРАГУМ — Гарагумуң Узбо- 
ЮҢ демиргазыгында ерлешйән бөлеги 
ҮСТЮРТ [Үстю:рт] -Каспи ве Арал деңизлериниң 
аралыгында ерлешйән гнң дузлүк. Бу ат «үстдәки юрт> 

ланьГ20П?)ПП Л 1« АӘКИ л ЯИЛа>> ДИеН маныдадыр . чүнки мей- 
даны . 200001) кв км болан ве гунорта тарапы керт гаялар 

(чүңклер) оилен гуршалан бу өри мейданы өз төверегин- 

^ К Л ДҮЗ « ДеН 50 ~ 280 метр белентликде ерлешйәр 

, ( Л Э ’ т / 44 ’ 422 еах -)- Г. Вамбери бу ады «ёкаркы юрт» 

( г Н1 эег У> 2/ ~ сах.), Г. Конкашпаев «текиз дүзлүк» 

(1. Конкашпае в. Казахские народные геогр. тер- 

мпны «Известня АН Каз. ССР», № 99, серия геогр , 1951, 

вып. 5, 39 сах.), X. Хасанов болса «үсти текизленен гыр» 

(Ласанов, 54 сах.) дийип дүшүндирйәрлер. Бу адың 

гүнортада яшаян халклар — түркменлер тарапындаи 

дакылан болмагы мүмкиндир, чүнки дүзлүгиң гүнорта 

Та Л П дги?о еНТ Не керт гаялардан соң башланяр. 

ЧА1 ЫЗ Хоҗамбаз районында (Сандыклы чэлүн- 
де) уч гәднги, гечелгеси болан гыр, гуйы; Көнеүргенч 
раионында отурымлы ер. 

Ү ЧАҖЫ [Үча:җы] —- Байрамалы районында демпр ёл 
стандиясы, совхоз. Станцияның якынында үч саны аҗы 
сувлы гуйы боланы үчик, илки гуюлар, соңра станция ве 
совхоз шейле ат алыпдыр (Ч. Ходжаев, О. А т а х а- 
п о в. О кнлге Э. М. Мурзаева «Средняя Азия». «Изве- 
^ тия АН ТССР», № 3 , 1958, 114 сах.). Бу ады Үчхаҗы, 
ягны хаҗа гидип гелен үч адамың дүшлән ери дийип хем 
дүшүндирйәрлер. Бу нәдогрудыр. 
чп/Ү// 5 " — Ьәхерден рамонында арчалы дере, чешме. 

1 ЧАРЫК [Үча:рык] — Хоҗамбаз районында оң уч 
232 


тйрә (сурхы, олаМ ве гара гирелерине) дегпшлп боЛйП 
бир арык. 

ҮЧЬАШ—Чәрҗев районында үче бөлунйән арык. 

ҮЧБЕССЕЛИ — Гаррыгала рапонында дере ве чешме. 
Ерли диалектде бессе сөзи гаядан инип чыкылян ери, 
басганчаклары аңладяр. 

ҮЧБУРЧ — Теҗен районында ер ады, өвлүйә. Шол ер- 
дәки гүммезиң формасына гөрә галан ат. 

ҮЧГАРАЛАР — Эсенгулы районында узакдан гаралып 
гөрүнйән үч депе, даг. 

үЧГ еЗ _ Балканда бир чешмә биригйән үч саны 
чешме. 

ҮЧГӨЛ [Үчгө:л] — Калинин районында үч саны кө- 
лүң якынында ерлешев оба. 

ҮЧГУИЫ — Г арагумда саны боюнча ат алан гуюлар 
ве өри мейданлары; Бәхерден районында үч гуюсы болан 

даг. „ , 

ҮЧДЕПЕ — Байрамалы ве Теҗен раионларында оба- 
лар; Тагтабазар районында саны боюнча ат алан депе. 

ҮЧДЕПЕЛЕР —Эсенгулы районында үч депе. 

ҮЧДЕРЕЛЕР — Бәхерден районында янашык үч саны 

дере. ^ 

ҮЧДЕШИК — Сарагт районында үч дешиги оолан 

депе. /р 

ҮЧКЕРСЕН — Дарганата ве Дәнев аралыгында (1 а- 
баклыда) даг, оба. ЯГГ, дагда үч саны оюгың оарды- 
гы үчин, ол шейле ат алыпды| р . Бу ат барада дини ро- 
ваятлар хем бар. Кәбир маглуматлара гөрэ болса, ооа- 
ның адамлары тойда үч керсенден нахарланандьпслары 
үчин, оларың обасына шейле ат берлипдир. Эмма Оу нә- 

Я °ү Р 40ҖАК [Үчо:җак] — Тагтабазар районында (гум- 
да) гыр, гуйы; Дарганата районында ер адьк ЯГ1, гы- 
пың дүйбүнде керкили Байрам Әрсары тои эдипдар. 
Шонда газылан үч оҗак боюнча хем ол ере шеиле ат 
берлипдир. Үчоҗаклы диен ат Дашховуз оазисинде 
хем душ гелйәр. 

ҮЧТАГАН [Үчга:ган] — Гарагумуң бир бөлеги. ЯГГ, 
шол ерде бири-бирине якын аралыкда уч саны улы депе 
болуп, олар таганың аякларыны яда саляндыгы үчин, 
илки шол үч депә, соңра чөле шейле ат берлипдир. Ле- 
генда гөрә, Дерялыгың сувы шу депелериң гапдалындан 
акян вагтында, Хажымелнк балык тутуп, әпет газанда 

233 















олари ошшфипдир, И 1 у үч деиони хсм Тс 
уланыидыр. л)мма йу нәдигрудыр. Ьу ады 
уч елун. шол ерде бнригйәндиги ве гумун, 
диги оилен хем оаглапышдырярлар. Шу 
оиз XI л аеырың башларында хем душ гел 
И, 395 сах.). 

г чУ1 — Елөтен районында үч уруга 
рач ве хорасанлы тпрелерине дегишли оол 

Ү ЧлОЬУ 5 — 1 арагумда ер ады. денеп 
в у з, Едихокуз. 

УЧЧАТРЫК. - 1 азанҗык районында е 
Шол ерде үч саны сүйн.мек депелериц 
үчин, ол шеиле ат алыидыр. 


> ады, деие. 
би ри гйә идиг и 


ФДРАП —- Амыдеряның саг кенарында раион, посе- 
лок станция. Ьу гадымы адың манысы белли дәл. Ха- 
кыкы Фарап галасы хәзирки раион меркезинден 12— 
16 км гүндогарда, деряның кенарындакы гырың үстүнде 
ерлешйәр. Оңа өң Ф а р а п л ы обасы дийилйәрди. Де- 
мир ел гурландан соң, оу ат станция, соңра болса района 
дакыляр. X асырың тарыхчысы ал-Ма'суди ве географ 
ас-Сам'апшшң ишлеринде бу ат Ф а р а б гөрнүшинде 
душ гелйәр (МИТГ, 1, 16Ь ве 339 сах.). Географ Дкут 
болса Фарабың Гахыр ибн Алының рабаты хөкмүнде 
мешхурдыгыны беллейәр (МИТТ, 1, 339 сах.). Г. Вамбе- 
рп оу ады парс сөзн хасап эдйәр ве оиуң манысыны «ду- 
ры сув» дийип дүшүндирйәр (Уатбегу, 257 сах.). 
Охтимал, Вамбери шу сөзлерден угур алан болса герек. 
фер я-да фера — «товланан», «овадан», «ялпылдаян», 
«үстүнде», «гачмаклык» ве аб — «сув». 

ФАРАП ПРИСТАНЫ — Амыдеряның саг кенарында 
посёлок. Русча пристани — «гәми дуралга». Фарабың 
янында ве деряның кеиарында ерлешйәндиги үчин, по- 
сёлога шейле аг дакылыпдыр. 


вера:н] —Гадымы Сарагт округына 
Мәне. Чәче, Абыверт, Рохие ялы шәхер- 


ХАВЕРАИ [Ха 
дегпшли болан ве 


Ыүц өч ичипе алап ирки округ, нюхер _(А. А. С>'мш 
нов Материальные памятншш Нранскоп культуры » 
ппеднеи Азии. Сталинабад, 1945, 2о сах.). 1 ыяседдинин 
г»рр, »> ияыи ди»н о»лиги »3»- 

нни гысгалан 1 ирнүши болуи, эсасан, «гундогар» диен 
маныда уланыля^-ма коонр 

миныеыида хем душ гелиор, адың -ин оөлегн оолса коп 
лүк саның гошулмасыдыр. Автор «Решиди» агшы оир 
еөзлүге салгылаимак оилен, аиранын гүндогарыида ср 
лешнәи шу округа Хаверан («гүндогар») диилип ат да- 
1 - ы тандыгыны хем бечлейәр (М у х а м м е т 1 ы я с е д 
д“„ ТыяТуллугат. Кокант, 1242-ниси ли Ж р„ иылында 
парс дилииде язылан голязма, 2/3 сах.). 

ХАҖЫБУЛАК — Дарганата раионында чешме. 2 

^ХГҖЫШЧ -Тызылетрек районында (Гызылбайыр- 

Да (ХыАТнТшх„ А рд(7 А “а»с„ы„да (Гаратуыда) 
оба, Я1Т, гадым вагтларда шу гуйыньи. ш.ынм 

|Ү1екгә хаҗа гидип гелнән адам өлүпдир. 

ХАЗАР ДЕҢ31Т - серет: К а с п и. 

ХАЗАРЕК ГХаза:рек] — Саят районында депе, арык. 
Парсча хазар— «мүд»; «билбил». Буларың нәме үчин 
шеиле ат аландыгы белли дәл. 

ХАЗАРЕКЛИДЕПЕ [Хаза:реклидепе] — Гарабекевүл 

районында гала (серет: Хазарек). Гппятомпа ёл 
^ ХАЗАРЕЛ [Хазарё:л] — Демиргазык Гарагумда ел, 

гыр. Хазар — Каспи деңзишщ ады. 

ХАЗАР ЫМЕТҖИТ [Хаза:рыметҗи:т] —Кака раио- 
нында даг, гадымы кервен ёлы. Парс дилинде хазар — 
«мүң» диймекдир, эмма оңа нәме себәпден «мүң метҗит» 
динип аг галандыгы Оелли дәл. Бу сөзүң хазар диен 
халкың ады Оолмагы-да мүмкиндир. 

ХАШЪЛДИАЛАҢ— Тарагумда алад. ЯГГ, бу ат ре- 
волюциядан өң йыты-йытыдан Оолуп дуряп дүрли уруш- 
-давалар билен баглаиышыклы дөрәпдир. 

ХАИРАБА1 [Хайрабад] — Чүркменгала раионьшда 
ер ады (гадымы галапың орны); Чаршанды районында 
сардаба. Яшулулар Оу адың манысыны «хайыр-согап 
учнп еалнан җаи» дийип дүшүндирйәрлер. 




лЛ11ЫРХ0ҖА — Гызьыетрск райоиында СумбарыЦ 
олумы. (_)ца якыныидакы оьлуйәниң ады дакылыпдыр. 

лАЛАП — Вас тыверегинде (Мангырда; гала. Халап 
'-өзл аслында Сириядакы Лалал (Алеппо) шәхеринин 
ады бөлүп, она түркмен дессанларында көп душ гел* 
йәрис: 

Халапдан чыкмышам бир яр йитирип, 

Мрымың адына Гулнахал динрлер. 

(Шасенем — 1 арып) 

Ьу цды яшулулар деееанлардакы шол Халап шахерн 
ои. 1 сн оаглапышдырярлар. Деңешдир: Ш и р в а н, ша- 
м а х ы, Ш а с е н е м, Ашыгайдың, А к җ а г е л и 
ве ш. м. 

ХАЛА4 Амыдеряның орта акымында өң өзбашдак 
раион, хәзпр Керки раионына гарашлы поселок; Ашга- 
оат раионындакы с»неь обасының гүнортасында улы 
оапырлык. Лалач -- гадымы огуз-түркмен таппаларының 
оолуп, онуң адына т. гхашгарынп,.,. ыши 1 

ыныГ-^ пГ ИАеДАНН “ Ң (МИТТ - "" сах -)> Абылга*' 
Ң ( \ о н о н о в. Родословная, 46 сах.) ишлеринде 

Душ гелиәрис. ьу авторларың ухлиси халач созүни ило 
оөлуп, «гал ач» (останься голодным), «гал, ач» (остань- 
ся, огкрои) ялы дүшупдирнәрлер. 1. Ьамоери Оилса ха- 
сөзунден эмеле гелипдир диййәр 

т , ш Р Ло ГОрня Ьоха Р ы или Трансоксании, 

• 11 1Ь/,;( > 12 сах.д с)ңкн лалач районында әрса- 

рыларын. улудепе, гунеш тирелерм яшаяр, эмма яшулу- 
лар халач диен таппаның адыны онлмейәрлер. Әхтимал 
о> аг поселогың якынындакм лаллажьюаоа дией 
ввлүйәнвд ады билен багланышыклы болса герек (бе- 
рилиән гүррүңлере гөрә, өвлүйәде Ымам Мансур Халла- 
Ао 1 диен адам җайланыпдыр). Эмма биз халачлар Оу 
геррнторияда яшамандыр диимек ислемейәрис, чүнки ба- 
рып X асырда илкинҗилер хатарында халачлар Маве- 
раннахрдан Амыдеряның чеп кенарына гечипдирлер 
(Ьартольд. Очерк, У сах.). Врли тарыхчы мугаллымла- 
рың гүррүңлерине гөрә, Оневиң якынындакы байырлык- 
да өң халач тайпасы яшапдыр. Хакыкатдан-да, Мухам- 
мет ибн Наҗиб Ьекран .(XIII асыр) өзүниң «Җаханна- 
ма» диен ишинде халачларьщ бир тайпасының шу тезе- 
реге (ягны Абыверт ве Дерегезе) гөчүп гелендигини 
языпдыр (МИТТ, 1 , 34У сах.). 

23о 


ХАЛАЧ ЕЛЫ [ё:лы[— Гапагумда Байрамалы—Халач 
аралытында гадымы ёл (МИТТ, II, 425 сах.).. 

ХАЛВ4Т — Гызылетрек районында Сумбарын 2 олу- 
мы (УлыХаяват веКичиХалват). Халваг еөзү- 
нин манысы белли дәл, 

ХАЛКА — Ашгабат районында (Гарагумда) төвереги 
халкалайын гум билен гуршалан такыр, гуиы. 

ХАЛКАБАТ [Халка-ба:т1 — Дарганата раионында де- 
мир ёл станциясы. Халкабат — совет дөврүнде дакылан 


ЗГ ХЙЛКЛАРЫН ДОСТЛУГЫ КОЛЛЕКТОРЫ Даш- 
ХОВҮЗ оазисинде Өзбегистанын ве Түркменистаның тер- 
р?,™?«п“арь,нд«я гечйэн унь, зейкега Онь, газмага турк ; 
менлеоин өзбеклерин, гарагалпакларың ве бенлеки ми. 

летлерннвекиллериннн 

Очбегистан ве Түркменистан ССР Ькары Ооветлеринин 
Президиумларынын Указлары билен Көллүк ве Д°Р ЯЛ 
ноллекторларьша ,965-ижи йнлда шу ат Дакылдн. 

ХЙЛШЫХ [Халшы:х] — Фарап раионында ооа. 
Хал -әхтимал, адам ады; шых -^өвлат хасапланян 
тпйпа Денешдир: Шых, Омар, Хожа. 

ХАЛЫКБЕРДИ [Ха:лыкберди] -Көнеүргенч раионын- 
па оба, яп, бөлеҗик гум. Гожук тирели Халыкоерди ди- 
дайхан гумун этегннден юрт тутунып, яп газдыряр 
(оп 1908-нжи йылда арадан чыкяр). Илки гума ве я ■ ; 

сонра шол ердәки оба шу ат галяр (обанын икинжи ад> 

П о ш ш а г ө л). „ „„ Үппым _типе 

ХАЛЫМ — Тагтабазар раионында оба. 


“Җммдрль, - ЙГД^“^н? Р днй М ™: 

ерд7думе е "кин аЛ (б)и'ай баг.бакжа) ' экилйандяги ,ннн. 

^ХАН^АГыЬ^^Т^жнба^шгум! —Эсенгулы 
да гум. Она якынындакы X а н 0 а г ы дие н 

-ТнТаТа ГХангала:] — Тагта районында гала (икин- 
җи а,ды: А К е п д е р х а н а). ЯГГ. Хыва хапы Мэдоейим 
(Мүхаммет Рахым) езүне пир тутунмак үчин, Әралы 
ишавдГ хыва чагыряр ве шу галань. она совгат бериәр. 


237 







Зпалы игааның яянча геленле, Кемине игахыр хем шу 

гала^ч ятпяпльтп. . 

V лтдгуиы ^ч-нгуГты! — Гяпягммда гүиы. өримеи_а- 

ны' Гүйьтны 181Я-НЖИ йьтлпа Хыва ханы Мухаммет Ра- 
У1)Т^Т ГЯ^^ТЬТР^Л ГМИТТ, ТТ. 384 сах.Т. 

УЛ.НГЬТРЬТ ГХамтгьгоы! — Саоагт районынла гьтр. 
ЯГГ. гечетт асыпла ттгол гьтрын үстүнде аласакал тирели 
мяпылы хан той эдштдир 

ХАНГӘДТ4К ГХа-игд-дик] — Лапганата раноныида тә- 
диклтт гыр. Она нәме себдпден бейле ат берлендиги бел- 

ЛИ ХАНЁЛЫ ГХа:иё-лы] —Бәхерден районьтнда үстүнден 

ХАНКРРИЗ ГХа:нкә-риз1 — Бәхерден раионында оба, 
кәриз. ЯГГ. кәпиз Нурберди хана ве онун оглы Маг- 
тьтмгулы хяна дегишли экетт 

ХАНОБА ГХя-но-ба1—Байрамальт районында оба 
Гхәзипчи ады: Ленин). Шу обада Гклжемал хаиын ве 
огльт Юсуп ханын ятпандыгы үчин, оңа шейле ат берлип- 
дип. 

ХАНХОВУЗ ГХа:нховүз1 — Тежен раионында поселок 
пе Галагмм каиальтнын угрунда улы сув ховданы (парс 
тцлинде X а V з н-Х а и. пус дилинде болся X а V з-Х а иТ. 
Бл/ ат «ханын ховзы» диен маньтдадытт. чун<й он шү еп- 
дс бинтен керпичден эдилен ховуз бар экен. Гечен асы- 
пын ахьтрларьшла ховзун дашлапы алнып. гүйы учн!| 
пейдаляиьтлыпзьтп. Хас өн бу еиде Саоагт Матзьт чеовен 
1 \чтын мгпундакы кчунжи улы ст Я нтт"и болан Тильси- 
тяна тиохстш егтлешйәи экен. оп VI—VII асыплардан тә 

уү_х\Л ас^пляпя чеч^н ы'тддп есен шәхер болупдыр 

( Д Д ьт к п п Станции, 219—220 сах.Ь 

ХАНЪГЛБЕРЛИ ГХа:нъелберди1 — Йыланлы ратто- 
пьппя обя Хочъелбгрдн — тцре ады. 

ХАНЯИЛАГ ГХа:ня:йлаг1 —Бдхерден дагындя лепг. 
«ри мрйчяны Ханьт» кимдиги беллч дәл. 

ХАНЯП ГХа:ня:п1 - Калинин, Көнеургенч ве Сарагт 
районлапын-та Хыпа хянлаоы тапапыңдан газдырылан 
яплатт ^хәзивки ады’ Советяп): Тчокменгала оапо- 
нында Гмлжсмал хатта ве онүн оглы Юсуп хана дегишли 
болан ятт. Глөтеи районында хапльтк ерлере (ттатышанын 
М V ТК Рр. ттттне! сүв бррен лглы яп. 

ХАНЯПБОГ1Ы [Ха:ня:пбойы1 — Көнеүргенч районыи- 
яя Хаиябьш ботонда ерлешен обаларын тутуттт ады. 

238 


ХАНЯТАН ГХагнятан! — Көнеүргенч оайонында оба: 
Гаррыгала районында дере ве чешме. ЯГГ, Хыва ханы 
Хожаилиден гелйәркә, обада дүшләп гечендиги үчин; де- 
пе хем патышя геттеоалы Дөвлетшинин резидеттциясы 
болянн уччн. олара тпейле ат беолипдир. 
у лрлАР — Мяоы пяйонында обя. Харлар — тире ады. 
ХАРМАНҖЫК — Көнеургенч оайоньтнда го адьт. Ол 
срде хапмана мензеш депе бар. ^Ленешдир: Ч ә ч. 

X лп ОЛУМ — Гьтзьтлетоек районында Сумбарың ол\ г 


мьт. Хпп —тиое ады. 

ХАРЧИННДН ГХаочиинаш! —Кака оайонында оба 
пе" ч°шме Пяос лилинде хар чиңңан — «эшек анньтран» 

'чтпмсчппо. Обя •=),' Тоятпян ЯК”Ч Т-РЛЙОН Х-пчичнян лчеч 
чрпгмяпип ялът лакылыпдыр. Дечешдир: Эшегаины- 


р а тт. 

ХАС [Ха:с1 — Гызылаобат районында четттме, кэриз. 
өн оба. Адьтн манысы беллк ләл. Бу сөзе Эйпаи обала- 
рынын атлапында хем көч душ гелйәоис (Ферхенг. 
175 сах.). «Гума гачсан. Васа гач. кенте гачсан, Хаса» 
ди°ч нэкыл хем бар. 

ХАСАН — Красноводск районьтттда оба, гуттьт. Хасан - 
гуйыны газдыран адямьщ яды. 

ХАСА^ — Кя.<а оайоиындя хя^аолар яитаян обч (пиң 
Тәзе Хасар хем дийллйәр); Гызыларбат районьтнда 
даг. чептме, говак. Сонкы ат хем хасар диен этноним би- 
лен багланышыклы болса герек. Тәжик дилинде гялалара 
хисар хем дийилйәр (Мур з а е в. СА, 55 сах.). Г. Сапа- 
рова хасар диен этноними аоапларың «гала», «галалы» 
мянысьтндакы хпспп грзунпеттдип лийип иячляяп ТГ. С я_ 
парова. Диалект хасаоли туркменгкого язьтка. Катт- 
дилатская диссертэция. Рукопись. 6—7 сах.1. 

ХАСАГДАГ [Хасарда:г1 — Гаррыгала районында дяг. 
Бу адьпт хасар этноними билен багльт болмагы мчмкин- 
дир (хасарлар хәзип хем Банрамалы ве Какя райоңла- 
рыттда ятпаярлап). Ерди ятиулулар б\- адьт «Юсуп—Ах- 
мет» дессанындакы Асхар дттен дагың адыньш үйтгән 
гөрнүши хясап эдйәрлер ве дессяндакы вакаларын хем 
шу ерде болуп гечендигини гуоруч беойэплео. Дагьш 
ядына Магтымгулынын дөродижилигинде хем дуттт гел- 
Ггэрттс: 


Хасар дагы бейик болар, 

Үсти долы кейик болар (Хасар дагы). 




















ХАТАП — Керки ве Чаршаңңы районларында обалар 
(Чаршанныдакы оба Гөкдонлы Хатап хем днйил- 
йәр). Хатап — овнук туркмен тайпасы. ЯГГ. Амыдеря 
бойларына гөчүп гелйән вагтларында, бу тайпаның 
яшулусыньщ аялы дүйәнин үстүнде чага догуряр. Саг 
кенарда орун алан бу тайпаны ерли илат хатаплы, ха- 
тап дийип атландыряр (Винников, 86 сах.). Де- 
нешдир: Гарагалпагыстанда Хатап атлы улы канал. 
Эйранда болса 2 саны Хатап обасы бар (Ферхенг, 

I76 сахЛ 

ХАТАРДАШ ГХатарда ш) — Тагта районында (Гара- 
гумда) ер ады, ёлайырт, Гьпын йүзүнде ёл гөркезижи 
дашлар — ориентирлер гойландыгы үчин, она шейле ат 
берлипдир. 

ХАТАРДӨҢ — Чаршаңңы районында ер ады. Дөң сө- 
зи барада серет: Г а в а д ө н. 

ХАТАРКӨПРИ — Тагта районында ер ады. Якын ара- 
лыкда 8 саны көприниң бардыгы үчин, оңа шейле ат 
берлипдир. 

ХАТЫНАГА [Ха:тына:га]—Гаррыгала районында 
чешме. деое. Хатын — «аял». ЯГГ, шол дереде бак аялын 
отурандыгы («агалык эдендиги») үчин, она шейле ат 
берлипдир. 

ХАШЫМЛАР [Ха:шымлар] —Түркменгала районын- 
да оба. Хашымлар — тире ады. 

ХАШЫМОЮК ГХа:шымо:юк] — Чаршаңны районында 
(Көйтендагда) говак. Әхтимал, «хашамлы говак», чүнки 
ончң Т 1 чинде хек ве бейлеки минераллардан эмеле гелен 
тебигы. тәсин формалы сүтунлер, дашлар бар. Шонун 
үчпн хем 1966-нжы кылда бу говак заповедник диилип 
ыглан эдилди. Ерли яшулулар Хашым сөзүни адам ады 
хасап эдйәрлер. 

ХАШЫРДЫКЛАР — Мары районында оба. Хашыр- 
дыклар —■ тире ады. 

ХАЯТЛЫ ГХа:ятлы] — Гаррыгала районында үстүнде 
хаят салнан даг. 

ХЕҖЖЕЛИ — Гарагумда бионәче гуйы, өри мейданы. 
Хежже я-да геокже (эдеби дилде геж) —«ерден газылып 
алынян дуза медзеш дигир-дигир топрак, көл хечи» 
(ТЛС, 159 сах.). Денешдир: Ге ж л н. 

ХЕЖЖЕЛИОИ ГХежжелио:й] — Лении районында 
300 га мейданы тутуп ятан көл (оңа хәзир «Большеви- 
гин» көли хем дийилйәр, чүнки ол Карл Маркс адын- 

‘240 




дакы колхэзың «Большевик» участогындадыр). Я1 1, I а- 
закябың артык сувы оя акдырылмаздан өң, шу ерде 1 еж 
көп зкен. Хәзир көлде колхозың гушчулык фермасы ер- 

лешйәр. , 

ХЕЗИЛЧЕШМЕ — Гаррыгала раиопьшда сапалы («хе- 

зил») дере, чешмс. 

ХЕКИМ [Хеки:м] — Хоҗамбаз районында яп, өң оба. 
Хеким — тире ады. 

ХЕЛЛЕВ — Бәхердеи раГюиыпда даг. Адын. манысы 

беллн дәл. .. , пгг , 

ХЕЛЛЕВЛЕР — Ашгабат раионыпда ооа. ЯМ, лел- 
яев —оба яшулусының ады (агтыклары бар). 

ХЕЛЛЕҢ — Даптховуз районында оба. Хеллең - - тп- 

пе ады. 

ХЕЛЛЕС — Готурдепе төверегтшдс гум. Бу сөзүи мл- 

нысы белли дәл. ,, 

ХЕМЗЕОЛУМ — Г ызылетрек раиоиыида (.умоарыи 

олумы. Хемзе —■ адам ады. 

ХЕМЗЕШЫХ [Хсмзешыж] — Дашхоиуз раионыида 
оба Хемзе — әхтнмал, шыхлардап бирнииң ады. 

ХЕРЗЕКИЯП [Херзекияш] — Елөтен районында яп. 
Херзеки — тире ады. 

ХЕРРЕЛИҖЕ — Гумдаг — Эсенгулы аралыгында дик- 
же («херрелип дурап») депе, гуйы, өри мейданьт. 

ХЕРРИКГАЛА [Херрикгала:] — Ащгабат раионында 
оба. Бу ат аслында Э р к г а л а болмалы. 

ХЕРРИКДЕПЕ — Сарагт районыида дик («херрелип 
дуратт») депе, 

ХЕСЕНТАТ — Дәнев районында оба. Хесси - адам 
ады. 

ХЕТДЕКГЫР — Сарагг райоиыпда гыр. Хетдек — ол- 
тимал, адам ады. 

ХИНДИВАР [Хнидива:р] — Ашгабат районымда даГ, 
жүлге, дагың агзы. Вар сөзп «агыз» диеп маныда болса 
герек, эмма бу адьвд йүзе чыкыш тарыхы белли дәл. 
Она биз XIX асырың башларында хем душ гелйәрис 
(МИТТ, II, 405 сах.). Деңешдир: Пенҗивар. 

ХПНДИКҮШ — Ёлөтен районында носелок, сув хов- 
даны, Мургап дерясьтнда бент. Хинди —халк ады; күш 
парсларың коштән («өлдүрмек») ишлнгиндеи болуп, бу 
ат «хиндиниң өлен (я-да өлдүрилен) ери» диен маныда- 
дыр (Маллнцкий, 285 сах.). Посёлок бендиң, бент 


16 зпказ 93 


211 













хом шол тмиереклоки ериц ады боюнча атлалдырылып- 
дыр. Беиле Ч а ң л ы б е и т хем лийилйәр. 

ХОВДАН [Ховда:п] —Ашгабат районында ховданың 
алы дакылап оба. 

ХОВДАНҖЫК [Ховдашжык] — Бәхерден ве Гы.чы- 
ларбат районларында ховдаилы чешмелер, дерелер. 

ХОВДАНЛ ЫЧЫНАР [Ховда:нлычына:р] — Гаррыга- 
ла районында дере ве чешме. Дереде 5—6 дуйп чынарыц 
дуйбунде ховдап эдилендигн учпн. она шепле ат бер- 
лппдир. 

ХОВУЗХАН [Ховузха:н] — серет: X а н х о в у з. 

ХОҖА — Гарабекевүл ве Гаррыгала рапонларында 
обалар; Кака районында чешме. Хоҗа — ввлат хасап- 
ланяи тнрәпмң ады. Гарабекевүлдәки обаның хәзнрки 
ады: Б о л ь ш е в й к. Гаррыгаладакы обада хәзир гара- 
кел тиреси яшаяр, шонуң үчин оба Г а р а к е л хем ди- 
йнлйәр. Какадакд чешмәииң сувуның күкүртли болан- 
дыгы үчин, оиа шейле ат берлен болса герек (серет: X о- 
җага й н а р). 

ХОҖААРЫК [Хожаа:рык] — Гарабекевүл ве Чәржеи 
рапонларында хоҗалара дегшплн болан арык. 

ХОҖАБЕПНК — Даргаиата районыида депе. ЯГГ, 
онун гапдалындзкы гуйы бир хожа дегншлн боландыгы 
үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

ХОҖАБУЛАН — Кака районында җар, гадымы оту- 
рымлы е.р. Булан сөзуштң манысы беллн дәл. 

ХОҖАГАйНАР [Хоҗаганна:р]—Чаршанны райо- 
нында (Көйтендагда) чешме. Гайнар сөзи чешмәниң 
гайнап чыкяндыгыны аңладяр. В. В. Радлов бу сөзүң 
«атылып чыкян чешме» диен мат 1 ысыны беллейәр (Р а д- 
л о в, 11. 16 сах.). Түркн диллериң кәбирлеринде гайнар 
снзи «чешме» манысында уланыляр (К о н к а ш п а е в, 
54 сах.). Хоҗа сөзи бу ерде «мукаддес» манысыидадыр, 
чүнки Кәйтен жүлгесиндәки дуз алынян ерлериң ве чеш- 
мелериң адында ол көп душ гелйәр. Бу ерлери руханы- 
лар мукаддес дийип ыглан эдипдирлер, оларын адына 
болса «хоҗа» сөзи гошулыпдыр. Хоҗагайнар хем шейле 
чешмелериң биридир (С. А тзниязов. Ходжагайна^р. 
«Комсомолец Туркменистана», 17.Ү11.1965). Умумаи, 
Амыдеря бонларының топонимикасында өвлүйә атларын- 
да ата, баба сөзлери билен бирликде хоҗа сөзи хем ак- 
тив уланыляр, ол адың көпленч өңүнден гошуляр. 

242 


ХОҖАГАЛА [Хоҗагала:] - 1'арабекевүл, ГаррыгалД 
ие Гызыларбат районларьтнда хоҗаларын япгатт обала- 
ры, галалар; Кака райоиында гала (өң оба). 

ХОҖАГАРА — Көнеүргенч районында оба. Хоҗага- 
ра — адам ады. 

ХОҖАГАРАВУЛ — Чаршаңны ранонында чешме. Хо- 
җа сөзи барада серет: X о җ а г а й н а р. Бу^ат шол чеш- 
мәниң угрунда гаравулхананың боландыгы билен багла- 
нышыклы ’ дөрәпдир. Деңешдир: Г а р а в у л, Г а р а- 
в у л г у й ы, С а к х а н а, Д н р е г л п. 

ХОҖАГЕЛДИОЛУМ —■ Гызылетрек районында Сум- 
барын олумы. Хоҗагелди — адам ады. 

ХОҖАГУИМА — Газанҗык рапонында хоҗа дегишли 
болан гуйма (бу сөз барада серет: Акҗагунма). 

ХОҖАГҮБҮРДЕК — Тагтабазар районында чешме. Бу 
ат сувуң шаглап («гүбүрдәп») ашак инйәндиги билен 
багланышыклы дөрән болса герек. Хоҗа сөзн барада се- 
рет: Хоҗага й н а р. 

ХОҖАГҮРЛҮК — Хоҗамбаз районында оба, гупы. 
Она нәме себәпден бенле ат берлендигн белли дәл. 

ХОҖАДАГ [Хоҗада:г] - Кака районында даг (оңа 
Хожанын дагы хем диййәрлер). 

ХОҖАҖУМБАЗ — Гызылетрек районында Сумбарын 
олумы, өвлүйә. Бу адын Хоҗаҗанбаз гөрнүшинде 
уланылышына биз XIX асырын башларында хем душ 
гелйәрис (МИТТ, II, 468 сах.). Деңешдир: Хоҗамбаз. 

ХОҖАНДАТ [Хоҗантдагг] — Гарабекевүл районында 
гадымы гала. Идат сөзүнин манысы бе.члп дал (әхттт- 
мал, адам ады). 

ХОҖАИЛИ [Хоҗашли] — Чәрҗев раионында оба 
(«хожаларың или», ягны обасы). Шейле атлы шәхер 
Гарагалпагыстанда хем бар. 

ХОҖАИНЕБЕГ [Хоҗашнебег] - Саят районында 
оба. Хоҗаинебег — тире ады. 

ХОҖАЙПӘК [Хожайпәж] —Чаршанны районында 
(Көйтендагда) чешме. Хоҗа сөзи барада серет: Хожа- 
г а й н а р. Ерли илат бу чешмәнин сувуны «мукаддсс» 
(«пәк)» хасап эдйәр ве дүрли дертлерден гутулмак 
үчин, ол сува ювуняр. 

ХОҖАК — Чаршаниы районында (Көйтен җүлгесин- 
де) оба. ЯГГ, Хощак —Хоҗагышлаг днен адың гысга- 
лан формасыдыр. 

ХОҖАКЕНЕПСИ — Дәнев раноиыида оба, өвлуйә. 

16* 243 












Кснепси. сөзүшщ маиысы беллм яәл. Оба өвлүйәшщ аяил 
дакьтлыпдыр. ЯГ1', өвлүйәде хоҗалардап Кенёпс диен 
адам җайланыпдыр. 

ХОҖАКЕШМИР [Хожакешми:р] — Хоҗамбаз райо- 
иында оба, гуйы. Кешмир сөзүниң манысы белли дәл. 

ХОҖАКСАР — Чаршанңы районында (Квйтендагдп) 
чешме. Сар сөзүниң мапысы белли дәл. 

ХОҖАКҮММЕТ —Тагга районында оба, ивлүйз (оба- 
иың хазирки ады: Ягтылык). Куммст — «гүммез» 
дпймекдир. Нвлүйаниң ады оба гечипдир. ЯГГ, нвлүйа- 
ч.акн гүммез Холха Ахмет Ясавы үчин салнан хем болса 
ол бу ерде жайланмандыр. Гүммез хозир йыкылыпдыр. 

ХОҖАЛЫК — Дарганата районыида совет дөврүнде 
а г дакылаи оба. 

ХОҖАМАҢ [Хоҗамащ] — Челекенде гум. Хощам — 
адам ады; аң — аңңат сөзүниң гысгалан гөрнүши. Ле- 
нешдир: К ә с и м а н. 

ХОҖАМБАЗ [Хоҗамба:з] — Амыдеряның саг ке- 
парында рагюн, посёлок. Иосёлогың гапдалында Хо җа- 
же ңбазата дпен өвлүйә болуп, онуц ады илкн оба, 
с(жра района гечгшдир. Г1арс днлппде щеңбаз— уруш- 
1 ан<> динмекдир. Сингармонизм кадасына лайыклыкда, 
җ.ең сөзүпдәки инче е ёгын а се-сине өврүлнпднр, оаз сө- 
түндәки додак чекимсизи болан 6 сеси онүндәки ң (н) 
сесимн ассимиллешдирипдир. Нетиҗеде, бу топоним шей- 
ле фонетик өзгеришлере сезевар болупдыр: Хожаҗең- 
баз<Хоҗаҗанбаз<Хоҗаҗамбаз<Хоҗамбаз. Ерли 
илат арасында Хоҗҗамбаз диййәнлер хәзир хем көп. Ге- 
чен асырдакы рус карталарында бу ат X о д ж а- 
Д ж а м б а с, X о д ж а-Д ж у м б у с ялы формаларда 
душ гелйәр. Хатда ТССР-нн илкинжи адмииистратив бн- 
лүнишиклериниң ресмн документлеринде хем Хоҗамба- 
зың ады Хо д ж а-Д ж а н б а з гөрнүшинде язылыпдыр 
(Администратнвиое деление Ту.ркм. ССР. Полторацк, 
1926). Шахырларың гошгуларында бу топоинм Хоҗа- 
җ а II б а з. X о җ а н б а з гөрнүшлеринде уланылыпдыр. 
Мссслем: 

Кесип Хощанбаз. галайы-Хапбары бмрле. 

(Сейди) 

X о җ а м б а з атлы өвлүйә Гызылетрек районында хем 
бар. 


ХОҖАМЕҢЛИДОҢ — Эсенгулы районында депе. Хп- 
щамеңли — адам ады; доң сөзи барада серет: Г а р а- 

д 0 Н 

ХОҖАМШҮК.ҮР — Сарагт районында белент депе 
Хощамшүкүр — феодал ханың ады. 

Хощамшүкүр — ханымыз, 

Юва-елмик— нанымыз, 

Юса-елмик гутарса, 

Неиең гечер халымыз (Фольхлор). 

ХОҖАНЫЯЗТУТУЛАН [Хоҗаныя:зтутулаи] — Гар- 
рыгала районында дере. Хощаныяз —адам ады. 

ХОҖАОЙ [Хоҗао:й] — Көнеүргенч районында ер 
ады. Өң бу ерде хоҗалар отурыпдыр. 

ХОҖАСУВЫ — Бәхерден районында өң хоҗалара де- 
гишли болаи чешме. 

ХОҖАТАПМАЗ — Елөтен районында өң оба. Елдаи 
сова ерде ерлешендиги үчин, оңа шейле ат берлипдир. 

ХОҖАТАРНАВ — Чаршаңңы районында (Көйтендаг- 
да) чешме. Ерли геплешикде тарнав — «тернав» диймек- 
дир. Чешмәнин сувы тернава мензеш дашың арасындап 
акяп. Хожа г«чч барата серет: Хожагайн а п 

ХОҖАШҮЛЛ ҮК — Чаршаңңы оайонында (Көйтен- 
дагда) сүлүгп көп болан чешме. Ерли геплешикде шүл- 
лүк — «сүлук» диймекдир. 

ХОҖАЭЛВЕЙ —Чаршанңы оайонында (Көйтендаг- 
да) чун сувлы ой, өвлүйә. Элвей сөзүнин мапысы беллн 
дәл. 

ХОҖЕЙППЛ — Чаршаиңы районында (Көитенде) 
оба. Бу адың манысы белли дәл. Ерли илатык аоасында 
шейле легенда бар: гадым вагтларда шу оба бир пил 
гелйәр. Оиүң үстүне Хожа Рүстемнн меиди нүкленипдир. 
Оны шу обада жайлаярлар. Шондан хем оба Хоженпил 
(«хожанын пили») диен ат галяр. 

ХОЗЛУДЕРЕ [Хо:злудере] —Гапрыгала раионында 
хоз агачлары көп болан дере, чешме. 

ХОМАЙ [Хо:май] — Калинин районында оба. Хомаи 
я-ла ховмай — тире аяы. 

ХОРАС.М I [Хопаса:и1 — Эйоаның демиогазык-гундо- 
гарында велаят. Гады.м заманларда ве орта асырларда 
Көпетдагың этегиндәки энчеме райоылар шу велаята де- 
гишли экен (К. А т а е в. Из истории туркменского насе- 
лсния Атека. «Пзвестня АН ТССР», серия обтдеств. иаук, 

245 









Ц' 




1965. ,№ (3). Хорасан—«гундогар» дпймекдңр. Ол парс- 
ларын кур —«гун» ве асан— «чыкар», «догар» сөзлеринден 
эмеле гелипдир (Н и к о н о в, 456 са.\.). Парс ве Ырак 
велаятларының гүндогарынла ерлешйәпдпгп үчин, она 
шейле ат берлипдир (Мухаммет Г ы я с е д д и н. 
Гыясуллугат. Кокант, 1242-нҗи хнжрн пылыпда парс 
дилинде язылан голязма, 282 сах.). 

ХОРАСАНЛЫБЕРК [Хораса:нлыберк] — Елөтен ра- 
йонында үстунден гечмеси кын болан («берк») гум. Хо- 
расанлы — тнре адьт. 

ХОРДУМ—Бәхерден раноныида даг. Адын манысы 
белли дәл. Дага М ы р а т г ы р к хем дийпәрлер. Мы- 
рат — гырк тирели адам ады. 

ХОРЕЗМ — Гарагалпагыстаны. Өэбегистаныи Хорезм 
гтс Түркменистаның Даш.човуз областларыны өз ичпне 
алян оазис. Ики мүн йыл чемеси вагтдан оә])н X у в а- 
р а з м п ш, X в а н р е з м, X в а р и з м формаларында 
уланылып гелйән бу адың «гүнешли ер» (парсча хур 
«гүн», зм —«ер»); «хасыллы ер», «хвари диен халкын 
горды» ялы маны вариантларыны беллейәрлер (БСЭ, 
т. 46. 325 сах.). 

ХОРЕЗМБАГ ГХорезмба:г1 — Гадымы Үргенч (хәзип- 
кц Көнеүргенч) шәхеринин гүнорта-гүнбатар тарапында- 
кы улы беркитме. XIX асырын орталарында Хына хапы 
Сейит Мухаммет тарапындан салнан бу беркитмәниң ор- 
мы XIII—XIV асырларда Алтын Орда хәкимлетшнң 
дынч алян резиденциясы болуп хызмат эдипдир (БСЭ, 
т. 46, 327 сах.). Бу ат, әхтимал, шол дөвүрлердәки баг- 
лар билен багланышыклы болса герек. 

ХОРЕЗМ ЧӨЛИ — Гапагумун Хыва тарыхчылары та- 
папындан уланылан нвргүнли а ; >ы. Бү гумуң Габаклы- 
дан демиргазык тарапына олар X о п ез м и н ед н гу- 
м ы хем дийипдирлер (МИТТ, II, 428 ве 435 сах.). Се- 



рет: Г а р а г V м. 

ХОРҖУНКӨЛ [Хоржункө:л] — Чаршаңңы районында 
(Кәптенде) гоша-гоша («хоржуна меңзеш») көллер. 

ХУДАЙБЕРДИ ГХудалюерди] — Красноводск райо- 
пында оба, гуйы; Гызыларбат районында чешме. Худай- 
перди гүйыны газдыран ве чешмәни ачан адамларың 
ады. 

ХУДАЙБЕРДИЕВ — Елөтен районында оба (өңки 
ады: Эркисадык). ТССР Екары Советинин Прези- 
диумьшың Указы эсасында ТКП МК-ның секретары Яз- 


гслы Худайберднеппң хатырасына оба шу ат дакылды. 

ХУДАИДАГ [Худа:йда:г] — Небитдаг төверегинде гиц 
шорлугың ортасында ерлешйән бөлеҗик даг, небитлп ер. 
Дагын шорлукда ерлешепдигн ве үстүнин от-чөпсүзди- 
ги үчин, яшулүлар о.чуң адыпы «худап газап эден^даг» 
дийип дүшүндирйәрлер. Небитдаглы 61 яшлы небнтчи 
Бегли Чопанов болса шу ерде скважина отурдыланда 
Худайгулы Ягшымәммедов диен адамың вепат болан- 
дыгыны", онун хатырасына дага хем шейле ат дакылаи- 
дыгыны гүрруң берди. 

ХУНЧА — Ашгабат ранопында даг. Адың манысы оел- 
ли дәл. 

ХУРМАНТГӨКҖЕ [Хурмантгөжҗе] — Гөкдепе раио- 
нында оба. Хурмант — нлки гала ады, эмма манысы бел- 
ли дәл (ерли яшулулар оны Хормат галасы дипип дү- 
шүндирйәрлер); гөкҗе — тире ады. XIX аеырың оашла- 
рында бу ат X и р м а н т у ве Хирма нту ч е ш м е с и 
гөрнүтнлеринде душ гелйәр (МИТТ, II, 389 ве 406 сах.). 

ХҮВҮЛИ — Бапрамалы районында үстүнде жаның ха- 
рабалары болан гала; Гарагумда гуйы. к өри мейданы. 

ХҮЛБИЕК —Чаршаңңы районында (Көитендагда) су- 
вунын чыкышына гөрә ат алан чешме. Ерли геплешик- 
дәки хүлбиек сөзи сес меңзетмеси болуп, «шилдиреижи» 

диен маныдадыр. ү 

ХҮНТҮШ — Бәхерден райопында кәриз, өң ооа. н- 

туш — әхтимал, кэризи газдыран адамын ады. 

ХЫВА [Хы;ва] — Хорезм оазисиниң икинжи ады (хә- 
зпп Өзбегистянля шәхерТ Адын манысы беллн дәл. 

ХЫВААБАТ [Хы:ваа:ба:т] —Кака районында ооа, 
чешме (чешмә өң Ч е ш м е й и-Х а л ж а н, ягны «Хал- 
жанын чешмеси» днйилнәи экен). Энран шасы Недир 
[па ( 1 688—1747) 1740-нжы йылда Хыва чозяр ве 4000 
саны эйранлы есирлерн бошадып, олары шу ере гөчү- 
рнп гетирйәр ве олар үчпп гала салдыряп ( В. В э а р- 
тольд Соч., III. М. 1965, 133 сах.; МПТН II. 146 са.х.) 
Бу гала Недир шанын баш резиденцияеы оолан Келетн 
демиргазыкдан эдилйән чозушлардан горап сакламак 
үчин салыняр (ТССР тарыхы, I том, I китап, - сах.). 

ХЫВАЕЛ [Хы:ваМ — Гарагумда Хывадан Кесеар- 
кажа гайдян улы ёл. 

ХЫВАЛЫОБА [Хы:валыо:ба] — Калинин ранонын- 
да оба. Човдурларың бир топары Хывадап гвчүп гелип, 
шу обада ерлешппдпр. 

217 














ХЫВАЧЫОЙ [Хы:вачыо:й] — К©неүргеыч районында 
оба. Хывачы — шу ерден илкинҗи гезек юрт тутунан ве 
шу асырыи башларында арадан чыкан Араз хывачынын 
тиресиниң ады; ой сөзи барада серет: А л и л и о й. Емут- 
ларда, дүеҗилерде ве кәбир бейлеки тайпаларда хывачы 
диен тмре бар. Ёмут диалектинде ер-юрт атларынын 
ызына гошулян -чы/-чи аффикси -лы1-ли дерегине ула- 
ныляр (челе/сенли-челекенчи, йыланлылы-йыланлыпы). 

ХЫВАЧЫЯП [Хы:вачыя:п] — Тагта районында яп 
(серет: X ы в а ч ы о й). 

ХЫС [Хы:с] —Бәхерден районында үсти текиз белент 
даг (она Хысың дагы хем дийилйәр). Парс дилин- 
де хыс — «өл», «чыглы» диймекдир. 

ХЫСРАВГАЛА [Хысравгала:] — Кака районыида 
Хысрав шаның ады билен багланышдырылян археологик 
әхмиетли гадымы гала, өң оба. X. Багтыяров бу галаны 
Пештагда шалык зден Хысравың дачасы дийип чаклаяр 
(Бахтиаров, 49 сах.). А. А. Марущенко болса оны 
парфянларың гадымы Апаварктиха шәхериниң галын- 
дысы хасап эдйәр (А. А. Марущенко. Хосров-Кала. 
Труды Ич-тя ИАиЭ, II. Ашхабад, 1956, 112, 142 сах.1. 

ХЫШШАГУЙЫ — Хожамбаз районында гуйы, өри 
мейданы. Хьиииш —тире ады. Кәбир яшулулар бу ады 
хыша билен хем багланышдырярлар. 

ХӘНДЕК — Дәнев ве Фарап районларында обалар. 
Парс дилпнде хэндек — «чукур» диймекдир. Үч тарапы- 
ны белент гумуң гуршап аландыгы үчин, Фарапдакы оба 
шейле ат берлипдир. Дәневдәки обаның илаты болса Фа- 
рапдакы Хәндекден гөчүп гелипдир, 

ХӘЧҖЕ — Хоҗамбаз районьтнда (Сандыклы чөлүн- 
де) гыр, гуйы, өри мейданы. Хэчҗе —«хачҗа». Гырын 
иктг айрылятт орп хачҗа мекзедилйәр. 


ЧАГАТ — Калинин районында көл. Чагат ер —экин 



битмеиән чәгесөв, эрбет ер диен маныдадыр. Даг атла- 
рында бу сөз гечмеси кын, дашлы ерлери аңладяр. Шү 
көлден баш алян улы зейкеше хем Чагат дийилйәр. 
ЧАГАТАИ — Дашховуз районында оба, Чагатай — 

248 


Чингиз ханың икинжи оглуның ады. Оба нәме себәпден 
шейле ат берлендиги белли дәл. 

ЧАГАТЛЬЩЕРЕ — Гаррыгала районында дере (се- 
рет: Ч а г а т). 

ЧАГЫЛ — Красноводск районында посёлок. Ол ча- 
гыллы ерде ерлешендиги үчин, шейле ат алыпдыр. Пос- 
ёлогың төверегиндәки гума хем Чагыл дийилйәр. Денеш- 
дип: Г и н ч а г ы л, Г а р а ч а г ы л. 

ЧАДЫР [Ча:дыр1—Кпасноводск раноныпда форми- 
сыня гөрә ат алан чаг; Каспи дензиниң япым ядасы. 

ЧАЕ1\ [Ча:ек] — Гөкдсле районында чешмс. Парс дн- 
лпнде чаек —«чайҗагаз», «чешмеҗнк» диймекдмо. 

ЧАЙДАРГАН [Чайдарга:н] — Гызылетрек райоиында 
дере. Чай диен географик термин сув акян я-да бир 
вагт сув акан улы җары анладяр (ТЛС. 733 сах.). Гую- 
ларын. чешмелериң атларында хем бу сөзе душ гелйз- 
рис (Ч а й л ы, М а р ч а к, Г е н д е ч а й диен гуйы ве 
пт. м.). Шү дередәки снл сувлары акяп җарын (акьшып) 
бирнәче бөлеге бөлүнйәндиги («даогаяндыгьт») учин, 
она шейле ат берлипдир. Яшулуларын бпрнәчесп б\- 
ады чай йукли кепвениң шу дереде таланандыгы билеи 
хем багланышдыряр. 

ЧАЙЛЫ !Ча:йлы1—Гызылетрек оайонында дере, чети- 
межик. Чай сөзи барада серег: Чайдарган. 

ЧАЙЫРЛЫ — Гарагумда каклар, такырлар. 

ЧАКАНГАЛА [Чакаигала-1 —- Гаррыгала районында 
(Чендив жулгесннде) гала. Чакан —әхтимал, адам ады. 

ЧАКМАГАШУВ [Чакмага:шув1 — Чаршаңмы районын- 
дакы дагда чакмак дашларына бай ер. Аии;в —«ашмак» 
сөзүнден болуп, дагын үстүнден гидйәи ёлы анладяр. 
Денешдир: Агашув 

ЧАКМАГЫБАК — Калинин районында оба. Чакмак 
ве ыбак —тиое атлары. 

ЧАКМАКДАШБЕЙИК [Чакмакда:шбейик1 — Ашгабат 
районында (Әневин якынында) улы гум депеси. Чакмак 
ве бейлеки дашларын көп таныляндыгы үчин, оиа шейле 
ат берлипдпр. Археологлар бу депәнпн ашагында даш 
асыры дөврүнде улы посёлогың ерлешендигини аныкла- 
дьтлар (Сарианиди, 15 сах.). 

ЧАКМАКЛЫ — Ашгабадын 30 км демиргазык-гүнбз- 
тарында ер ады. Ч а к м а к д а ш б е й и к шу ерде ер- 
лешйәр. 


[»' 2 49 









ЧЛКМАКЛЫЧӨҢҢЕ — Сарагт райоиында дагыа чак- 
мак дашларына бай ерп. Чөңңе —дагын дпк депеси. 

ЧАКЫР — Керкн райопында оба. Чакыр —тире ады. 
Чакыр я-да чекир (арапча: шакир) термишг VIГ—VIII 
асырларда хем уланылыпдыр пе ол професснонал эсгер- 
.' 1 ери. уршужы дружинниклери анладыпдыр (А. М. М а н- 
дел ь ш та м. К вопросу о зпачеипи термина «чакир». 
«Известия АН Тадж. ССР», отд. обгцеств. наук. вып. 
\ т . 1954, 107 сах.; В. В. Бавтольд. К истории куль- 
турной жмзип Туркестана. Л., 1927, 36—37 сах.). Бнзпң 
ата-бабаларымыз болан огузларын нерите чекирлери бо- 
лупдыр, ерли хак-беглернң, хатда улурак дайханларьш 
хем чекирлерп болуп. оларың көмеги билен хызматкәр- 
лер табыплыкда сакланыпдыр (История Узб. ССР, т. 1, 
кн. 1. Ташкент, 1955, 118 сах.). Эмма әрсарыларың ча- 
кыр ве чекир дпен гарындаш тирелериниң гадымы дру- 
жинник—чакырлар билен мәхили арабагланышыгының 
боландыгы барада элимизде маглумат ёк. Шу чакырла- 
рын обаларыны тапавутландырмак үчин, оларың бир 
обасына өн Чогупчыкарчакыр дийилйән экен 
(она сувы токуртгадап ёкары атылып, чогуп чыкяп 
арыгын ады дакылыпдыр), бейлекп обасына болса Э г- 
р п л и ч а к ы р дийлипднр (эгри —тире ады.). 

ЧАКЫШАРЫК [Чакыша:рык] — Чаршаңңы райоиын- 
да ча-сышың көп битен еринден газьтлан арык. Чакыш — 
өсумлик ады. 

ЧАКЫШЛЫ— Гарагумда ве Сандыклы чөлүнде гую- 
лар, өри мейданлары. 

ЧАЛ1ЫР [Ча:лгыр] — Эсенгулы райопында чал гыр. 

ЧАЛДАГ [Ча:лда:г] — Бәхерден ве Газанҗык район- 
ларында реңкине гөрә ат дакылан даглар. 

ЧАЛ01Т [Ча:ло:й]—Небптдаг төверегинде узакдан 
чаларып гөрүнйән улы ой, гуйы. 

ЧАЛОЮК [Ча:ло:юк] — Эсенгулы районында оба 
(ерли илатын уланышы: Чалуйук). Обанын гапда- 
лында чал реңкли овнук дашлара бай болан пкп саны 
депе бар (У л ы Ч а л о ю к ве К н ч н Ч а л о ю к). Шо- 
ларың биринде нчине дүе гнрип бнлйәи улы говак 
(«оюк») боландыгы үчнп, нлки депелере, сонра оба шу 
ат берлнпдпр. 

ЧАЛПАВ — Гекдене районында гин мейдан. Чалпав 
—сув йыгпаиып, батга болуп ятап ер (ТДС, 737 сах.). 

250 


ЧАЛСУВ [Ча:лсув] — 1 азанҗык районында сувы мн- 
нераллы чешме. 

ЧАЛТҖА — Гызылетрек районында (Гызылбайырда) 
дере. ЯГГ, ягыш яган дессине, чалт сув йыгнаняндыгы 
үчин, она шейле ат берлипдир. 

ЧАЛТУТ [Ча:лту:т] — Саят районында оба, арых. 
ЯГГ. арыгың Гарамахмыт каналындац айрылян ерннде 
бпр улы гарры тудуң боландыгы үчим, нлки арыга, соң- 
ра оба шу ат берлипднр. Молланепес бу ады Ч а р т у т 
формасында хем уланыпдыр: Чахарҗуй, Чартут, Көпёк- 
лн. Хоҗамли, Дүеҗи («Әлемге гелген, гелмегей» гош- 
гусы). 

ЧАНАК [Чадгак] — Бәхерден районында дере, чешме. 
ЯГГ. дереде сув йыгнанян чукур (куп) бар. 

ЧАНАКГАШ [Ча:накга:ш] — Тагтабазар районында 
сун чыкян ериииң формасына гнрә ат алан ой. Денеш- 
дир: Г а з а н ж ы к, К е р с е н җ и к. 

ЧАНАКЧЫ [Ча:накчы] — Чаршанны районыида «н 
оба, хәзир арык. Чанакчы — тггре ады. Г. И. Карпов 
тпрәниң адыпы «агач аяхгап» (деревяшгые лаптп) дгг- 
йип дүшүндпрйәр (Карпов. Родословная, 69 сах.). 
эмма бу нәдотрудыр, чүнки ЯГГ, бу тирәниң векиллери 
өн чапак, окара ясамак билеп мешгул болупдырлар. 

ЧАНДЫБИЛ [Чандыбшл] — Керкгг районында гала 
ве онуң төвереклери. Яшулулар оньг Гөроглыиын Чагг- 
дыбили хасаплаярлар. 

ЧАНДЫР — Дарганата, Дәнев, Фарап ве Иыланлы 
районларында обалар. Чандыр — тире ады. Ерли яшу- 
лулар бу тирәнн гөкленлер бнлегг гарындаш хасап эд- 
нәрлер ве өн оларын ата-бабаларының Гаррыгала райо- 
ныпдакы Чандыр (серет: Чендир) җүлгесннде яшан- 
дыкларыны гүррүн берйәрлер (Винннков, 65 сах.). 
Неднр шаның йөришлери дөврунде бу тирәниң векил- 
лерн бейлеки түркмен тирелери бплен бнрликде Хыпа 
ве Бухара ханлыкларына гөчйәрлер (В и н и н к о в, 66 
сах.). 

ЧАҢЛАВ •— Хоҗамбаз районында ат чаггышьггы гечи- 
рилйәи гумаксы (чаңлы, тозанлы) гнң мейдан. 

ЧАҢЛЫ — Тагтабазар районында думанлап, чаңҗа- 
рьгп дуран даг; Байрамалы райоиьгггда депе. 

ЧАҢЛЫБЕНТ — Ёлөтен районындакы Хиидикүш беи- 
диниң ерли ады. Бендиң ёкарсындан шаглап ашак ии- 







йән сувун, овнук дамжаларынын тозаны («чаны») яды- 
на саляндыгы учин, она шейле ат берлипдир. XIX 
асырда С1841—1842-нж.и йылларда) бу ат Чанлыгү- 
з е р гернүшинде душ гелйәр (МИТТ, II, 484 сах.). 

ЧАҢЛЫБӨВСҮК — Гызылетрек районында ер ады. 
гая. Гаянын бөвсүлен еоинден элмыдам тозанлы шема- 
лыц өвсүп дуранлыгы үчин, оңа шейле ат берлипдир. Де- 
нешдир: Г а й л ы, Е л л и о й , Б а т х ы з, Ш оввул- 
д я к ое ш. м. 

ЧАҢЛЫДЕПЕ — Байрамалы районында узакдан чан- 
жаиып гөоунйән депе. 

ЧАПАЕВ — Елөтен районында совет деврунте ат 
дакылан посёлок, совхоз; Теҗен райтонында оба. Чапаев 
— гпажланлык хршуның легендар гахрыманы. 

ЧАПМАОЛУМ — Гызылетрек районыида Сумбарыц 
чапылып эдилен олумьт (гүзерп). 

ЧАРАН — Гарагумда җаолы гыр. Чаран я-да җаран 
«җап» сөзкнлен болуп. «улы җар» диен маньтдадыр. 

ЧАРБАГДЕПЕ ГЧа-рба:гдепе] — Саят районында өн 
оба, хәзир депе. ЯГГ. депәнин төвереклери Абдылла 
ншяна вахым эдилип беолен ер болуп, онда шу ишанын 
чапбэгы еолешипднр. Денешдип: В а х ы м ъ е р. 

ЧАРБАГЛЫ [Ча:рба:глы] — Тагта районыпда баглык 

ЧАРЛАКЛЫАДА [Чарлаклыа:да1 — Челекен төвере- 
гцнде Айлягыи бчо адасы. Чаплак — гсш ады. 

ЧАРЛАКЯП [ЧарлакяшТ—- Мары районында ооа, яп. 
Яба нәме себәпден' бейле ат берлендиги беллн дәл (әх- 
тнмал. «чарлаклы яп»). 

ЧАРМЕРДЕ [Ча:рмерде1 — Фарап рай.онында арык. 
Парсча чар — «дөрт», мерд хем «эркек адам» диймек- 
дир. ЯГГ. бу арыгы газмак үчин, хер сувдан 4 адам 
газы-хашар ишлерине гатнашмалы болупдыр, хер 2—о 
тпгтап ертт сувармак үчпн герек болан сува оир срв дий- 
липзио. 

ЧАРПАРА [Ча:рпа:ра] — Саят районында 4-е бөлүн- 
пән арык. Чаопара —«дөрт бөлүнйән, дөрт айрылян» 
диймекднп [ТДС. 740 сах.). 

ЧАРХАШАН [Чапха:шан1—Бәхерден оайоттында даг 
Оиа нәме себәпден бейле ат беплентиг" белли дәл. Чарх 
— ок атян гуралын адыдыр (МИТТ, II, 75 сах.). 



ЧАРШАҢН.Ь1 [Чатршаши] — Амыдеряның саг кёйтР 
рында район, посёлок, демир ёл станцнясы; Керки, Кө- 
неүргенч ве Тагтабазар районларыида обалар. Чаршаң- 
ңы—тттре ады. Ерли яшулулар бу тирәниң адам ады я-да 
лакамы боюнча атландырыландыгыны тассыклаярлар 
ве ламма хем-де чаршаңңы тирелерини доган хасап э.д- 
йәрлер. Әхтимал, шу догры болса герек, чүнки Керкида 
ктт чаршанңылар өң Гарабекевүлиң Ламма обасыныңГа- 
ратары диен еринде ламма тиреси билен гатышып оту 
рыпдырлар. Ондан соң хем, Абылгазының ншлеринде 
(Гнелгазының Төре ве Сокман диен огулларының несил- 
лери хөкмүнде Ламма ве Чаршаннының (китапда Лайна 
не Җаршангы) атлары тутуляр (Кононов. Родослов- 
ная, 73 сах.). ЯГГ, мундан, такмын, 85 йыл өд Керки- 
дәки чаршаңңыларын бнр топары хәзиркн Чаршаңңы 
районының меркезттне төчүп гидйәрлер ве ол ерде хеи 
Чаршаңңы (К ө и д е л е ң л н Ч а р ш а ң ң ы) диен оба 
.эмеле гелйәр. Бу обаның ады илки демир ёл стандиясы- 
тта, соңра шол ерде гурлан района дакыляр. Конеургенч 
райо'нында хем шу тпрәнин, векиллери яшаярлар. П. П. 
Померанцев бу ады I) «чаршенбе» (среда) ве 2) ов- 
гапча «чырчаипа» (ягны «серче») дийнп нәдогры дүшүи- 
дирйәр (П о м е р а ы ц е в, 73 сах.). 

ЧАРШАҢҢЫЯП [Ча:ршаңцыя:п] — Тагтабазар райо- 
ншнда өн чаршацңылара дегишли болан яп. 

ЧАСКАК — Гарагум каналының боюнда посёлок; 
мейданы 1350 га болан көл. Час —тире ады. Өн шу ке- 
лүң орнундакы как час тиресиие дегишли экен. 

ЧАТ — Гызылетрек районында ер ады, өц оба; Сум- 
барың олумы. Чат—чатрык сөзүниң гысгалаи гөрнүши- 
д „р. Шу ерде Этрек ве Сумбар дерялары бпригнэр. 
(«чатыляр»). Бәхерден районының Нохур ве Келете 
пбалаоынла хем бири-бирине сеплешйән дерелерс ве 














п ы). -ча гошулмасы кичслтмеклиги билдирйәр. Шейлс- 
ликде, Чахча — «чешмежик» диймекдпр. 

ЧАШГЫН [Ча:шгын]--Сакарчәге районында оба. 
ЯГГ, бу ат обанык яйрап («чашып») отурышы билен 
багланышыклыдыр. Икннжи бир маглумата гөра, бу ат 
ч ашгын диен тмрәнин, адын.чап эмеле гелипдир. 

ЧЕБИШГЕН — Мары районыкда гала. Бу адың ма- 
нысы беллн дәл. 

ЧЕГ ЕС, Дднев раноныпда икп оба. 1 1егсс —тнре ады. 

ЧЕГЕСДЕГ1Е — Гарагумда нң чегес тнресине дегпш- 
лп болаи ер, депе. Бу ат XIX асырыц башында хем 
Душ гелйәр (МИТТ, II, 425 са.х.). 

ЧЕКГГР—Керки пе өнки Халач райоиларында оба- 
лар. Чекир —тире ады. Серет: Ч а к ы р. 

ЧЕКИРАРЫК [Чекира:рык] — Керки ранопында че- 
кирлере дегшнли арык. 

ЧЕКПЧ — Гарабекевүл, Саят ве Хоҗамбаз районла- 
рында обалар. Чекич —тире ады. Бу обалары бирн-бирле- 
ринден тапавутландырмак үчин, оларың атларының өңүн- 
ден айыклайжы созлер гетирнлйәр: Бурдалыклы 
Чекич, Саятлы Ч е к и ч, Акдепёлн Ч е к и ч. 

ЧЕКНЧЛЕР—Эсенгулы райоиында оба. Әхтимал, бу 
ат хем чекич тиреси билен багланышыклы болса герек. 
Ерлн яшулуларың бирночеси бу ады «йүк чехмек» би- 
лен, 'бейлекилери хем Чекич диеи адамың ады билеи 
багланышдырярлар. Г. Вамбери Чикпшляр диеп русча 
формасындан угур алып, оны «чыкаплар», «гелмишек- 
лер» днйип дүшундирйәр (V а т в е г у, 272 сах.). 

ЧЕКМЕКЧЕТИН —- Гарагумда ер ады, ёл. Елуц 
агырлыгы, үргүп чәгелигп үчин, оңа шейле ат берлипдпр. 
Ол А г ы р ё л у н якынында срлешйәр. 

ЧЕЛЕКЕН — Каспн деңзипиң кенарында ярым ада 
(1925-нжи нылдан өң ада); шу ерде совет дөврүиде дө- 
рән шә.хер. Челекен —«дөрт ,<ән», «дөрт байлык» маны- 
сындакы чар кен днен иарс сөзлериниң үйтгәи гөрнүши- 
дир (чаркоң<черекен<; челекен). Ерлн яшулулар бу 
ады хәзир хем Черекен гернүшинде уланярлар. Өң бу 
ердеи небнт, небитдакыл, дуз ве бояг («дөрт байлык») 
алнандыгы үчин, она шейле ат берлипдир. ТССР ЫА- 
-ның Магтымгулы адындакы Дпл ве эдебнят институ- 
тыиың аспиранты Җ. Җафаровың береп маглуматыпа 
гөрә болса, Челекен сөзи Чехелкэн («кырк байлык») 

254 




дпеп парс сөзЛерппдеп эмеле гелипдпр. XVIII -XIX 
асырда чыкам рус карталарында бу адапы Небитли 
.'иЩпп хем атландырыпдырлар. Совет дөврүпде яры,м 
адада хәзирки заман шәхерп дөредилнп, оңа хем Челе- 
кен дпен ат дакылыпдыр. Бу шәхернң орнуна өң Ак- 
жаяр дийилйан экен (ЯГГ, Акҗаяр— гызың ады). Хә- 
знр шәхериң бпр көчесине Акҗаяр дийилйәр. Ерлн 
илат Челекен сөзүим ярым аданың тутуш ады хөкмүнде 
ланып, Челекен шәдеринп Шәхер я-да Акҗаяр дийпп 
атландыряр. Бу ада шахырларың дөредиҗилигинде хем 
көп душ гелиәрис: 

Эн агалар, хабар алсаң, 

Черекендир юрдум менпң (Нуры ша.хыр). 

В. А. Никонов Челекен созүппң «чөллүк» диен сөзден 
эмеле гелен болмагының мүмкиндигимп. чааркан («дөрт 
магдап») этнмологнясыпың болса хакыкы дәлдигини 
оеллейсф (Н н к о и о в, 464 са.х.). Эмма бу нәдогрудыр. 

ЧЕЛ)ЬК Бәхерден районында (Гарагумда) оба, 
гуиы; I өкдепе районында гнң экнн мейданы. Челтек — 
тнре ады. Экеранчылык ве малдарчылык билен багла- 
" Ь и™ги, е Нг К ^, енДара челтек хасабы динилйор. 

ЧЬМЬҢИБИТ [Чеменибшт]— Гагтабазар районында 
демир ел станциясы ве малдарчылык совхозы Бу ат 
«чеменли чөл» я-да «отлы өрн» диен маныны аңладяр 
(Үатвегу, _71 сах.), чунки овган дилинде чөле бит ди- 
иилиэр. Мухаммет Казым XVIII асырың башыпда Не- 

??тп^мп Ь ^мм е тт Н ы"'[Л арбагында Д Ү ШЛӘП гечендигини 
языпдыр (МИТТ, II, 158 сах.). 

ЧЕМЕНЛИ Гызыларбат рапонында оба, дагың гө- 
зел җүлгесн. 

ЧЕММЕР Чаршаиңы рапоныпда оба ве ер ады. 
Парсча чеммер (ченбер) —«халка» диймекдир. Обаның 
янындакы депе формасы боюнча ат алыпдыр. 

ЧЕММЕРЛИ — Гарагумда күкүртли депе (Оңа Ч е м- 
мерличулба хем дийилйәр). Деиәниң орта билннде 
халка ялы айлав бар. 

ЧЕМЧЕ — Тагтабазар районында оба. Чемче —тире 
адьг. 

ЧЕМЧЕГӘДИК [Чемчегә;дик] — Гумдаг — Эсенгулы 
аралыгында как. Какыц янындакы дилкав чәгәни бөвсүп, 


255 







бейле тарапына сув гечирипдирлер. Шол чәгәшщ формя- 
сына гөрә хем кака шейле ат берлипдир. пг - г 

ЧЕМЧЕДЕПЕ — Мургап районында гала. 1 , өй 
шу ерде сарыкларың чемче тиреси яшапдыр. 

ЧЕМЧӘНИҢ ГУМЫ [Чемчә:ниң] — Түркменгала рапо- 
нында гу г м. Ерли яшулулар бу ады «Чемче байың мүлс 
ериниң гапдалындакы гум» дийип дүшүндириәрлер. 
Эмма сарыклар Марыда отурян вагтьгада, шу гумун. 
янында чемче тиресинин яшан болмагы хем мүмкиндир. 

ЧЕНДПР — Гаррыгала районында җүлге, деряҗык. 
Чендир —әхтимал, чандыр тиреспнин адындан эмеле ге- 
лен болеа герек (серет: Чапдыр). Яшулулар бу ады 
цши легенда бнлен багланышдырярлар, ягиы Мухам- 
мет пыгамбер шу җүлгеде дүшләп: «Мекганп шу ердеп 
салалы, шу ер бир чепдир» дийипдир, эмма оңа гөк 
лең (агсак) атлы здам гаршы чыканмыш. Шондан сои 
чем бу ере Чендир диен ат берленмиш. Эмма бу нәдог- 
рудыр. 

ЧЕПЕКЯП [Чепекяш]—Байрамалы районында оба, яп. 
ЯГГ, яба Аба Чепек диен илкинҗп мпрабың ады галып- 

дыр. „ ,, 

ЧЕРИМГЕР — Дәнев районьшда ооа. Черимгер —парс 
сөни болуп, «чернмчн» (ягны дерини ишләп, гайыш эт- 
мек билен мешгул болян усса) дпеи маныдадыр (парсча 
черим —«эйленен дери»). ЯГГ, шу обаның адамлары өн 
дери эйлемек билен мешгул болупдырлар. 

ЧЕРКЕЗКӨЛ [Черкезкө:л] — Сакарчәге райоиыпда 
оба, көл. Төверегинде черкез көп болапы үчин, көле 
шейле ат берлипдир. 

ЧЕРКЕЗЛП—Гызыларбат ранонында оба, гуйы; Га- 
рагумда бирнәче гуюлар ве өри мейданлары. 

ЧЕРКЕЗЛИГУМ — Газанҗык районында Гарагумуң 
улы бөлегиииң ады. Шу атдакы гум Кака районында 

хем бар. „ 11Т 

ЧЕТИЛИ — Гызылетрек районында оба, сумоарьш. 
олумы. Чети —гумда битйән өсүмлик. Оба четисп кнн 
болаи олумың ады дакылыпдыр,- 

ЧРЧЕНЛИ — Гаррыгала районында ер ады. Я1 1, РУ С 
патышасының чеченлердеи дүзүлен гошунлары дагын 
шу ерннде дүшләпдир. 

ЧЕШМЕ — Мары районында (гумда) оба, гуиы, өрн 
мейданы. Чешме— -географик термин болуп, ерин аша- 


гындаи сызып чыкян суилары (булаклары, гуюлары...) 
аиладяр. 

ЧЕШМЕЛИДЕРЕ — Гаррыга ла районында чешмели 
дере. 

ЧИГОП [Чи:го:й] — Калңнин ранонында оба. Ччг — 
тпре ады. 

ЧИЛБУРЧ—Байрамалы районында гадымы гала. Бу 
ат парсларың чехл я-да чил («кырк») ве арапларын 
иорҗ («дин») сөзлеринден эмеле гелип, «кырк диңли» 
диен маныдадыр. Парфянлар гораныш учин аматлы бо- 
• 1 ән көп дикли галалар салыпдырлар (ТССР тарыхы, 

1 том, 1 китап, 129—130 сах.). Чилбурч хем шейле гала- 
ларың биридир. 

ЧИЛГЕЗ Газанҗык, I аррыгала. Чәрҗев райопла- 
рында ве Гарагумда өвлуйәлер, оларың төвереклериндэ- 
кн өрп мейданлары. Чил сөзи барада серет: Чилбурч 
/ ез өлчег бирлиги болуп. тирсекден бармакларың уҗу- 
ма ченли болан аралыгы аңладяр (40—50 см). Руханы- 
лар шу өвлүйәлердәкп мазарларың боюны 10—15 метре 
ченли узалдып, оларда узын ве гудратлы адамларың 
җаиланандыклары барада тосламалар яйрадыпдырлар 

Ө ц& е -т'тГ М ? Ырк гез>> дийип ат берипдирлер. 

ЧИЛ 1 КаДИ — Гаррыгала районында өвлүйәли дере 
чешме. Серет: Чилгез. 1 

ЧИЛГҮММЕЗ — Хожамбаз районының гумунда сар- 

дабаиыТа7 ы Т? К,) - ЕрЛ " " шулулар шу г »*«езл„ сар- 
дабаны гадымы кервен елуның угрунда гурлан сарта- 

оаларың кыркынҗысы хасап эдйәрлер. 

ЧИЛДУХТАР Тагтабазар райопындакы дагларда ер 

ады. Парсча чил (чехл)—« кырк», духтар —«гыз». ЯГГ, 

шо.т ерде узакдан адама мензәп дуран дашларың бар- 

дыгы үчин она шейле ат берлипдир. 1521-нжи йылда 

шу ерде 4 г ЛЛ™' д У хте ран диен обаның бардыгы 
ятланыляр (МИТТ, 11, 57 сах.). Денсшдир: Кыркгыз. 

ЧИЛИМДЕГ1Е — Мургап районы нда формасы ерчили- 
ме меңзеш депе. 

ЧИЛЛЕР —Теҗеп ранонында (Гарагумда) оба, өн 
чил тпреспне (чпллере) дегишлп болан гуйы. 

ЧИЛЛЕР [Чн.ллер] Эсенгулы райоиында җарлар. 
Ьрли геплешикДе җарлары адлатмакда окыи, ирым свз- 
лери оилен бирликде, чил сөзи хем уланыляр Серет - 
Акчил. ‘ г 

ЧИЛМӘМЕТГУМ |Чилмә:метгум] — Гүпбатар 

257 


' Заказ № 93 












Гүпкмсиистанда улы гум. - . 

ады XIX асырың башыида бу ат 1 1 и и - М у х а м м е 
какы гөрнүшинде душ гелйәр ве гума хем шол какын 
адынык гечендиги ятланыляр (МИТТ, II, 69Ь сах.). __ 

ЧИМЛИДЕРЕ — Гызылетрек районыида (1 ызылоә- 
йырда) дере. Чим сөзүнин. манысы белли дәл. 

ЧИНҖИР — Чаршааңы районында (Көйтендагда) 
дере, чешме. Ерли геплешикде чинщир — «зынҗыр» 
диймекднр. Бу ат шол ердәки хатара депелерпң гөрнүши 
билен багланышыклыдыр. 

ЧИТЛИ — Небитдаг — Эсенгулы аралыгында сүижи 
сүвлы гуйы, өрн мейданы. Она нәме себәпдсн бенле аг 
галандыгы белли дәл. 

ЧИШДЕПЕ [Чи:шдепе] — Байрамалы ранонында 
формасына гөрә ат алан депс. 

ЧИШЛЕМИК — Теҗен районында ер ады. Ызгарлы 
ой ер боланы үчин, ери таяк («чиш») билен дешнп, 
чукурлара чигит ташлап, гавун экипдирлер ве ондан оол 
хасыл алыпдырлар. Шонуц үчин, бу ере шейле ат га- 
лыпдыр. 

ЧИШЛЕҢДЕПЕ [Чшшлеңдепе] — Гарабекевүл райо- 
пында гадымы гала, өң оба. Бу адың галаның формасы 
билен багланышыклы болмагы мүмкиндир. 

ЧКАЛОВ — Тагтабазар райолында Совет Союзынын 
Гахрыманы В. Чкаловың хорматына ат дакылан оба. 

ЧОВДУР — Саят ве Хоҗамбаз районларында обалар; 
Калинин районының ерлп ады. Човдур —түркменлериң 
гадымы улы тайпаларыньш, биридир (ТССР тарыхы. 
1 том, 2 китап, 8 сах.). Онуң ады М Кашгарының сөз- 
лүгииде щувалдар (МИТТ, 1, 309 сах.). Решидеддиниң 
пшпнде щавулдур (МИТТ. 1, 494 сах.) гөрнүшинде 
душ гелйәр. Абылгазы бу тайпа ве онуң ады барада 
хас гызыклы маглуматлар берйәр, ягны ол Чавулдуры 
Огуз ханың Гөкхан диен оглундан болан агтыгы хасап 
эдйәр ве онуң адының «намыслы» диен маныны аңлад- 
яндыгыны белленәр (Кононов. Родословная, 50—51, 
53 сах.). Чавулдыр диен ат сонра гысгалып, Човдур 
гөрнүшине гечипдпр (Кононов. Родословная, 93 сах.). 

ЧОВДУРОН [Човдурош] — Калинин районында оба. 
ЯГГ, човдурлар илки шу ерде отурыпдырлар. 

ЧОВДУРЯП [Човдуря:п] — Эсенгулы районында яп. 
Човдур — тайпа ады. 

ЧОГАНЛЫ — Ашгабат районыида оба (өң чоганлы 


Чилмамсг (инмсмсг) 


көлүнады); Гызылетрек райопыида (ГызылбайырдгГ) 
чогаплы дере; Гарагумда гуюлар ве өри мейданлары. 

ЧОКАГАЧ — Гаррыгала "районында бир топбак агач- 
лы даг. Түркмен топонимнкасыида чок я-да чох сөзи 2 
мапыда уланыляр: 1) көп, көпчүлик; 2) бир дүйп әпет 
улы агач. Белент дагда ерлешйән Чокагач днен ерде 
хем бир топбак агач бар. Ол агачларың япрагыньщ я-да 
балдагыпың ёлиан ерпнден гызгылт сув чыкяндыгы 
үчлн, бу ер мукаддес хасаплапыпдыр ве ол барада дннн 
роваятлар дөредилипднр. Децешдир: Чохпетде. 

ЧОКГАМЫШ — Гызылетрек районында топбак га- 
мышлы чешме. Чок сөзи барада серет: Чокагач. 

ЧОКҖҮНЕВҮТ — ДәпеЕ райоиында оба. Чок сөзп 
барада серет: Чокагач. Җүневут— чыбыклары ашак 
салланып дуран ябаны өсүмлик. 

ЧОКРАК—Гүнбатар 'Гүркменнстанда мейданы 400 
га болан улы көл; Челекенде даг (икинҗн ады: К ө сүк- 
ли); Ашгабат районында гум. Чокрак —«чухур» сөзүп- 
ден болуп, «ой» диен маныдадыр. Көлүщ төверегнни 
30—35 метр белентликдәкн гум депелериниң гуршаа 
аландыгы (Коган, 71—72 сах.), дагың ве гумуң бол- 
са ортасынын ойдугы үчмн, шейле ат алыпдырлар. 

ЧОКРАКГУИМА—Газанҗык районында (Гарагум- 
да) чукур гуйма (бу сөз барада серет: Акҗагуйма). 

ЧОМУЧЛЫ — Чаршаңңы районында оба. Чомучлы — 
тпре ады. 

ЧОМЯП [Чомя:п] — Дашховуз районыида яп. Гиҗесм- 
не ышык этмек үчмн, йөрите боглуп тайярланылян гам- 
ша ерли геплешикде чом дийилйәр. Ерли илат бу ады 
«чомуң ягтысына газылан яп» дийип дүшүндирйәр. 

ЧОМЯПБОИЫ [Чомя:пбойы] — Дашховуз районында 
оба. Бу ат «Чомябың боюнда ерлешйән оба» диен ма- 
ныдадыр. 

ЧОПАНАТА— Небитдаг төверегмнде ер ады. ЯГГ, 
шол ер малларыц агсыл кеселинн бенсермек ү’чин амат- 
лыдыгына гөрә, оңа шейле ат берлппднр. 

ЧОПАНДЕПЕ — Гөкдепе районында археологмк әх- 
мнетли гала, чопанларың дынч аляи ери. 

ЧОПАНДЕРЕ — Гаррыгала районында дере. Әхтнмал, 
бу ерде чопанларың дынч аляндыгы үчин, оиа шейле ат 
берлен болса герек. 

ЧОПАНСЕЦҢЕР — Блхерлен районында улы депе, 
чопапларың яплаеы. 


250 









ЧОПАНТОР.МШЫ Кака раГшныпда чсшме. гуш;1. 
Чешмәиим якаеыиа моранны гыгернп, томусда чоианла- 
рын дүшлёйдн ери боландыгы үчип, <нга шенле ат бер- 
лппдпр. 

ЧОРБАДӨКҮЛЕН [Чо:рбадөкүлен] — Гызылетрек ра- 
йонымда Сумбарыц олумы; шу олумың япында Сумбара 
гошуляи Гызылбайрың дересп, ЯГГ, бу ат гечмишде 
болан бир тоюп үстүне ягының чозмагы бплен багланы- 
шыклыдыр. 

ЧОРГА — Нерезнмде вн оба, хәзир ер ады. Шу топо- 
нимиң моигол сөзүнден болапмагы мүмкиндир. Монгол 
дилннде чорга я-да цорго сөзп спнртли ичгилерн яса- 
макда уланылян згри турбаны хем-де деряның эгрел- 
йан ерини аңладяр (Г. К. Конкашпаев. Казахские 
народпые географическпе термнны. «Известня АН Каз. 
ССР», серия географическая. вып. 3, 1951, 44 сах,). Чор- 
га обасы хем деряның эгрелйән еринде ерлешипдир, хат- 
да дерянын ол ери гүйчли опурмагыиың нетиж,есинде, 
яны-якында бу ерде ерлешен обалар гөчмәге меҗбур 
болупдырлар. 

ЧОТУРАЛАҢ — Кннеүргенч районында ер ады. Чо- 
п/р —аланын япында юрт тутунан адамың ады. 

' ЧОТУРСАНСЫЗ [Чотурса:нсыз] — Гызылетрек раио- 
нында оба (хәзиркн ады: Ялкым). ЯГГ, Чотур ье 
Сансыз— илки гуйы атлары болуп, Чотур гуйыны газ- 
дырап адамың, Сансыз хем гуйыпың якынындакы көп 
(«сансыз») такырын адыдыр. 

ЧОХПЕТДЕ — Керки районында оба; Хожамбаз ве 
Чәржев районларында ер атлары. Чох сөзи барада се- 
рет: Ч о к а г а ч; петде —өсүмлик ады (серет: Г у м п е т- 
де). Обапын ерлешен еринде петде агачлары гаты көп, 
эмма б\ оба өвлүйәниң ады гечипдпр, өвлүнәде болса 
улы петделер бар. Денешдир: Ч о к а г а ч, Ч о к җ ү и е- 

и ү т. 

ЧОЧУҢ — Ленин районында оба. Шу ерде Чочун ди- 
сп байың ховлусы болупдыр, онуц ады соцра оба гечйәр. 

ЧӨКҮРГӨЛ [Чөкүргө:л]—Көнеүргенч райопыпда оба. 
Ерлп геплешикде чөңүре чөкүр дийилйәр. Бу сөз илки 
тнвереги чөңурли көлүң ады болуи, соңра оба гечмпдир, 

ЧӨЛҮҢ ГЫРЫ — Гүибатар Түркменистапда улы дүз- 
лүк. гыр. 

ЧӨММЕГАРЫК [Чөммега:рык] — Керхп вс Чэрҗеп 
260 


районларыида арыклар. Якыпьгнда чөммек депелернн 
бардыгы үчин, олара шейле ат галыпдыр. 

ЧӨММЕКДЕПЕ-—Чәрҗев районында оба, депе; Кер- 
ки районыпда депе. Депелере формасы боюпча шейле ат 
берлипдир. 

ЧӨҢҢЕЛИГЫР — Гүнбатар Түркменистанда гыр. 

ЧӨҢҮР — Сакарчәге районында оба (хәзнрки ады: 
Гэхедов). Чөңүр я-да чөңүртге —дүрли от-чаплернд 
орландан соң галяи дүйплерн, чөңүрлери. ЯГГ, шу оба 
нлки чөнүрли гпң мейдана гөчүп гелйәр. 

ЧӨҢҮРЛИ — Мары районында (гумда) оба, гуйы; 
Түркменгала районыида ер ады. 

ЧӨПЛИ — Газыклыбент төвереклериниң умумы ады; 
Гарагумда гуйы ве өрн мейданлары. 

ЧӨПЛҮДЁПЕ — Чәрҗев районында оба, дспе; Ксркм 
районында депе. 

ЧӨПЛҮЧЫНАР [Чөплүчына:р] — Бәхерден районыила 
чөпли, чынарлы дере, чешме, кәриз. 

ЧӨПЛҮЧӘГЕ [Чөплучә:ге] — Эсенгулы райоиыида 
гум. 

ЧӨПРЕМЕЗАН [Чөпремеза:н] — Хоҗамбаз районында 
(Саидыклы чөлүнде) гуйы, өри мейданы, илатлы пумкт. 
Бу ат «Рсмезаның чөплн гүюсы» днен мапыда болса 
герек. 

ЧУКУР Гызыларбат районында ойда ерлешйэн оба. 

ЧУКУРГАЛА [Чукургала:] —- Кака райопында ойда 
ерлешйәп гала. ец оба (оца Чукурагыл хем дийил- 
йән экеи). 

ЧУКУРГУМ — Гарагумуң бнр бөлегнннң ады. 

ЧУКУРДЕРЕ — Гаррыгала районында дере ве чешме. 

ЧУКУРКӨЛ [Чукуркө:л]—Тагта ранонында мейданы 
3 га, чуңлугы 4 метр болап көл. 

ЧУКУРЛЫК — Сарыгамыш төверегинде ер ады. 

ЧУКУРТАКЫР — Ашгабаг районыида (Гарагумда) 
ойда ерлешйән такыр. 

ЧУКУРЮРТ [Чукурю.рг]—Гаррыгала райоиында ч\- 
кур дереде ерлешйәм оба, дере. 

ЧУҢКӨЛ [Чуңкө:л] — Чаршанны райоиыпда (Көйтеп 
җулгесинде) чуң көл. 

ЧУҢҢУЛЛ ЫПЕРРЕҢ — серет: П е р р е н. 

ЧҮЙРҮКГАЛА [Чүйрүкгала:] — Калинин районында 
оба, гала («чүйрән гала»). 











' 1ҮЛИ — Гнкдепе районында дунч алынян рр (она 
Р. к а р к ы Чүли хем диМәрлер, чүнки шу районда 
Ашакы Чүли бар). Чүли— парсларын чулс сөзүнден 
болуп, «эгри» диймекдир, себобн Чүлн Чаек чешмесп- 
пиң эгрелеи еринде ерлешйәр. Өн. чешмәнии эгрслем 
српне Ч а е к и - Ч у л е («эгри Чаек»), Чүлиниң орнуна 
болса Гозлук (ягиы «хозлук», «хозлы ер») диннп ат 
берилйән экен. 

1 1ҮНТ—Газаиҗык районында формасына гөрә ат 
алан даг. Чүнт —«чүнк» сөзүниң диалектал вариантыдыр. 

ЧҮҢКЕР — Хожамбаз райопында өд оба, хәзир ер 
ады. Чуңквр —тнре ады. 

ЧҮРЧҮРИ — Ашгабат районында (Гарагумда) улы 
оба, гуйы. Чүрчүри —гумда яшаян гушун ады (ТДС, 
757 сах.). 

ЧЫГЛЫКДЕПЕ [Чы:глыкдепе] — Гызылетрек райо- 
нында, Мадав ёлуның үстүнде ерлешйән гадымы гала. 
Төверегине середениңде, бу ериң хас чыглыдыгы, от-чө- 
пүннң хем көпдүги үчин, оңа шейле ат галыпдыр. Ар- 
хеологларың берен маглуматларына гөрә, бу гала бизин 
эрамыздан өңки X—IX асырда яшан экеранчыларың 
обасынын галындысыдыр. 

ЧЫЛАН [Чыла:н] — Керки районында оба ве арык. 
Чылаи— мивеси дерман үчнн уланылян игдә меңзеш 
өсүмлигиң ады. Оңа йыланигде хем диййәрлер. В. В. 
Радлов чылан сөзүни «йылан» дийип терҗиме эдйәр, 
хатда шу ат билен бир өсүмлигиң атландырыляндыгыны 
беллейәр (Радлов, III, 2085 сах.). Оба арыгың ады 
дакылыпдыр, арыгың боюнда болса чылан агачлары 
көп экен. Деңешдир; Дашкентдәки Ч ы л а н з а р. Бу 
ада Сейдиниң дөредиҗилигинде хем душ гелйәрис: 

Мөвлам бермиш бизе ниче галаны, 

Гутнамы, Псрвердп, Хала ч-Чыланы. 

(«Гөрүлсин имди» гошгусы) 

ЧЫМЧЫКЛЫ — Фарап районында оба; Байрамалы 
райоиында гуйы ве оба. Ерли геплешикде (Фарапда) 
есрчә чымчык дийилйәр. 

ЧЫНАРҖЫК [Чына:рҗык]—Бәхерден районында 
чынарлы дере ве чешме.’ 

ЧЫНАРЛЫ [Чына:рлы] — Гаррыгала районында чь|- 
парлы лере ве чешме, 
онэ 


ЧЫНАРЛЫЗАВ 1Чына:рлыза:в] — Гаррыгала [)ийо- 
ныпда еп ады. чешме Зав сөзи барада серет: 3 а п. 

ЧЫРЫШЛЫ — Гарагумда гуюларвеөри мейданлары. 
Чырыш — от ады. 

ЧӘГЕЛИОБА [Чә:гелно.ба] — Калинин ранонында гу- 
муң яныида ерлегайән оба. 

ЧӘГЕЛИШОР [Чә:гелишо:р] — Гарабогазкөлүи кепа- 


рында чәгели шор ер. „ 

ЧӘГЕЯСГА [Чә:геясга] — Көнеүргенч раионында ч> 
ады, оба. Ясга сези барада серет: Г у м я с г а Обаныо. 
якынында бир тарапыны гум тутуп дуран көл болуп, 
онун ясгарак (ялпаграк) еринден гечмек мүмкин бола- 
ны үчин. илки көле, сонра оба шу ат берлипдир. Ооада 
балыкчылык ве бойрачылык артеллернниң ачылаидыгы 
үчин, оңа Б а л ы кч ы ве Б о й р а ч ы обасы хем диинл- 

ИӘ цӘРҖЕВ — Амыдеряның чеп кенарында шәхер, де- 
нир ёл станциясы ве район. Бу топоним парсларык «ор 
(чехар) —«дөрт» ве җу я-да щуи «арык> > ’ 

нал» сөзлеринден эмеле гелич, «дөрт арык» диен маны- 
дадыи В В. Бартольд гадым заманларда А м у л дин 
“н бу шәхериң ацының Ч а р ж у « г а л а с _ь, гврцушкн- 
де XVI асырда душ гелйәндигини бвллеиәр (Б Р 

т о л ь д. Орошение, 77 сах.). Эмма Бабыр 1497 1498-н кн 

йылларың тарыхы вакаларыны беян эденде хемЧапҗуң 
гайык гечелгесинин адыны тутяр (Бабур-наме. 1аш 
кент, 1958,73 сах.). Чәрҗев шәхери өң Комсомол посело- 
гының орнунда ерлешипдир. Диванабаг диен ерден гур- 
лан демир ёл станцлясы ресми суратда 1886-нҗы иылыд 
ЗО-нлсы ноябрында ачыляр ве оңа ТәзеЧаржуп 
диен ат дакыляр (шу сене хәзнрки Чәрҗевин ^дөрдн гү- 
ни хасап эдилйәр). 1940-нҗы йылда Чарҗуи диен аг 
Чәрҗев билен чалшырылды (шәхере 1920-нҗи йыллар- 
да Лениниң ады хем дакылды). Бу топонимин маны- 
сыны ве йүзе чыкыш тарыхыны дүрли-дүрли дүшүндир- 
нәрлер. Г. Вамберп оны «дөрт деря» (V а ш в е г у. 268 
сах.), Э. М. Мурзаев—-«деряның дөрт голы». ягны ар- 
иасы (М у р з а е в. СА, 257 сах.), П. П. Померанцев 
болса «дөрт җай» динип терҗиме эдйәр (П о м е р а н- 
ц е в, 73 сах.). Түркмен географлары (А. Б а б а е в, X. Н ’- 
п е с о в. Түркменистан боюнча ёл салгы берижи. Ашга- 
бат, 1961, 107 сах.) хем-де ерли яшулулдрың бирнәчесн 

263 








бу адын «дөрг ёл» манысыиын тараныпы тутярлар. 
Догрудан-да, Чәрҗев шәхеринин үстүнден дөрг тарапа 
улы кервен ёллары гечипдир (МИТТ, 1, 176 сах.; ТССР 
тарыхы, 1 том. 1 китап, 119 сах.), шәхериң Сакар, Мары, 
Гаракөл ве Базар диен дөрт дервезеси шол гадымы ёл- 
ларыц гмдйәи угрунда ерлешипднр. Эмма биз җу я-да 
җуй дмсн сөзүң «ёл» манысына душ гелмедик. Квне 
Чәржевпң төверепшдәки Үчбаш, Бәшарык, Башяры- 
марык ялы арык аглары Чәрҗев топониминиң хем бир 
вагткы арыкларың саны билен багланышыклы йузе чы- 
кан болмагынын мумкнндигинн гөркезйәр. Молланепес 
бу ады Чахарҗуй формасыида уланыпдыр: Чахарҗуй, 
Чартуг, Көпеклн, Хоҗаили, дүеҗн («Әлемге гелгей, гел- 
мсгей» гошгусы). 

ЧӘЧ Хоҗамбаз райопыпда (Сандыклы чөлүнде) чәч 
зднлип гойлан харманы яда саляп улы депс, гуйы, өрп 
мейданы. Туркменистаидакы чәч сөзн билен гелйән де- 
пслериң атлары барада шенле динп роваят бар: хармап 
атяпларын я 11 >1 на молла (я-да ишап, кәерлерде Хезрет 
Алы) гелйәр. Атына дәне бермегн табшырып, өзи дынч 
алмага гидйәр. Харманчылар атьщ торбасына дәнс де- 
регине гум (даглык ерде — даш, челде—чәге) гуюп 
атын келлесине гейдирйәрлер. Муны дуян молла харма’ 
ны гума (чәгә, даша) «өвүрйәр». Элбетде, бу нәдогру- 

ЧӘЧБАБА [Чә:чба:ба] — Даргапата райолында улы 
депе. Серег: Ч ә ч. 

ЧӘЧДЕПЕ — Мургап районында оба, депе; Бәхерден 
ве Кака раионларында депелер. Обапың якынында хап- 
мана меңзеш депе бар (серет: Чәч). Опуң ады соңра 
оба гечиәр. Эдебиятларда обаныц адыны Чәшдепе 
гөрнүшинде нәдогры язярлар. 

ЧӘЧЕ Кака районында оба, чешме. Гадымы фор- 
м^асы Ч а х ч е полан бу адың манысы белли дәл. Чәче 
обасы Эйраида хсм бар, она какалылар Дашкы Ч о ч е 
диййәрлер. 


ШАБАГ [Ша:ба:т] — Дашховуз оазисинде улы канал. 
Бу ат шах («ша») ве абат сөзлеринден эмеле гелип, 
«шаның шәхери». «шаның галасы» диен маныдадыр’ 
264 


чункп Хыва ханы Ануша хап (1663—1687) Эйрамын Ма- 
шаг шәхершш басып аландап соңра, она ша ады берпл- 
йар, Хорезм үлкесинде опун салдыран галасыпа хем 
Шахабат динплйәр. Аиуша 1681-нҗи йылда шу галаның 
яныпа улы яп чекдирйар (сонра бу канал Дашховуз 
оазиснне ченли узалдыляр), она илкм Пурфайз («бол- 
чулык») дийип ат дакярлар. Бу ады дүзйән арап харп- 
ларынын сап белгилермтшң җеми 1092 болуп, ол кана- 
льщ газылап нылыны анладяр (1092-нҗц хиҗрп йылы 
1681-пҗи йыла догры гелйәр). Сонра капалы хем ГНа- 
хаоат (Шабат) дийип атлапдырярлар (В В В а п - 
тольд. Соч., т. III. М„ 1965, 178 еах.). 

ШАГАДАМ [Ща:гадам] — Красмоводск шохеринин ер- 
лешйән орнунын ады (яшулулар бу шохере хозпр хем 
Шагадам дипйәрлер). Бу топопимн «шаның гадам баеап 
сри» дийип дүшүиднраән болсалар-да, ол, охтнмал, 
Ч а й г а д а м («Гадамың гуюсы») диен сөзлериң үйтгс- 
дилен гөрнүши болса герек, чүпки төверегиидоки оба- 
лары суйҗп ве бол сув билен үпҗүн эден Шах-Гадам 
диен гуйы 1820-пҗи йылда хем бар экен (Русско-туркм 
отношения в XVIII—XIX вв. Ашхабад, 1963, 215 сах.)’ 
Яшулуларың кәбпрп Гадамы гуйыны газаи парсың ады 
хасаплаярлар. Г. Вамбери бу ады «шанын баггы» ди- 
пип терҗиме эдйәр (Уатвегу, 270 сах.). 

ШАГАЛ — Дәнев районында өн оба, хәзир дснс ве 
онун төвереклери. Шаеал —шу ерде яшан тирәнин ады. 

ШАГАЛАРЫК [Шагала:рык] — Хоҗамбаз райоиында 
арык. Шагал —тмре ады. 

ШАГЛАЙБУЛАК—Гарабогазын келарында шагла- 
вуклы чешме (бу адың газакча варпанты кабул эдилип- 
Дир). 

ШАГОНДЫ [Ша:гонды] — Чаршацңы районында оба 
(Шагунды гөрнүшннде хем языляр). Шагонды — тп- 
ре ады, Ерлтг яшулулар: «Гадым заманларда шу тнро- 
ниң отуран обасьгна патыша душләп гечипднр, шонуц 
учнн хем тире ша гонды адыны алыпдыр» днййәрлер. 

ШАДҮЗ [Шагдүз] — Эсенгулы районында гадымы га- 
ла, дүз мейдан. «Шанын ав эден дүзлүги» дийип дүшүн- 
дирилйәнлигине гарамаздаи, оца нәме үчин шейле аг 
берлендиги белли дәл. 

ШАИЫМГАЛА [Ша:нымгала:] — Банрамалы районын' 












1 и оба, гадымы гала (обаныи хәзнрки ады: Бахар), 
Шпйым - тимал. адам ады. 

ЩАЛЛЛМАРЫК [Шаллама:рык] — Хоҗамбаз райо- 
пыггдя арык Шаляам —тире ады. 

ШАЛЫКГОЗ [Ша:лыкго:з] — Бәхерден рапоньгнда де- 
ре. Нохур дналектинде хоза гоз дийилйәр. Мпвеси үнт- 
геплтк пе иргг болапы үчин, хоза шалыкгоз (шагоз, де- 
ңешдир: шатут) дийгш ат берипдирлер. 

ШДЛЫЧЕКИЛЕН [Ша:лычекилен] — Гаррыгала ра- 
йоныгтда өн оба, хәзир ер ады. Шу ерде өн шалы дегир- 
мсни боланьт үчин, она шейле ат берлнпдпр. 

ШАМАХЫ — Васда гала, гадымы шәхергш орпы. 
Шенле атлы шәхер Азербайжанда хем бар, онүп адьшы 
В. А. Никонов арапларын «белентлпк» манысындакы 
шамаха сөзүнден эмеле гелипдир диййәр (Н н к о н о в, 
478 сах.). 

ШАМЫРАТБОИЫ [Ша:мыра:тбойы] — Лении райо- 
пында оба. Бу ат «Шамыратябын боюндакы оба» дисн 
маиыдадыр 

Ш АМЫР АТҖҮҢҢҮ Л [Ша:мыра:тжүннүл]— Көнеүр- 
генч районында оба, көл. Шамырат көлүң янътндан 
нлки торт тутунан адамын ады. 

ШАМЫРАТЯП [Ша:мыра:тя:п] Ленин районында 
1830—1840-нжы йылларда Хыва ханынын эме ^ а Р^ с 
мырат ынак тараттындан газдырылан канал ( Р ' 

59 сах.1. Яп газдырылан вагтында Шамырат ынагын 
нлата берен сүтеми хакындакы гүррүнлер хәли-хәзире 
ченли айдыляр. 

ШАНАЗАР [Ша:назар] — Үңүзден аңыркы Гарагумда 
гыр, гуйы. Шаназар —гуйыны газдыран адамын ады. 

ШуХРЛАВУК -— Гызылетрек ве Йыланлы раионларьтн- 
Д а обалар. Гызылетрекдәки обаның янында Сумбарың 
шаглавугынын бардыгы, ягны улы дашларын үстүнден 
сувуң шаглап ашак инйәндипт үчин, она шеиле ат бер- 
липдир (оба Гызылбайыр хем дийилнәр, чүнки ол 
Гызылбайрың этегинде ерлешйәр); Иыланлыдакы о а 
болса хәзирки Халкларын достлугы коллехторының геч- 
йән угрундан акан сувун Гарагөле гуян ериндәки шаг- 
лавугын ады дакылыпдыр. 

ШАСЕНЕМ [Ша:сенем1 — Вас төверегинде гадымы га- 
ла. Бу ады «Шасенем—Гарып» дессаиындакы Шасенем 
бплеп баглапышдырярлар вс дегсапдакьт вакаларың шу 

9()б 



төверекде боландьпъшы гүррүн берйнрлер. Денешднр: 
Л к ж а г е л н н, Г ү п ү д е р я, Д и я р б е к и р. Гадым 
заманларда бу орта асыр шу.хсрние С у в б у р п ы хе.м 
динлнпдир (Хасанов, 73 сах.; МИТТ, 1,423 — 425 
гах.). Ол шахер бизиң эрамьгздан өнки III—I асырлар- 
да дөрәпдир (М а с с о н, 126 сах.). 

ШАТЛЫК [Ша:тлык] — Байрамалы районында совег 
дөврунде ат дакылан оба. 

ШАУМЯН Газапҗык ранопында демнр ёл стаипия- 
сы. 26 Баку комнссарларының бири, Совет хөкүметиниң 
вс Коммунистик партияның гөрнүкли ншгәри С. Г. Ша- 
умяның хатырасына дакылан ат. 

^ ШАХЛЫ — Гаррыгала районында дагың формасы 
ооюнча ат алан дере: Кака районында дагын агзы 
ШАХЛЫБУРУН - Балкан дагынын бөлеги. Ики ша- 
ха болуп дуран белент депе (бурун). 

ШАХМАЛЧЬГ [Шахма:лчы] — К алннин районында гиң 
мейдан. Ерли диалектде шахмал сөзи ат тутма.к учин 
уланылян халкалы танапы аңладяр. ЯГГ, шу мейданда 
ат тутян экенлер. 

ШАХМАН — Эсенгулы районында оба, ЯГГ. Шахман 
гуйыны газдыран тумач тирели адамың ады. 
ШАХШАХ—Ашгабат районында даг, Көпетдагың 
Түркменистандакы иң белент нокады (1912 м). Ол фор- 
масы боюнча ат алыпдыр. 

ШЕЙДАНБАБА [Шейда:иба:ба] — Сандыклы чөлүнде 
гыр. Шейдан сөзунин манысы белли дәл. 

ШЕЙТАНГАЛА [Шеита:нгала:] — Гөкдепе районым- 
да динң дүшүнжелер билен багланышыклы ат алан 
гала. 

ШЕКЕРАРЫК [Шекера:рык] — Хоҗамбаз районында 
арык. л 1 I , оу ат арыгың сувуның сүйҗүлиги билен 
оагланышыклыдыр. 

ШЕЛЕМЛИ/КЕ — Гызылетрек районында (Гызылба- 
иырда) дере. Швлел—е ре язылып ятан улы япраклы 
отун ады. • 1 

ШЕМЛИ — Ашгабат районында (дагда) ер адьг, өн 
ооа. /111, оу ат дагың чөммегиниң шеме меңзедилмеги 
билен багланышыклыдыр. 

обгМИ^пп 43АР г Г Ше нбеба:зар]-Д Ә нев районында 
йр I ^епбелибазар дгген ерде өн шен- 

5КТу,иеГ 6 "- ДеНеШЯИр; Тәҗнгистанын 









ШИРЕПЛИ — Байрамалы ранопында ооа. 15ү адыц 
мапысы беллн дәл. 

ШЕРИПЕ [Шери:пе] Гаррыгала ранонында (Чеп- 
дпр жүлгесинде) ер ады, улы сум (тоннель). Бу еөзүц 
манысы белли дәл, әхтимал, адам ады. 

ШЕХПТЛП [Шехи:тли]—Гарагумда гуюлар, Гүпор- 
та-Гүндогар Гарагумда газлы ер. Бу ат дпнп дүшүиҗе- 
лер бнлен баглапышыклыдыр. 

ШМНКАРЕНКО — Красноводск районында Каспи 
деңзиниц бпр адасы. Шинкарснко - адам ады. 

ШИРВАН [Шпрвапг] — Васда гала. гады.мы шәхерпң 
орпы. Адың манысы белли дзл. 

ШИРГӨВ [Ши:ргөв]—Бәхердеп районыпда улы даг. 
Бу ат, әхтнмал, парсларың шир кух сөзлерипдеи өмеле 
гелип, «ширли даг» диен маныдадыр. 

ШИРПНКЕМЕР Чаршаңңы районындакы дагларда 
ер ады. Ширин — адам ады; кемер сөзи барада серет: 
Д к х с м с р 

ШИРШҮТҮР [Шшршүтүр] — Чорҗевпи гунорта тара- 
пында улы гум. Бу ат парсларың шир («сүйт») ве иютур 
(«дүе») сезлерииден эмеле гелеи болса герек (деңешдир: 
асмандакы А к м а я н ы ң ё л ы). Нлки шу срдеп гечГюн 
ёла шу ат берлнпдир. 

ШОВВУЛДАК —- Чаршаңңы раноныпда ер ады, дагын 
шемал дегйәп ерннде эдилен агыл (ерлн геплешмкде: 
кемер). 

ШОВЛАТМА — Ашгабат районыида гадымы Әнев 
ябы. Оңа нәме себәпден бейло ат берлендиги белли» 
дәл (серет: Әпев). 

ШОР [Ш:ор] — Ашгабат районында оба («шор ср»). 
Хәзирки ады: Г а р а г у м. 

ШОРАЛЫ [Шо:ралы] — Бохердеп районында дсрс, 
чешме: Гарагумда гуюлар. өри мейданлары. Шора —шор 
ерде битйәи өсүмлнгиң ады. 

ШОРАРЫК [Шо:ра:рык] — Амыдеряныи пкн кепарып- 
да шор ерден газылаи арыклар; Нерезммде нң оба. 

ШОРБОГАЗ [Шофбогаз] Дәиев районында ец оба, 
хезир ер ады. Богаз —географик термпн болуп, көл бн- 
лен материгиң я-да ики деңзиң арасындакы инчеҗик 
сув бошлугыны аңладяр (ТДС. 102 сах.). Опдаы баш- 
га-да богаз сөзи билен сув ятаклар хем аңладыляр. Ш\' 


срде хем пюр с\ влы ягак болупдыр. Децешдпр: Э г р 1 (- 
о о г а з I а р а б о г а з. 

ШОРЬҮЛАК [Шо:рбулак] - Чаршаңңы райопыпда 
(Көитенде) шор сувльт чешме. 

ШОРГАЛА [Шо:ргала:] — Гөкдепе районында оба. 
гала: Ьәхерден ве Кака рапомларында шор ердәки га- 
лалар. 

ШОРДЕПЕ [Шофдепе] —Мургап районында шорлап 
дуран депәниң янымда ерлешйән оба (хәзирки ады- 4та 
^алых); Кака, Керкн, Хоҗамбаз, Чаршаңңы, Фарап 
раиоыларында депелер, галалар. И 

че^ш РҖА [Ш ° :рЖ ^~ Кака ранонында шор сувлы 

1ш? 7?, Р 5 АР [Шо:рҗар] Хоҗамбаз районында (Сан- 
Дыклы чөлүнде) җар. 

ШОРКӨЛ [Шо:ркө:л]—Чаршаңцы районында (Көй- 
тенде) шор сувлы көл. 

ШОРКҮП [Шофкүп] — I ызылетрек—Газанҗык ара- 
лыгында ер ады. Күп сөзи барада серет: А л т м ы ш- 
к Ү п. 

ШОРКӘЛ [Шофтпкл]— Бәхердеи ве Хоҗамбаз ра- 
ионларында шор кәллер. 

ШОРМЕЙДАН [Шо:рмейда:н] — Керки рапопында 
гпн шорлук. 

ШОРТАКЛЫ [Шо:ртаклы] — Дәнев районында өң оба, 
хәзнр ер ады. Шортак (я-да шортек) — шор ерде бпт- 
иән сазага меңзеш өсумлик. 

ШОРЧА [Шо:рча] — Хоҗамбаз районында (Сандыклы 
чөл\нде) шор сувлы гуйы, өри мейданы; Чаршаңңы ра- 
ионында (Көитендагда) чешме. Шорча (шорчах, шор 
чай) «шор сувлы чешме (гуйы)» диен маныдадыр. 

ШОРЧЕШМЕ [Шофчешме] — Ашгабат, Гаррыгал а ве 
Г өкдепе районларында шор сувлы чешмелер. 

ШОРЯП [Шо:ря:п] — Дәнев районында шор ерден че- 
кплен яп ве онуң ады дакылап оба; Тагта районыпда яп 
ШОРЯСГА [Шо:р ясга] — серет: Я с г а. 

ШУГУНДЫР Кака районыпда археологнк әхмиет- 
ли гала. Шугундыр —Хорасана ысламы яйрадыҗы Му- 
сайып Казының лакамьг (М. Е. Массои ЮТАКЭ 
1947. Труды ЮТАКЭ, II. Ашхабад, 1951, 65 сах.). 

ШЫРЛАМА — Кака районында (Гарагумда) оба, гу- 
мы. Чырлалара шырлама хем днйнлйәр (серег Г а р р ы- 
ч ы р л а ). 


269 










ШЫРТАКЫР — Гарагумла гыр, шыр ышир мейдаи. 
ШЫХ [Шы:х] — I аррыгала, Керкп ве Фарап ранонла- 
рында обалар. Шых —евлат хасапланян тире ады. 

ШЫХАРЫК [Шы:ха:рык]-—Дарганата районында 

оба, арык. Бу арык шыхлара дегншли экен. 

ШЫХБЕДИР [Шькхбедир] — Гаррыгала райопыпда 
оба, нешме. Булара өвлүйәпнц ады дакылыпдыр. Бедир 
смзупии манысы белли дәл. 

ШЫХБИЛАЛ [Шы:хбила:л] — Дәнев райоиында ер 
ады, өвлуйә. Билал —әхтимал, адам ады. Бу сөзе Гы- 
зылетрек, Иыланлы, Хоҗамбаз районларындакы өтзлүнә 
атларында хем душ гелинйәр. 

ШЫХДЕРЕ [Шы:хдере]— Бәхерден раноныпда шых- 
ларың дереси. 

1ПЫХОБА [Шы:хо:ба] — Тагта районында оба («шых- 
ларың, обасы»), 

ШЫХТҮРКМЕН [Шькхгүркмеи] — Кака районында 
чешме. ЯГГ, аламапчылык дөврүнде ве эйранлылар бп- 
лен болан дүрли дава-җенҗеллерде бейлеки түркмен 
тайпалары шыхларың шу чешмесиниң боюна йыгнанян 
экенлер. 

ШЫХЯПЧАНДЫР [Шы:хя:пчандыр] — Дәнев райо- 
нында оба. Чандыр— тнре ады. Бу ат «Шыхябыц боюп- 
дакы чандырлар» диен маныдадыр. 

ШӘХЕРЛИК — Квнеүргенч районында ер ады. Га- 
дым дөвүрлерде отурымлы ер боландыгы үчин, оца 
шейле ат берлнпдир. 

ШӘХРЫС.ЛАМ [Шәхрысла:м]— Бухерден районында 
археологик әхмиегли гала. Бу аг «ыслам шәхерн» днен 
маныдадыр, эмма она нәме себәпден бейле ат галандьг- 
гы беллп дәл. Бу орта асыр шәхерине өң Т а к, ҮЧП 
асырдан соң хем Я з ы р дийип ат берипднрлер (Е. А т а' 
г а р р ы е в. Средневековое городнще Шехр-Ислам 
(Языр). Автореферат. М., 1967, 3 сах.). 

ШӘХРИХАЙБАР — Гөкдепе районында гала. Хайбар 
сөзүниң манысы белли дәл. Шу атдакы галалар респүб- 
ликамызда башга-да бар. 

ы 

ЫБЫК ^Красноводск районында оба. Илки гуйының 
ады болан бу сөзүң манысы белли дал (әхтимал, ол 
гуиьшы газдыран адамын ады) 

270 


ь131 АПТ~ Гнкдеае раиоиыйда оба. Адыц майысЫ 
оеллл дәл. Яшулулар бу ады «ызкы кепт» ве «ызы гапт» 
днйип дүшүндпрйорлер, ягны бу оба узакда, гум этегин- 
де ерлешендиги үчин, она 32 биҗелнк дамаиа сувундан 
хак етмәндир. Кепҗе мерген диен адам Серан дагындан 
чешме газып, шу оба сув гетирипдир. «Сув пайындан 
ыза галана сув гант болайды» дийипдирлер. Хамала, 
шондан соң бу оба шу ат галыпдыр. Эмма бейле дүшүн- 
дирлш ончаклы ынандырмаяр. Ызгант (Эзгант) атлы 
ооалар Эйранда хем бар (Ферхенг, 23 сах.). Деңеш- 
Дир: X у р м а н т. 

Б13МЫКШИР [Ызмыкши:р] — Тагта районында оба 
(хәзирки ады Ленин), гадымы улы гала. Дөвлет та- 
рапындан горалян бу галаның гадымы ады 3 а м а х - 
ш а р д ы р. Бу ат, әхтпмал, замах ве шар днен 2 сөзден 
дуряр. Замах сөзүниң манысы белли дәл (деңешднр: 
Шамахы); шар (ша:р) — «шәхер» сөзүшщ гысгалан 
гөрнүшидир. 

ЫМАМБАБА [Ымагмба.ба] — Мары—Гушгы аралы- 
гында демир ёл станциясы. Оңа якынындакы өвлүйәнпң 
ады дакылыпдыр. Гадым вагтларда шу өвлүйәниң ор- 
нунда ерлешен оба Б а р а к д и з, соңра К а р и н е й и 
дииип ат берилйән экен (В. А. Жуковский. Разва- 
лины старого Мерва. Спб., 1894, 181 — 182 сах.). 

ЫМАРАТ [Ыма:рат]— Бәхерден районында оба. Шол 
ерде гүммез ве гадымьг ымаратларың боландыгы үчшг, 
оңа шейле ат берлмпдир. 

ЫҢДАРЫЛАН Эсенгулы районында өң оба, хәзир 
гуйы ве өрп мейданы. Яшулулар бу сөзи гуйыны газды- 
ран адамыц лакамы хасап эдйәрлер (ол адамың небе- 
релери шу районда яшаяр). 

ЫҢҢЫРҖАК — Керкн районында депе; Чаршаңңы 
районында (Көйтенде) дагың белент депеси. Ерли геп- 
лешикде ыңңырҗак —«гаңңа» диймекдир. Депелер гөр- 
нүшине гөрә шейле ат алыпдыр. Деңешдир: Г а ң ң а л ы. 

ЫПАИГАЛА [Ыпайгала:] — Бәхерден районында гала, 
оба, метеорологик станция. Ыпай сөзүниң манысы' 
белли дәл. 

ЫРГАИЛЫ Бәхерден ве Гызыларбат районларында 
дерелер. Ыргай —есүмлик ады. 

ЫСЛАМ [Ысла:м]— Гарабекевул ве Хоҗамбаз район- 
ларында обалар. Ыслам — тнре ады. Гарабекепуллэкп 

271 









агачларыаын нр .-)11 книдүгп учпп. оца I ал* 
| ы к л >1 Ы сл а м дийнлиәр. 

ЫСМДМЫДАТА [Ысма.-мыдата] - Тагта райоиында 
нилүнг), гадымы археологик ядыгәрликлер. Бу ат аслыи- 
да II с м и м а х м у д а т а д ы р (МИТТ. II, 400 сах.). 
Псм — «ат» дипмекдир; Махмыт - шү мапзолейде җ.ан- 
лаиап ру.хаиының ады. 


э 


ОППЮБА [Эгино:ба]—I ызыларбат шәхериниц бир 
пөлсги. Ол байырлыкда (згинде) ерлешйәр. 

ЭГРЕМ Кака районында демир ёлуң эгреминде ер- 
лешиән разъездиң ерли ады. 

Э1 РИБОГАЗ — Гумдаг бнлен Экерем аралыгыида 
формасы боюича ат алан сув ятак. Богаз сөзи барада 
серет: Ш о р б о г а з. 1 

ЭГРИГУМ — Бәхердем районыида эгрелип ятан гум. 

ЭГРИГҮЗЕР — Мары районында Мургап дерясының 
эгрелиән ериндәки гүзериң ады дакылан оба (хәзмркп 
ады: Гандымов). XIX асырың башында шу ердәки 
Эгригүзер галасының адына душ гелйәрис (МИТТ 
П. 424 сах.). " ' 

ЭГРЙДЕРЕ Гаррыгала, Гызыларбат веГызылетрек 
рапонларында эгри дерелер. 

ЭГРИҖЕ — Каспи дензинде формасына гөрә ат алан 
ярым ада ве айлаг. 

ЭГРИКЕЛЛЕАРЫК [Эгрикеллеа:рык] — Керки райо- 
нында арык. Эгрикелле — тире ады. 

ЭГРИЛП ЧАКЫР--К,ерки районында оба (серет: 
Чакыр). Эгри в и чакыр — тпре атлары. Бу ат «эгрп- 
лериң янында отуран чакырлар» диен маныдадыр. 

ЭГРИТАКЫР — Теҗен районында эгрелип гидйәп та- 
кыр мейдан. 

ЭГРИТЕМИРАРЫК [Эгритемира:рык] — Керки райо- 
пында эгри арык. ЯГГ, Темир — Темирлециң ады. Эмир 
Темирпң ады билен багланышдыраляп Күрсгендагың 
дкңиндел баш аляпдыгы үчин, арыга шейле ат берлпп- 
днр. 

ЭГРИЯГЫР — Хоҗамбаз ранонында оба. Эгрп ве 
нгыр — тнре атлары. 


‘У]> 


ЭГРИЯПЫ — Елөтея районында оба (Сандыкгачы 

° л эгрел ™ яшш " 

ЭДЕТ — Газанжык районында даг. Адың манысы бел- 
ли дәл. 

ЭҖЕРИ — Газанҗык районыида чешме, даг Бү сө- 
зүң манысы белли дәл. 

ЭЗБЕРБАБА [Эзберба:ба] — Көнеүргенч районында 
оба, көл. Булара өвлүйәниң ады дакылыпдыо. Кәбир 
яшулуларың гүррүңлерине гөрә, Эзбербаба — Баба гөк- 
лең диен адамың лакамы. Ол адам гечен асырың икинжи 
ярымында Көлябың сакасыны беклетмеҗек болуп, Хыва 
ханының гаршысына эзберлик (эрҗеллик) билен гөре- 
шипдир. 

ЭЗЗЕТДАГ [Эззетда:г]—Газанжык районында даг. 
Она нәме себәпден бейле ат берлендигн белли дәл. 

ЭЙВАНЧА [Эйва:нча] — Дашховуз районында оба. 
Нәме себәпдеи она шейле адың галандыгы белли дәл. 

ЭИМИР — Көнеүргенч районында оба. Эймир — тнре 
ады. 

ЭЙШЕМ—Газанҗык районында чешме. Эйигем — 
сөзи барада серет: Балейшем. 

ЭКЕРЕМ — Эсеигулы районында посёлок. Экерем — 
тнре ады. Посёлога якыиындакы гуйының ады дакылып- 
дыр. Яшулулар тумачларың бир бөлүми болан экерем 
тиресиниң адзшын «экмек» сөзүнден эмеле гелендигини 
гүррүң берйэрлер. ятны экеремлер ягыш сувуның көме- 
ги билен дүрли экинлер экип, бол хасыл алыпдырлар, 
шонуң билен хем олар бейлеки тирелерден тапавутла- 
ныпдырлар. Посёлогың орнуна өң Г а р а б у р у н дийил- 
йән экен. 

ЭКПЗД^ БӘ г? РДеН ? а& ° НЫНДа гоша * епел и даг. 

- „ ^ [Экиза.к] —- Гызыларбат районында бири 

ИЛ л КИСИ КИЧИ болан ики саны ак депе. Депелериң 
гяпл ШИ ба ? т а , да ерли илаг арасында мешхүр роваят бар- 
галмыклар (Чингиз ханың лешгерлери — С А ) Машат- 
-Мисирянын үстүне чозанда, хер эсгер бпр аттооба гүм 
дөкүп гечиәр, шейлеликде, улы депе эмеле гелйәп Упүш 

2 и т зр т Ч Ү НКИ гошунларың көпүси гырыляр Шейле 

х Р ем а а^ Д ьТ"я Т р аба3аРЛӘКЫ УЛЫ Ве Ки ™ Акдоне «ТЖ 

^8 Зак-аэ № 93 


I 


273 




ЭКМЗГАРА — Кака районында (Гарагумда) узакдан 
гаралып гөрунйән ики саны депе. 

ЭКИЗЕГАЖЫ (Экнзега:җы1 — Хоҗамбаз районында 
гуйы. ор 1 г мейланы. Бл' ат «нки саны депднгт янындакы 
ажы сувлы гуиы» диен маныдадыр. Халк роваятлары 
6 ү пкн лепәнн «Хаҗымелигин көвшүнден чыкаи гум» 
дийттп дүшундирйәр. 

ЭКСПЛУАТАЦИЯ — Керки районында Бясага—Керки 
каналынын боюндакьт оба. почта бөлумп. Шол ерде ка- 
налын сувуна гөзегчилик эдйән эксплуатаиион бөлүм 
ерлетттйзр 

ЭЛЕҖАРЫК 1Элежа:рык1—Керкп районында арык. 
Элеч — тттре ады. Элечлер 6у ерден Хожамбаз районы- 
на г«ч\тдиплер 

ЭЛЕЧ — Хожамбаз районында оба. Элеч —тире ады. 
ЭММНГАЛА [Эми:нгала:1 — Көнеургенч райоттында 
гдла. Энин — мечгей тиресиндеи болан адамьтң ады. 

ЭМИНГУМ ГЭмитнгум! — Гөкдепе ранонында гум. 
Эмин — адам адьт. 

ЭМИРГАЛА ГЭми:ргала:] — Дашховуз районында 
оба, гала (она Байгала хем дийилйәр). ЯГГ. өн тпч 
галада Хыва ханыиын днкмеси (векили, эмиртт) отурып- 
дып. 

ЭНДАП ГЭнда:п1 — Ашгабат районында дере, чешме. 
Эндап — игдә мензеш мнвели өсүмлик. оня чылан хем 
дийнлйәр. 

ЭНЛАПЛЫ [Энда:плы]— Гаррыгала районында энда- 
ба бяй деое. 

ЭНЕ КУЛЫЕВА — Дәнев районында демип ёл стан- 
штясы. Туркмен аял-гызларынытт азатлыгьт үгрунда ил- 
кинжтт гөрешижилериң бттотт, гөрнукли дөвлет ишгзрк 
Эне Кулыеванын хатырасына ллкылан ат. 

ЭНЕШТҮВЕР — Калинин районьтнда пба. Энрш ве 
гүпеп — тире атларьт. 

ЭРДЕН —Тагтабазар районында оба. Эрден — тире 
ады. 

ЭРЛЕНЛИ — Ләнев оайонында оба Эрден — сарых 
тиресиниң ады. Географпк атларяан бёлли болшуна гв- 
рр, саоыклар шү төверекДе яшапдйтр. Денешдир: С п- 
р ы к б а л а. ' г 1 ' * 1 ч 

ЭРЕЗ — Гөкдепе, Мары ве Көпеүргснч 'райоиларында 
галалар. Адың манысы белли дәл. 

274 


ЭРЕКДАГ [Эрекдат]— Гөкдепе районында үсти ики 
хачҗа болуп дуран даг (она Херекдаг хем дийил- 
ттәр). Эпек Гя-да херек) сөзи «ики өркучли луе» диймех- 
дир (ТДС, 816 сах.). Гүнбатарындан серетсен. даг эреге 
мензейәр. Гадьтм вагтларда она Душак дагы тем 
дийлипдир, шонуң үчтттг хәзирки карталарчя бу адч Д ү- 
шагерекдаг гөрнүшинде язярлар. Парсча душак 
сөзи хем «ики бөлүнен» диймекдир Серет: Д у ш а к. 

ЭРКГАЛА [Эркгала:] — Байрамалы районында мейда- 
ны 12 гектар болан гала. гадымы Марьтньтн илкинҗи 
ерлешен еои (Г. А. Пүгаченкова. Старый А4ерв. 
Ашхабад, 1960, 5 сах.). 

ЭРКЕКЛИ — Эсенгулы районында гыр. Оңа нәме се- 
бәпден бейле ат берлендиги белли дәл. Денешдир: 
И н е р ч ә г е. 

ЭРКИСАДЫК [Эркпса:дыт<1— Ёлөтен районында оба 
(хәзирки ады: Худайберднев). Бу обанын адьг са- 
рыкларын ерки ве сытдых тирелеринин адындан эмеле 
гелип, кәбттр фонетик үйтгешмелере сезевар болупдыр 
ве Эркисадьтк гөрнүшпне гечипдир. 

ЭРМЕНДЕЛИ — Йыланлы районында оба. Эрмендели 
— тиое ады. 

ЭСГЕН — Эсенгулы районыпда белент гум. Адың ма- 
нысы белли дәл. 

ЭСГИ — Саят районында оба. Эсги — түркменлерин 
овнух тайпаларының бири. Абылгазы бу тайпаиың гелип 
чыкышьт барада шейле язяр: Үргенжиң, Балканың ве 
Мангышлагың ханы Җаныбек хан «гүнә эден» түрк- 
менүтере чәре гөрмек үчин, Санклы-Син диен уйгуры 
оларың ичине иберйәр. Санклы-Син өзүниң көп санлы 
гуллары ве нөкерлери билен түркменлерин арасында бир 
йыл яшаяр. Шол гулларын ичинде Аяз атлы гул боляр. 
ол бейлекилере середенде. бәш эссе зыят (көп вагт) 
гуллук эдипдир. Шол Ая.з Санклы-Сини өлдүрйәр ве 
түркменлериң арасында яшамага башлаяр. Онуң неснл- 
лери соңра эсги (эски) дийип ат алыпдыр (Кононов. 
Родословная, 74—75 сах). Абылгазы бу тайпаның ады- 
ның манысыны язмаяр, эмма Аязың бәш эссе вагт артык 
гуллук эдендигини, ягны онуң нрки (көпе) гулдугыны 
назара алсак, бу адын манысы дүшнүкли боляр. Көне 
түРки дилде, хатда. хәзирки түрки диллериң бирнәче- 
синде хем эсги, эски свзлери «көие» манысыттда уланыл- 

18* 


27 5 













яо. тупкмем дилинде хем матаның көнесине эсги дийил- 
пдр. В. В. Радловын сөзлугинде эг?п С ози «коне* дийлип 
тержиме эдилипднр (Радлов. 1,880 сах.). Бу айдылан- 
лап эсги тайпасьтныч ады «квне» манысындакы эсги 
созүнден эмеле геленлир диймәге эсас дөредйәр. Яшу- 
лулап бу адын эсли Гягньт улы) сезунден эмеле гелен- 
дигинтт. эсгилепттн Әпсягьт бябанын Эсли оглхпгыч несил- 
лерндигини гуроун бепйәплеп. Денешднп: Эсгиябат 
ве Э с г н а па п (Өзбегистан), И с к и-Н а у к а т (Гыо- 
гызыстан), Эсги-Чәрҗев (Сергеев, 106 сах.). 

ЭСЕНГУЛЫ — Каспи дензинин кенарында паион. 
посёлок. Эсенгулы — адаьт ады. ЯГГ. такмын 250 йыл 
чеместт он. ш\ г еое илктт шыхлап ве мягтымлар гочтш 
гелйәрлер, олапың аксакгалыня болса Эсенгулы лийттл- 
нән экен (типесп магтым). Емутлапын жапарбайлап 
тяйпясында Эсенгулы Осенгулы т<вп) дмен тгтпе хем 
бар (Г ы л ы ж о в. 52—53 сах.). П. Помепанцев 6 у ады 
папсча хасаплзп. оньт «ая учин го к ы дийип пәдогры 
дуттттлипйзп (ТТ о м е р а н тг е в. Р0— 67 ся\-.). 

ЭСЕНМЕНЛГТ — Крпки, Хожамбаз ве Чаршаңны ра- 
йоиляпындя обчляп. Эгвямрңли — тпре ады. 

ЭСЕНМЕҢЛИ КЛНАЛЫ — Керкп райопында улы 
канал. 

ЭСРИКГАРА — Йыланлы районында оба. Эсрик ве 
гаоа — тпре атлары. 

ЭТБАШ—Керки районында ики оба. Этбаш — тире 
ады. Бу тирәнин адыныц итбаш(ы) формасына хем душ 
гелинйәр. 

ЭТБАШАРЫК ГЭтбаша:рык] — Керки районында Эт- 
баш обасына барян арык. 

ЭТЕК— Гәверс ве Душак станцияларынын аралыгы- 
нын тутуш ады. Бу адың турки этек Гягны дагың этвги) 
сөзүнден эмеле гелендигини ве парсча Даманыкух 
(«лагын этеги») диен адын теожимесидигини. эмма 
парсларың хем Этек диен ады уланяндыгыны В. В. Бап- 
тольд белләпдир (Б а р т о л ь д. Ислам, 337 сахЛ. Сей- 
диниң «Тапылмаз» днен гошгусында хем бу ада душ 
гелйәрис: 

Бәш бөлек Этек галалары, Загы, Сери бирле. 

ЭТРЕК — Гүнбатар Түркменистаның ве Эйраның тер- 
риторияларындан акып, Каспи дензине гуйяп деря. Бу ат 

276 



, 1 ..т“-“ V“ 1 Ы 1 'V / днси теогтш 

ччнш7 ерМИНДеН УМЫ1<; гелш,ди Р- т^урзаевлер атрау сө- 
зуниң кылун, я-да деңзиц кенарыны, онда-да энчеме 

2ш1ш а ,м арлар гуйян кеиа РЬ‘ны аңладяндыгыны 
язьшдырлар (мурзаевлер, ао сах.). шу анторлар 

А г р а Гдтшнп 1 УННаТаР 1 ааагыстаи ьЩ ерлн илатьшың 
л гр аудишш атландыраидыгыиы, оалхаш келуниң хем 

7е»Ге Д „ е ;, Г , Р “ КК “ Л Д, ““ ады "“ д «"«анды^Г^Г. 

леиарлер (Мурзаевлер, сю сах.). ^трек деиясынч 

н ,Г еМ6 акьшла Р ( сцл с унлары акян җарлар) гошул- 
Р, деряның аягында онуң ханасы олрнәче оөлеге оөлун- 
аор шонуң учин хем она отрек дяен ат Оер типдлп 

шуддар“? Ш?шг С а7ы“ ГГ&Г Җ* Г"" Д> ' 
ады^п^ы^асаплапА^аге^^дуралг^ 1 дүше?' В шадад3 °У 

“ адш Р ы Д»шүндир«ер ,.. У „ е ; а п ц е в ? с!ТГ 

Э ф РИМ—13ГТЗ районында Оба, евлүйә. Бу адың 
манысы беллн дәл. * д ц 

гк,п^ н ГАҢҢЬ1Ш ~ Гараг >' мда Хыва ёлунда беленг 
х НӘМ6 се6әпден оеиле ат галандыгы оелли дәл. 
Ьу адың Харчиңңан диен парсча варианты хем оар. 

ЭШЕ1 АРЬАТ — Тагта районында оба, гала. Оңа нә- 
ме ссоәпден эшек радат дийлендиги белли дәл. 

ЭШЫ АРК.А Чаршаңңы раионында формасына гөрә 
аг алан даг; Чәрҗев раионында (1 арагумда) ооа, өри 
меиданы, гыр. Деңешдир: Д о ң у з с ы р т. 

ЭШЕГАРЫК [Эшега:рык] — Саят районында арык. 
Эшек — тире ады. Деңешдир: К ү р р е а р ы х. 

ЭШЕГӨЛЕН — Гарабекевүл районында арык; Гы- 
зылетрек районында (Гызылоайырда) дере. 

ЭШЕК1 ЫРЛАН — 1 аррыгала районында ер ады. 
ЭШЕКЕЛ [Эшекё:л] — Балкан дагында чешме. Онун 
кенарындан инчеҗик ёл гечнәндигн үчин, оңа шейле ат 
берлипдир. 

ЭШЕККҮП — Гызылетрек районында (Гызылбайыр- 
да) ер ады, сув ятак. Күп сөзи барада серет: Алт- 
м ы ш к у п. 

ЭШЕКМЕЙДАН [Эшекмейда:н] — Бәхерден ве Гызы- 


















ларбат районларында гиц мейданлар. ЯГГ. Гызыларбат- 
дакы белент дузлүкде Хывадан сүрлен зшеклсриң гыр- 
ландыгы үчин, Арчман обасьшың янындакы дүзлүге 
болса бош эшеклериң ковуляндыгы үчин, шейле ат 
берлипдир. 

ЭШЕКСИЕН— Ашгабат районында (Гарагумда) оба, 
гуйы. 

ЭШЕКЧИ —» Дәнев ранонында оба. Эшекчи — тире 
ады. 


ӘДЕҢАРЫК. [Ә:деңа:рык] — Хоҗамбаз районында 
арык. Әдең —тире ады. 

ӘЛЕМДАР [Ә:лемда:р] — Чәрҗев ве Фарап районла- 
рында обалар. Арап-парс диллеринде алемдар — «бай- 
дакчы» диймекдир (Будагов, 1, 765 сах.). Өң бу оба- 
ның адамлары Амыдерядан гечйән гайыклара сувуң чуң 
ерлерини билдирйән байдаклар дикмек бнлен мешгул 
болупдырлар, олара әлемдарлар (бакенщик) днйлипдир. 

ӘЛЕМЛИ [Ә:лемли] — 1. Эсенгулы районында Каспи 
деңзиниң кенарында ер ады, гәми дуралгасы. Әлем — 
«байдак» манысындадыр. Шол ериң гәми дурмак үчин 
аматлыдыгыны билдирйәц беллигиң боландыгы себәпли, 
оңа шейле ат берлипдир. 2. Бәхерден районында даг. 
Оңа нәме себәпден бейле ат берлендиги белли дәл. 

ӘНЕВ [Ә:нев] — Ашгабат районында оба, демир ёл 
станциясы. Әнев —парсларың аби-нов («тәзе сув») сөзүн- 
дендир, чүнки Темнрлеңиң човлугы Бабыр Әневиң сува- 
рыш системасыны дикелтмәге көп үнс берйәр (Буки- 
н и ч. Некоторые иовые данные об Анау и Намазга-1епе. 
«Туркменоведение», май, 1929, 33 сах.). ЯГГ, Бабыр шу 
ерде Шовлатма днен каналы газдыряр, оңа-да «тәзе 
сув» дийип ат дакярлар. Әнев шәхерине өң Багабат 
шәхери дийилйән экен (А. Марущенко. Существен- 
ные поправки. «Туркменоведение», № 12, 1930, 15 сах.). 
Бу ат хем парс дилинде «баглы шәхер» диймекдир. 

ӘРСАРЫ [Ә:рса:ры] — Дарганата, йыланлы ве Чәр- 
җев районларында обалар. Әрсары — түркменлериң улы 
тайпаларының бири. Әрсары — тарыхы шахс болуп, шу 
тайпаның ссркердесн болан адамдыр. Онун хакыкы 

276 




аДынык Сары оолуй, оасыбйлыҗылара гаршУ гнрешдё 
улы эдерменлпк гөркезенднгп үчин, оңа Орсары диен 
адың дакыландыгыны гүррүн берйәрлер. Түркменистаньщ 
охли еринде (ылайга-да, онуң гүнбатарында) йрсары 
баба барада дүрлп роваятлар дөреднлипдир. Г. И. Кар- 
пов бу танпапыц адыпы «Сарының ери» дийип нәдогры 
терҗиме эдйәр (Карпов. Родословная, 66 сах.). 

ОРСАРЫБАБА [Ә:рса:рыба:ба] — Гүнбагар 'Гүрхме- 
пистанда даг. Ерли яшулулар Әрсарының шу ерде яшап 
гечендигини, хатда онуң губурының хем Чагыл дпен 
ердедигпни гүррүң берйәрлер’. 

ӘРСАРЫЯГ1 [Ә:рса:рыя:п] — Байрамалы районында 
^ба ве яп; көне Вас төверегинде яп. 


ю 

ЮВАН1АЛА [Ювангала:]—I аррыгала районында 
ооа. Юван — «ювмак» сөзүндендир. Шу обаның ичннде 
(хәзирки мекдебиң орнунда) өң гала бар экен. Онуң 
гапдалындан гечйән чай (сил сувы акян җар) галаны 
ювуп гечләндиги үчин, оңа шейле ат берлипдпр. Икинҗи 
Опр маглумата гөрә, еувы юван болан дерәниң ичинде 
ерлешендиги үчин, илки гала, соңра оба шу ат галып- 
дыр. 

ЮВАНДЕРЕ — Гаррыгала районында дере. Биринҗц 
маглумата гөрә, ичиндәки галаны сувуң ювуп гечиәнди- 
ги үчин, икинҗи маглумата гөрә болса, сувуның юван- 
дыгы үчин, дерә шейле ат берлипдир. 

ЮМАЛАК — Дарганата районында (Гарагумда) то- 
галак гыр, гуйы. Юмалак — «тогалак» диймек- 
дир. 

ЮМРУГЫЗЫЛ — Керки районында (Гарагумда) гу- 
йы, өри мейданы, узакдан гызгылт болуп гөрүнйән 
юмры улы депе. 

ЮМРУДАГ [Юмруда:г] — Калинин районында гөр- 
нүшине гөрә ат алан даг, Губадагың бир бөлеги. Хыва 
тарыхчысы Агехи (XIX асыр) Губадага Юмрудаг хем 
дийилйәндигини беллейәр (МИТТ, II, 620 сах.). 

ЮМРУДЕПЕ—Бәхерден районында юмры депели 
даг. 


279 




ЯБАНЫ [Я:баны]—Хоҗамбаз районында оба. Ябаны 
тире ады. Ьу оба «н, Ашакы ЯбанывеГулан- 
жы Я баны диен ики оба бөлүнйән экен (гуланжы — 
тире ады). 

ЯБАНЫАРЫК [Я:баныа:рык]—Гарабекевул рано- 
нында арык («ябаны тиресиниң арыгы»(. 

. ЯБАНЫОП [Я:баныо:й] — Саят районында (Гарагум- 
да) ои ер, гуны, өри менданы. Өң гүйы ябанылара де- 
гпшли экен. ' *■ 

ЯГЛЫГАЯ [Я.глыгая] Гаррыгала районында дагың 

ЯГЛЫЛРПР 3 ^ 1 ' 1 ГӨр, ' уи | " ,НС гөрә шейле ат алыпдыр. 
Я ЛЫДЕПЬ [Я.глыдепе] — Сарагт районында топпа- 
гының реңкине гөрә ат алан депе (гала). Р 

ЯГЛЬ]011 [Я:глыо:й] — Көнеүргенч ве Леннн раноч- 
ларында обалар. Яглы — тпре ады; ой сөзи барада се- 
рет: А л и л и о й. 

ЯГЛЫОЛУМ [Я:глыолум] — Гызылегрек районында 
Сумбарың олумы (гүзери). Бу ады «яг дөкүлен олум» 
дииип дүшүндирйәрлер. Эмма бу адың хем яглы гиреси 
оилен багланышыклы болмагы мүмкнндир. 

ЯГЛЫСУВ [Я:глысу-в] — Гөкдепе районында ягҗарып 
Дуран сувлы чешме. у 

ЯГЛЫЧӘГЕ [Я:глычә:ге] — Теҗен районында топра- 
гының гөрнүшине гөрә ат алан ой ер. 

ЯГМАН — Красноводск районыпда демир ёл станция- 
сы. пгман ягмак сөзүндендир, -ман гошулмасы бу 
ерде ягмак херекетиниң көп боляндыгыны билдирйор 
(деңешдир: иермен, эдермен). Шу станцияның гапдалын- 
дакы дагың бир тарапыны сырып гечйән ел обаның үс- 

л!п 6 м ГӘ ^ И В6 ° ВНуК Чаглы дынгыс ыз ягдыряр. Деңеш- 
бип' ± Кашгарының дөврүнде Тиразың якынындакы 
бир оба Ягма дшмипдир (Кашгары, III, 41 сах.). 

ЯГТЫ — Түркменгала районында совет дөврүнде ат 
дахылан оба. 

ЯГТЫЕЛ [Ягтыё:л] Байрамалы районында совет 
дөврүнде ат дакылан оба. 

ЯГТЫЛЫК — Тагта районында совет дөврунде аг 
дакылан оба (өңки ады: Хоҗакүммет). 

ЯГШЫХОҖА — Калинин районында оба. Ягиш Хоҗа 
— әхтимал, адам ады. у 

80 


ЯГЫГЁЛЕН — Бохерден районыпда \руш-дапп гп1 
тен багланышыклы ат алан гум. 

ЯГЫПЛАР [Я:гыплар] — Мары районында оба Ягып - 
лар — тире ады. 

ЯГЫРАРЫК [Ягыра:рык] — Керки районында арык. 

~ тире ады. Деңешдир: Эгриягыр. 
ЯЗМЕТГЫР [Я:зметгыр] — Гарагумда гыр. Язмет — 
адам ады. 

ЯЗЫР ■ Бәхерден ра^юнындакы Шәхрыслам галасы- 
ның гадымьг ады (оңа Так-Языр хем диййәрлер) 

I 3 чпп~ М \ Кашгарь1НЫН сөзл Ү г,ш де душ гелйән (МИТТ 
Г сах.) туркмен таипасының ады. Абылгазы бу’ 
агасы £ (старшнй в пле) дийип дүшүндпр- 
НӘ Р (К ононов. Родословмая, 53 сах.). 

, ЯЗЫЭГШЕМ Красноводск районында ер адьг гү- 
иы, өри меиданы. Язы — әхтимал, тире ады (сёрет- 
Мүлкязы); эгшем сөзи барада серет: Бале?-' 

® РТ [Я:зю:рт] Гаррыгала районыида язда гө- 
ч\лип барылян ер ады (язлаг). 

ЯИЛАГ [Я:йлаг]— Бә.хердеп районында язда үстунде 
яиланылян даг. 

ЯИЛАҖЫК [Я:йлаҗык] — Газанжых районында яа- 
ла, өң отурымлы ер. 

ЯИЛАЧӘГЕ [Я:илачә:ге] — Гөкдепе районында үстун- 
де яиланылян, гапдалындан сүйҗи сув акян гум. 

. ЯКАЛЫЯП [Якалыя:п] — Тагта районында Өвлү- 
и ә я б ы якалап гидйән яп. 

ЯЛАВАЧ — Сарагт районында ики оба: 1-нҗи Я л а- 
в а ч ве 2-н җ и Я л а в а ч. Ялаөач — тире ады. Бу сө- 
зуң «векнл» диен манысы хем бар (Боровков, 135 
сах.), М. Кашгары оны «пыгамбер» дийип дүшүндирйәр 
(Кашгарьң III, 54 сах.), Г. И. Карпов болса «ялама» 
(облиза) дийип нәдогры терҗиме эдйәр (Карпов. 
Родословная, 67 сах.). 

ЯЛАВАЧ [Ялава:ч] — Гызылетрек районыида даг. 
Ерли яшулулар бу ады «ялаңач даг» дийип дүшүндир- 
йәрлер, эмма бу адың хем ялавач тиреси билен багла- 
нышыклы болмагы мүмкиндир. 

ЯЛАҢАҖЫҢ ЧЕШМЕСИ — Гаррыгала районында 
чешме. ЯГГ, чешмәнин боюнда Өвез яланач диен ада.м 
яшаплыр. 

281 







МЛЛ11.ЛЧ -- I ынылетрек |»уионында үст 
лаг. Деңешдир: К ө г е д а г. 

ЯЛАНАЧДЕПЕ — Дашховуз районында 
от-чэпсуз депе. 

ЯЛАҢСЕҢҢИР — Дарганата районында 
жи ады: Борлы). Ялаң — «ялаңач»; сеңң/. 
ңер» дийгтскдир (сеңңер сөзи барада серет 
иир). Гырың от-чөпсүздиги үчин, она ше 
липдир. 

ЯЛДЫРЯП [Ялдыря:п]— Ленин районьн 
пал. ЯГ I ялбыр — машрык тиресиннң се 
лакамы Хыв.т хиныңдан ругсат алып, ол | 
дыряр. 

ЯЛКЫМ — Байрамалы ве Гызыларбат ра 
совет дөврүнде ат дакылап обалар. 

ЯМАНГЫЗЫЛ — Тагта районында үстүн 
кын болан гум. Гызыл днен географик тер 
серет: Г ы з ы л гу м. 

ЯМАНЧӘГЕ [Ямаичә:ге] — Гүнорта-Гүнд 
гумда гыр, гум. 

ЯМАНЯП [Яманя:п] — I аррыгала районы 
иүзүнде даш өрүлип эдилен яп, өң оба. Г1 


ЯГГЫКГАЧЬ] - Нлитен райопыпда Мургап дерйсы- 
11 ың гачысы. Яиан га' 1 ы, ягны үсгүндәки от-чөплерн от 
алан гачы. 

ЯҢЫАРЫК [Яныа:рык] — Дәнев веч Чаршаңңы райсн- 
ларында тәзе чекилен арыклар боюнча атландырылан 
обалар, Яңы — «тәзе» диймекдир. 

ЯҢЫГАЛА [Яңыгала:]—Гөкдепе районында оба 
(көпленч Я Н г а л а гөрнушпнде нәдогры языляр). Бу 
ат «тәзе гала» диен маныдадыр, чүнки, ЯГГ, текелер 
Ахалы аландан соңра, Эйран тарапдан чозулайкак 
агызларың янында гала салнып, ол ерде гаравуллар 
гойлупдыр. Яныгала хем соңкы дөвүрлерде салнып, оңа 
утамьгшдан 20, тогтамышдан хем 20 саны даяв адамы 
машгаласы билен гөчүрпп элтипдирлер ве ер-сув бе- 
рипдирлер. 

ЯҢБ1ГУИЫ — Красноводск районында оба, гуйы; 
Сандыклы чөлүнде гуйы. 

ЯҢЫҖА— I. Красноводск районында станния, гуйы. 
Бу ат «тәзеҗе», ягны «тәзе газылан гуйы» диен мапы- 
дадыр. 2. Сандыклы чөлүнде (Бурдалыкда) гуйы, өри 
мейданы. ЯГГ, Яңыща —гуйыны газдыран бе.севүл ти- 
ресинден болан адамың адыдыр. 

ЯҢЫСУВ — Гарабогазьщ кенарында чешме. Бу ат 
«тәзе чыкан чешме» диен маныдадыр. 

ЯҢЫЯП [Яныя:п] — Тагта районында оба, яп. 

ЯПАЛАК — Хожамбаз районында (Сандыклы чөлун- 
де) гуйы, өри мейдапы, депе. Ерли геплешикде япалак 
— «япгыт», «ясы» диен маныдадыр. Гуйы шейле депә- 
ниң янында ерлешйәр. 

ЯПРЫК — Бәхерден районыида формасына гөрә ат 
алан гум. 

ЯРАҖЫ [Я:ра:җы] — Бәхерден районында оба. Илки 
өвлүйэниң ады болан бу сөзүң манысы беллп дәл. Яшу- 
лулар оны «ярым хаҗы», ягны хаҗа барярка, ёлда өле- 
ниң өвлүйәси дийип дүшүндирйәрлер. Керки ве Хоҗам- 
баз районларында Я р х а ч диен ерлер хем бар. 

ЯРТЫГАЛА [Яфтыгала:]—Гаррыгала районында оба. 
Шу обада ярысы юмрулан гала бар. 

ЯРТЫДЕПЕ [Я:ртыдепе]—Кака ве Мургап пайоила- 
рында галалар. Оларың ярысыны Душагың ве Гумябын 
сувунын ювуп гидендиги үчин, олара шейле ат берлнп- 
дир. 

286 









/11 IЫҖА1 А>1 [Я:ртыҗагая] — Газанҗык районындЗ 
гая. 

ЯРТЫКҮММЕТ [Я:ртыкүммет]—Г 
гүммези болан ер ады, яйла. Күммет 
мекдир. 

ЯРЫ—Ленин районында оба. Яры 

ЯРЫГӨКҖЕ [Ярыгө:кҗе] 


тире ады. 

_ . . Теҗен районында оба. 

Яры. ве гөкще — тире атлары. 

ЯРЫМТЫК [Яфымтык] — Гызылетрек районында ара- 
сы бөлүнен улы депе, депәниң ады дакылан оба. 

ЯСАВУЛБАШЫ—Калиыин районында яп. ЯГГ, оны 
Хыва ханының ясавулбашысы газдыряр. 

ЯСГА — Гүнбатар Түркменистанда (Үңзүң угрунда) 
улы көл (мейданы 20 га); көлүң ады дакылаи посёлок. 
Ясга (я-да есге) сөзи аслында ясы сөзүнден эмеле ге- 
лип, ёмут ве ата (Дарганата районы) диалектлеринде 
япларың, көллериң гүзерлерини, мал инмек ве гирип 
гечмек мүмкин болан ерлерини аңладяр. Гүнбатар Түрк- 
менистанда оңа олум хем дийилйәр. Ясга кели хем чуң 
дәл, гүндогарында онуң чуңлугы бир ярым метре етйәр 
(К о г а н, 64—65 сах.). Шонуң үчин хем оңа шейле аг 
берлипдир. Бу көлүң шор сувлы бөлегине Ш о р я с г а, 
сүйҗи сувлусына хем Сүйҗүясга дийилйәр. Деңеш- 
дир: Гумясга, Чәгеясга, Диксувлат, Айт- 
җ а н о л у м. 

ЯСМАНСАЛЫК — Ашгабат районында оба. Ясмап 
ве салык —тире атлары. А. А. Росляков гадымы Яйсеме 
(Иисеме) диен обаның Ясмансалыгың орнунда ерлешен 
болмагының мүмкиндигини язяр (Р о с л я ко в, 95 сах.). 

ЯСЫАИРАК— Газанҗык ве Гызылетрек аралыгында- 
кы дагларда ер ады, шол ерден башланян дере. ЯГГ, 
бу ат «айраклы ясы (ягны дүз) мейдан» диең маныда- 
дыр. 

ЯСЫДЕПЕ—Газанҗык ве Чәрҗев районларында 
ясы депелериң янында ерлешен обалар (Чәр>кевдәки 
обаның хәзирки ады: Г у тл ы е в); Ашгабат, Кака, Мур- 
гап ве Сарагт районларында депелер, галалар. 

^хбгпл] — Тагтабазар райоиының демирга- 
ык-гүндогарындд даг . Парс дилинде ях — «совук», 
6>3» диимекдир; бил сөзи барада сеоет: Акйил Янп 


тарапына гүн душмейәндиги үчин, оңа шейле ат берлип- 
дир. 1 

ЯШМАКЛЫ —- Гызылетрек районында дере. Байыр- 
лыгың дерәгшң агзына өврүм берип дурандыгы үчнн, 
она шейле ат берлипдир. 

ЯШЫЛДЕПЕ [Я:шылдепе] — Ашгабат районында де- 
пе, өң оба. Төвереги баг боланы үчин, оңа шейле ат 
берлипдир. 








ТҮРКМЕН ДИЛИНДЕ НӘДОГРЫ язылян 
ТОПОНИМЛЕР' 


1 Эсасан, 'ГССР-иң административ-территорнал бө 
лүнишиклериниң списокларында, «Туркмен дилиниң ор 
фографик сөзлүгинде» (Ашгабат, 1963) ве тү.ркмен дилии- 
де чыкян газет-журналларда подогры языляи топонмм 
лер алынды. 


Хәзнрки 

язылышы Болмалысы 

1 2 

Акымолам, 

Акымулам Акгумолам 

Алылыой 

Алилиой 

Еэабарап 

Бабаарап 

Бекибепт 

Бекбемт 

Бойнузыи 

Бойныузыи 

Бнтендаг 

Бөтендаг 

Букры 

Бүкри 

Гарагел 

Г арагөл 

Г аратенцир 

Г аратеиир 

Гаранас 

Г арнас 

Гермаб 

Г ермәп 

Г уйиук 

Г өйнук 

Г үлобие 

Гулабия 


Дишчыгыр 

Дөвден 

Керкичи 

Крач 

Ламба 

Мурчак 

Об ай 

Обайчай 

Окарем 

Пешдаг 

Пешеналы 

Пүрнүвар 

Садуар 

Сарагт 

Сыядаксакар 

Таллымерҗен 

Туаргыр 

Ховузхан 

Хоҗаболан 

Хоҗайынабек 

Чеменабад 

Чилгиз 

Янгала 


Бишчыкыр 

Дөвдан 

Керкиче 

Кырач 

Ламма 

Марчак 

Обой 

Обойчай 

Экерем 

Пештаг 

Пешаналы 

Пурнувар 

Седвер 

Сарахс 

Сыядагсакар 

Теллимерҗен 

Түвер-гыр 

Хапховуз 

Хоҗабулан 

Хоҗаннебег 

Чеменибит 

Чилгез 

Яңыгзла 


х 











РУС ДИЛИНДЕ НӘДОГРЫ язылян 
ТОПОНИМЛЕР 1 



Түркмеи дилинде 


Рус дилинде 


Акгумолам 

Акҗагуйма 

Аксув 

Ашгабат 

Балейшем 

Балкан 

Башсака 

Бешир 

Бойныузын 

Бокурдак 

Бөрме 

Бетендаг 

Бузгөмеп 

Бүзмейин 

Вас 

Г азыклыбеиг 
Гарабекевул 
Г аравулгуйы 
Гарагөл (Гарагел) 
Гарлык 
Гармапсагат 
Г аррыгала 
Г аррычырла 
Гарыбата 

Г овкузерен 
Говшут 


Аккумулям 

Ахча-Куйма 

Ах-Су 

Ашхабад 

Бала-Ишем 

Балханы 

Головное 

Башир, Бушер 

Буюн-Узун 

Бахардок 

Беурма 

Бутентау 

Музкумган 

Безмеин 

Уаз 

Кзы-Клы-Бенд 

Карабекаул 

Караул-Кую 

Карагель 

Карлюк 

Армам-Сагад 

Кара-Кала 

Кара-Чарла 

Кара-Бата, Кара-Бота 
Карабата 
Кауки-Зеренг 
Каушут 


1 Шу списога нәдогры транскрибирленйән әхли топо- 
нимлер дәл-де, рус дилинде ёйлуп язылян ве түркмен- 
че асыл нзюгасындан хас яашлашдырылан топонимлер 
гиризилди. 


1 


2 


Гоч 

Г өгерендаг 

Гөгерчинли 

Г өйнүк 

Гөкдепе 

Гөкҗе 

Гөксүйри 

Губачәге 

Гувлумаяк 

Г уртлы 

Гурудандан 

Гуршун магдан кэрха- 

аасы 

Г ушгы 

Гызыларбат 

Гызылбайдак 

Гызылгая 

Гьгзылетрек 

Г ылгылав 

Гыпҗак 

Г әверс 

Гомидуралга 

Дашкөпри 

Дашлыойдак 

Дашховуз 

Дөвкесем 

Дузуң гыры 

Дәнев 

Дәче 

Елөтен 

Җоҗуклы 

Җүлге 

Зәклн 

Йылаилы 

Кака 

Кейикгодана 

Келете 

Келлебуруп 


Кодж 

Гограндаг 

Г угердженгли 

Г уйнук 

Геок-Тепе 

Геокча 

Геок-Сюр 

Куба-Чага 

Куули-Маяк 

Куртли 

Куры-Дендаң 

Свннцовый рудник 

Кушка 

Кизил-Арват 

Красное Знамя 

Кизыл-Кия 

Кизыл-Атрек 

Куркулаб 

Кнпчак 

Гяурс 

Причал 

Т ашкеп р и, Таш -Ке п р н 

Ташлайдук 

Ташауз 

Деу-Кескен 

Дузенкыр 

Дейнау 

Дейча 

Иолотань 

Джу-Джу-Клу 

Ущелье 

Зеагли 

Ильялн, Ильялы 

Каахка 

Кейкодоно 

Келята 

Келябурун 


19 Заказ №• 93 


289 





Куня-Ургенч 

Корга-Чемень 

Кеши 

Серный Завод 
Гугуртли 

Лайна, Ламба, Ламбе 
Дамбе 

Мерген-Ульян 

Меана 

Подковное 

Намак-Саар 

Ничка, Ничко 

Нухур 

Ниса 

Нияз-Тепе 

Огурчинск 

Ачак 

Октумкум 

Уилакушлюк 

Юнъялды 

Пешан-Али 

Фирюза 

Ереуш 

Сазакнно 

Сазанды 

Сакар-Чага, Сагар-Чага 
Санды-Качи 

Сундукли 

Солтантаптыкум 

Сангу-Даг 

Сайнаксак 

Узун-Ада 

Узун-Су 

Курджукли 

Усть-Урт 


Көнеургенч 

Көргечиэмен 

Көши 

Күкүрт заводы 

Күкүртли 

Ламма 


Мергенөлен 

Мәне 

Нал 

Немексар 

Ничге 

Нохур 

Нусай 

Нәздепе 

Огурҗалы 

Оҗак . 

Окун гумы 

Өйлегушлук 

Өналды 

Пешаналы 

Пөвризе 

Рөвүш 

Сазаклыбулак 

Сазанда 

Сакарчәге 

Сандыкгачы 

Сандыклы 

Солтантагт 

Соңудаг 

Сөйүнагсак 

Узынада 

Узынсув 

Үкүржикли 

Үстюрт 


Келчәге 

Келчая 

Көйтен 

Кугитанг 

Көневас 

Куня-Уаз 


9 


Ханховуз 

Харчиңңан 

Херрикгала 

Хиндикүш 

Ховдан 

Холсамбаз 

Чаек 

Чалоюк 

Часкак 

Чашгын 

Чекичлер 

Чендир 

Човдур 

Чохпетде 

Чымчыклы 

Чәгелншор 

Чәрҗев 

Чәче 

Шугундыр 

Ымарат 

Экерем 

Эсенгулы 

Этек 

Этрек 

Әнев 

Әрсарыбаба 

Яңыҗа 

Ясга 

Ясыдепе 


Хауз-Хан 

Арчиньян 

Эррик-Кала 

Гиндукуш 

Гаудан 

Ходжамбас 

Чеек 

Чалаюк 

Ческак 

Чашкент 

Чикишляр 

Чандыр 

Чаудур 

Чагпата, Чохпатта 
Чамчакли 
Чагалысор 
Чарджоу 
| Чаача 
Чугундор 
Марат 
Окарем 
Гасан-Кули 
Атек 
Атрек 

Анау, Аннау, Энев 
Нрсары-Баба 
Янгаджа 
Ясх-а, Ясхан 
Яздепе 


19 * 






МАГЛУМЛТ БР.РЕН АДЛМЛЛРЫҢ СПИСОГЫ 


Спнсок адамларыд фамилнялары боюнча дәл-де, өз 
атлары боюнча элипбий тертибинде дүзулип, оңа көп ве 
әхмиетли маглумат берен яшулуларың, оба мугаллым- 
ларының атлары гиризилди. Оларыц кәрлери ве адрес- 
лерн маглу.мат алнаи дөврүндәкисн ялы берилди. Автор 
маглумат Псреп әхли адамлара чуц мнииетдардыр. 

Абды Гутлумырат, 1879. пенсионер. Дашховуз райои 
Җамлыгала обасы. 

Абдылла Велиев, 1910, гуллукчы. Газапжык шәхери. 

Абдырахман Осман, 1893, пенсиоиер. Керкп райоп Ас- 
тамабаба обасы. 

Абдыхалык Розыев, 1903, прнсиоиер. Чяржев шәхер 
Комсомол лосёлогы. 

Агаҗан Акмырадов, 1900, пенсиопер-агроном. Мурга.п 
райои Гөкдепе обасы. 

Агаюсуп Алыев ; пеисионер. Бапрамалы район Мургап 
обасы. 

Айдогды Палта, 1901, пеисиоиер. Бәхерден район Ба- 
мы обасы. 

Акмырат Гараҗа, 1891. пенснонер. Түркменгала район 
Кемине обясы. 

Акмырат Мәмметбердиев, 1889, пенснонер. Мары 
район Молланепес обасы. 

Акмырат Чарыгулыев, 1912, шахыр. Мары райом Гөк- 
же обасы. 

Алав Мухамметмырадов, мугаллым. Бәхерден район 
Ьөрмс обасьг. 

Аллаберди Берди, 1895, пснсионер. Керки район Гы- 
зылаяк обасы. 


292 


' 893 ' ''ьвыларбат рб- 

райоТ&с Г ^ б Г& 19 ° 6 ' баЛЫК,Ы ' Храсноводск 

К»ТргеТ Т „ос[ло™ Җ °“' Ш ° 8 ' инжене Р'Гндротехник. 

Алламырат шахыр, 1888. Гарабекевүл посёлогы 
ге„» Ла г " еРеТ ' ,Ш ' пенеионе Р- Г Ленин^район Ке,- 

Р^™ТаГ^ ч !^ с=Г Р ' МУТаЛЛЫ “' Га ' 

далык а обаш Ре, ‘’ ‘ 89 ‘’ " еис ” оне Р- Хожамбаз район Бур- 
таба™р о Б ба Р сьГ“' '” 8 ' '‘° Л103 " Ы ' ТаГТ8ба3ар ра4 °” Тап ' 

Ге[де„ Н е е рХ„ьГ аВДУРДЫ ' ПерС0ВаП нене " оне Р 

ёлогы ШГеЛДИ Хаж ' Ь|ев ' 1894 - ненснонер. Гызылетрек пос- 
^Амандурды Атадурдыев. пенснонер. Гаррыгала посё- 

йо[ Ызга М Го а бТс е ы ТГУ ' ,Ые ‘' К0ЛХ ° 3 баШЛЫГЫ ' Гекде " е Р"- 
КеТе а ™ а3 о аР аеы ЛЛа “ а3аРОВ ' ” УГа “ 1М - Леннн Р"» он 

обасы. аГеЛД ” ӨВЗе> ' ' ,угаллин Ашгабат район Көшн 
^Аннагелд" Хан, ,895. „енснонер. Керкн район Дашлык 

^р-£х=^,,!г=г1;7.... 

^Аенамырат Бабаев, ,911, небитчи. Небитдаг ШӘ - 

таб А аГр М оба а сы МИРаПбаШЫ ’ 187 °' Тагтабазар район Таг- 
кан об а асьГ ,ЫМ ’ 1895 ’ пенсноне Р- Хоҗамбаз район Ме- 
обаш ЫК ЧаШа ’ 19 °°’ ПеНСИОнер ‘ Теҗен рай °н Комсомол 
обасы АУРДЫеВ ’ 1914 ’ Мугалльш - Бә херден район Нохур 


293 







Лтабай Гелдиев, райипюлкомын секретары. Тагта 
поеёлогы. 

Атабай Реҗебов, мугаллы.м. Даш.хонуз район Кет.ш 
обасы. 

Атабег Сейит, 1903, колхолчьг. Хожамбаз район Элеч 
обасы. 

Ата Бердиев, 1904, шахыр. Мары район Мухадов 
обасы. 

Ата Көпекмерген, 1898, шахыр. Сакарчәге район Кесе- 
яп обасы. 

Ата Чары, 1890, пенсионер. Бәхердеи райои Гараган 
обасы. 

Ахмет Кабулов, 1908, гуллукчы. Чаршаңны район Гур- 
шуи ыагдан кәрханасы посёлогы. 

Ашыр Аманныяз, 1910, пенсионер. Сарагт район Га- 
раман обасы. 

Ашыр Гул, 1884, пенсионер. Гызыларбат район Гоч 
обасы. 

Баба Аталы, 1916, колхозчы. Гөкдепе район Гарры- 
кәриз обасы. 

Баба Мырат, 1894, пенсионер. Гызыларбат район Зав 
обасы. 

Бабаназар Халлы, 1891, пенсионер. Керки район Гы- 
зылаяк обасы. 

Бабаныяз молла, 1875. Керки район Эеенмеңли обасы. 

Баба чекир Мәмметдурды оглы, 1890, пенсионер. Кака 
район Арапгала обасы. 

Багбек Аннаөвез, 1892, пенсиоиер. Ашгабат район 
Гарадамак обасы 

Байрамалы Ширалы, 1888, пенсионер. Ашгабат район 
Бүзмейин обасы. 

Байрамгелди Сөйүнов, 1905, пенсионер-небитчи. Че- 
лекен, Азизбеков посёлогы. 

Байрам Мәммедов, 1891, пенсионер. Бәхерден раион 

Арчман курорт посёлогы. 

Байыр Иштемиров, 1919, мугаллым. Чаршаңңы район 
Көйтен обасы. 

Балбай Өдемырат, 1908, колхозчы. Калинин район 
Бирлешик обасы 

Баяр Өвезов, 1900, пенсионер-башлык. Көнеүргенч 
район Ленинград обасы. 


294 


.»“ г в Г‘' "‘ фт "" " шгэр " ^ Вур- 

Берд" Еллыеь"Д?о 6, г ГУРЛуШЫКЧЫ ' Небитдаг шәхери 
советтид башлыгы Гаррыгала рай «» Куйбышев »ба 

күмГоЙГ"- 1М0, * ,угаллым ' Гагта Р аЛ »н Хоҗа- 

обасы!*™ Л,ерет ' 189 °' аа “ а ““»нр- Кака райок Аршк 

оба В сы Ле “ 18 "' Ча Р ша «"“ район Датумолам 

пе^" Ы „басы ЛЫЖ<В ' ’ 928 ' мугаллы “' Керки район Ч.х- 

советаннң башлыгы, В ’ Хоҗамбаз Район Гултак оба 

Гарлы Л Лапа 18,, |'8оо‘ 1С 1 Ю “ ер ' Ке Р к " ш °кери. 
шир обасы. ’ ’ енсионе Р- Хоҗамбаз район Бе- 

Бамы Р 0 басы РРЫ ° ГЛЫ ’ 1Ш ’ пенсионе Р- Бәхерден район 

шут обасы МереТГеадИ ’ 1892, пенсноне Р- Кака райоң Гов- 

порсаң обасы. 189 °’ пенсионе Р- Дашховуз район Гара- 

обасТ 3 БеРДИЛИеВ ' мугаляым - Ьохерден район Гараган 

С Ә БУ едГоб Г а а с М ь МаР ’ 19 ° 9 ’ ГуЛЯук ™. Сакарчоге райо „ 

АшГьГо^ы 368 ’ ,899 ’ К0ЛХ03ПЫ - Гарабекевүл рай од 

Гу лхан а м ^а У мме1ов, 91 муга™ 69 ' ү СараГТ поселон ы. 

Сурхы обасы. мугаллым. Хоҗамбаз район 

Гурбан Абылпайызов !опп 

ИОН Гарлык обасы. ’ г Уллукчы. Чаршаңңы ра- 

шәхери. СЛДИ Мыраг ’ 1899, пенсионер. Гызыларбат 

йо/ Р Л б е а н Н Го Д басы ӘМИЛ ’ 18§6 ’ ПенСпоне Р- Байрамалы р а - 
„ Гурбан Гоша, „е„с„„„ ер . Вмерде „ ра ,., он Сунте 

Гурбандурды Аташырадов 1 Я 01 

Түркменгала раион Ра\аз обаеы ’ Ленсионе Р'башлык. 

район б Г Н а дыря Р „ о"™ а3ар ’ 1889 '' " е » е »°» ор - Байрамалы 

290 










Гурбанназар Хан, 1886, пепснонер. Ашгабат раиоп 
Ясмансалык обасы. 

Гурбаннепес Мәмметгулыев. Калпнин район 7 ель.мап 
посёлок советинпң башлыгы 

Гурбан Нургелдиев, 1897, пенснонер. Мары район Му- 
хадов обасы. 

Гурбан шахыр Таңрыгулы оглы, 1901. Чаршацңы райоп 
Хатап обасы. 

Гурт Җуманазар, 1891, пенсионер. Ёлөтен шәхерн. 

Гылыт Артык, 1897, персонал пенсиоиер. Тагта райоп 
Октябрь обасы. 

Гылыч Атаев, инженер. Гөкдепе посёлогы. 

Гылычҗан Артыков, 1901, чопан. Гызылетрек район 
Шарлавук обасы. 

Гылыч Моммалыев, 1882, пенсионер. Газанҗык райои 
Исгендер станциясы. 

Дашлы Өмүрсөйүн, 1890, пенсионер. Бәхерден район 
Дуруи обасы. 

Досмэммет Эсенаман, 1891, пенсионер. Гаррыгалз 
район Ак обасы. 

Дөвран Худайназаров, мугаллым. Керки райом Аста 
набаба обасы. 

Дурды Сапармырат, 1889, пенсионер. Ашгабат район 
Гуртлы обасы. 

Дурды Херрен, 1904, колхозчы. Гөкдепе район Акго- 
нур обасы. 

Дурды Ягшымәт, 1896, пенсионер. Тагта район 
Октябрь обасы. 

Ёлдаш Җуманыязов, мугаллым. Дашховуз район Бой 
обасы. 

Ёмут Гурдов, 1913, чопан. Ашгабат район Күкүрт за- 
воды посёлогы. 

Җармы Бердиев, 1922, колхозчы. Бәхерден район Бөр- 
ме обасы. 

Җахангир Алыев, 1902, гуллукчы. Чаршаңңы посёлогы. 

Җора Ширмедов, 1893, персонал пенсионер. Дәнев 
район Москва посёлогы. 

Җумабай Хоҗамырат, 1881, пенсионер, Чәрҗев район 
Октябрь обасы. 

Җумагелди Мәммет, 1897-—1968, чопан. Хоҗамбаз ра- 
йон Гултак обасы. 

Җумагулы Ачыл, 1902, чопан. Фарап район Кырач 
обасы. 


Җумагулы Өде, 1902, колхозчы. Керки район Пелверт 
обасы. 

Җума Мэмиев, 1918, мекдсп днректоры. Йыланлы п.ч- 
поп Тәзеёл обасы. 

Җуманазар Сеиит, 1878—1966. Хоҗамбаз ряйоп Гул- 
гак обасы. 

Җәнек Хожамырат, 1891, пенсионер. Ёлөтен район 
Худайберднев обасы 

Ишангулы Нурмырат, 1895, пенснонер. Ашгабаг паноо 
Әнев обасы. 

Ишангулы Рахман, 1905, колхозчы. Хоҗамбаз райои 
Бурдалык обасы. 

Ишмырат Гулангелдиев, 1900—1966. Эсснгулы район 
I арадепе обасы. 

Кадыр Омар, 1891. пенсионер. Чаршанңы район Хатап 
обасы. 

Кадыр Турдыев, 1907, пенсионер-мугаллым. Кеокп 
шәхери. 

Какабай 1айлыев, 1923, кооператив ншгәрн Гүмдаг 
иоселогы. • 

Какабаи Яздурдыев, 1934, мекдеп директоры. Бәхер- 
ден раион Келете обасы. 

Какаҗан Пирҗанов, 1932, мугаллым. Калинин район 
«күзяп обасы. ‘ н аиип 

КтжтТбТс” ш ' то ' твалш ' Г,р ' ,ыгала Р айог 

Керим Осмаиов, 1899. пөнснпнрп 

шн К обасы еКИ ГЫЗЫ ’ 1895 ’ гтенсионе Р Ашгаб^дг райоГкө- 

хе К Г Ы ИШаН ХүММедов ' персонал пенсионер. Мары шә- 

йоГге™е7о Л б Ы ась аЛЛЬ,еВ ’ ^ Мугат ' Гаррыгала ра- 
Мирзалы Пуханов, 1897. пенсионер. Газанҗык шәхери. 

тихаил Игнатьевич Мельниченко, 1898 пеосонал пен 

С Мол Р пА п ГуШГ ^ шәхе Р» н »н Полтава пос^огь? ПеИ ' 
Моллавели Өвезов ; 1899, деңизчи. Красноводск шәхери. 

Эсен^югш^ 6 Худаиберди ’ 1891 > пенсионер. Керки район 

Моллапорум Тувак оглы, 1875. Гызыларбат шәхери. 
Мухамметберди Аман, 1877, пенсионер. Бәхерден ра- 
йон Мүрче обасы. 


297 












Мухамметгулы Байҗа, 1886. пенснонер. Мары район 
Гандымов обасы. 

обасы ХаММеТ ДөВЛет ’ 1908 ' инвали Д- Кака район Киров 
М?гЛ5"“ И ' 1932 " угаллым - Тызыларбат 
об"ьГ" 190 °- пе » с “ ме Р- Кака район Чаче 

р.ЕГд.йпг и оглы ' |874 ' 

рабшГлкяйлГобасы. ° ГЛЫ ’ ' 889 ‘ "=»»"“»»?■ Гызылетраа 

. Мә ” и Меңлинепесов, 1906, колхозчы. Гызылетрек ра- 
йон Шарлавук обасы. 

Кемшё о Т басы К "’ ' 88 '' Ле " СТ,0 " ер - Т '’Рк»е Н гала !»•«. 

Мәммет Ысмайылов, 1910, мугаллым. Гаррыгала район 
Тутлугала обасы. 1 

Мәтгелди Мәми, 1897, пенсионер. Тагта район Йыл- 
гынлы обасы. 1 

Назар Беренов, 1931, ТССР-иң ат газанан мугаллы- 
мы. Керки раион Чекир обасы. 

. На Р гылы ч Сейидалыев, 1903, колхозчы. Эсенгулы ра- 
ион Гарадегиш обасы. г 

. На £Р ь,лла Худайгулыев, 1924, мугаллым. Калинин ра- 
ион Томмакяп обасы. 1 

Недир Ашыров, мугаллым. Гумдаг посёлогы 

т"£Го"ас Ө ы ЩРШ ’ ' т ПеНСИ ° Нер - Иыла » лы Р**™ 

Непес Керимов, 1922, гуллукчы. Тельман посёлогы. 
Непес Эсен, 1886, пенсионер. Тагта район Хоҗакүм- 
мет обасы. * 

Нунна Гөҗәев, 1900, колхозчы. Гаррыгала район Маг- 
тымгала обасы. 

Нургелди Пудак, 1905, колхозчы. Бәхерден район Ак- 
депе обасы. 

Нуры ишан, 1889, пенсионер. Кака посёлогы 
Муры Мәмметсәхедов, мугаллым. Бзхерден район Га- 
равул обасы. н 

Гөкдепе Х об Д а а сь? еРДИеВ ’ Ш2, ГурЛуШЫКЧЫ ' М УР ган Ранон 

Дурун Я обаськ Р ^ аННЫЯЗ ’ 1891, ПеНСИОне Р- Бәхе Р лен райоц 

298 


Оразгелди Айдогды, 1894, пенсионер. Кака ранон Арап- 
гала обасы. 

Ораз Меңлиев, 1901, пенсионер. Сарагт район Гара- 
ман обасы. 

Оразмырат Аннамтммедов, 1914, редакнмя ишгәри. 
Мары шәхери 

Оразныяз Шасувар, 1901, пенсионер. Гаррыгала район 
Гызылымам обасы. 

Осман Аннаев, партпя ишгәри. Хоҗамбаз посёлогы 

Отуз Газаков, 1912, мугаллым. Тагта посёлогы. 

Очан Мәтгылыч, 1886, пенсионер. Калпнин район Гы- 
зылергенек обасы. 

Өвез Аннагурбанов, мугаллым. Гөкдепе район Келе- 
җар обасы. 

Өвезгелди Кулыев, 1913, ТССР-иц ат газанан мугал- 
лымы. Кака район Атабаев обасьт. 

Өвез Өвезмырат, 1892, пенсионер. Кака район Курен- 
гала обасы. 

Өкдүр Шыхыев, 1913, бригадир. Гаррыгала район Кө- 
некесир обасы. 

Палта Гараев^ 1902, багшы. Калинин посёлогы. 

Пима Чагатай, 1894, пенсионер. Бәхерден район Яра- 
җы обасы. 1 ь 

Пиргулы Худайберди, 1926, колхозчы. Хоҗамбаз ра- 
ион Гултак обасы, г 

Пири Гурбанов, 1912, гуллукчы. Дарганата посёлогы. 

Пири Рахманбердиев. 1900. персонал пенсионер. Саят 
посёлогы. 

Поллы Атабай, 1899, пенсионер. Байрамалы район 
Мургап обасы. 

Потдук Сөхбет, 1888, пенсионер. Мары район Пеша- 
налы обасы. 

Пудак Ялкап, 1894, пенсионер. Мары район Моллане- 
пес обасы. 

Пыхы Таганов, шахыр. Небитдаг шәхери. 

Пәлван Нурмухаммет, 1884, пенсионер. Елөтен район 
Сандыкгачы посёлогы. 

Рахман Мамуров, 1894, персонал пенсионер. Дәнев 
посёлогы. 

Рахман Сетдик, 1899, пенсионер. Байрамалы район 
Гадыряп обасы. 

Реҗебалы Амансәхет, 1891, пенсионер. Гөкдепе район 
Гошаховдан обасы. 


299 



йон Т^ебазарТосёлогы Дзшкоиуз Р- 

о^: гу об“сь? м6ет ’ |894 ’ ,геиамер ' чрр -“ р*°» 

«о Р Лс“ Д "е„ Л !Г, Хе „Г:,. 0ГЛЫ ' '“'■ тИт Р Кер “” р- 

лык°обась] Ы 0|,УНОВ ’ Муга - 1ЛЫИ Дарганата район Хожа- 
таГ°об Ы а Г сы ЛЫ ТаШ ' 19 ° 4 ' колхоэ,ы - Ча РШ=нны район Ха- 
обаш" Же1,ба Ро»’ мугаллым. Саят район Аа,ы 

Г У Н?ЕГЬон Ак- 

оба Р сы 1еИ А ‘"“’ ‘ 896 ’ пенсионе Р' Са »т райоң Ав,ы 
Говш ) а тМ б с Я ьГ" >ИМ ° В ' “ еКДе " дн Р еет оры. Кака район 
Кн™ага РГ о™с Ч ы НУРМТ ' ' 876 ’ " еис »°» е Р- Са Р а гт раңон 
обасы. аР ° Ра3 ° В ’ 1934 ’ мугаллым - Ашгабаг район Гөкҗе 
оба?ы аР ТаГЭН ’ 189 °’ пенсионе Р- Калннин район Дышкы 
арап Р об Ь асы ЛТаН ’ Ш87 ’ пенсноне Р- Гөк Д е "е район Баба- 

Ис^стМГнсь, 1886 ' " е “ СИ0НеР ’ Газанжык ра * 0 » 

Сатлык Гайыбов, 1910, мугаллым Фарап район Гара- 
мыш^обасы. е н 

Сейидалы Әрназаров, 1895, пенсионер. Чаршаңңы ра- 
ион Мукры посёлогы. г 

Сейитмәммет Агамәммет, 1891, пенсионер. Гаррыгала 
раион Нәре обасы. ^ 

пе^обТсь” Р ° ЗЫ ’ 1883 ’ ПеНСПОнер - Чәр « ев Район Ясыде- 

Га С р У р Х ы а ,ыр Р Г„б 7 с Р ы аИ ° В ' ’ 899 ' " еНС,Ю ” Р ’ ТжеН ра «°" 


та Т п а ™асы М1ГУ ' ,Ыа ’' ' 932 ’ М У™™' К ер «" Райо» Ха- 
обась 1 " Өле ’ 1892, ” енси °нер. Керкн район Чохпетде 

«аиагггя, 

ло™““ М0ммад08 ' м УТаллым. Кака райоң Душак носё- 
кн ТЫ о Л б Л аш АН “ аМЫРаТ ’ ' 895 ’ » ененонер ' Керки райоң Че- 
лоюк обасьь аНОВ ’ 19 ° 2, колхозчы ' Эсенгулы район Ча- 
рагэл" посёлогы Ла8еРДИеВ ’ ' 9 ° 5 ’ " ененонер ' Челекен, Га- 
Чалоюк"об Т аш аК ° ГЛЫ ’ ' 896 ' » енс » оне Р' Эсентулы район 
К н р С „ С в Лб , е бас С ь еЙ “ Т ° ГЛЫ ’ ' 864 ' дайкзн ' Коҗамбаз район 
логы. КУЛИ Аннаг У«“. '898. пенсионер, Бохерден „осё- 

Хстҗарбиби Непесова, 1901 хягтмис.г и 
хери. уи ’ халы чы. Красноводск шә- 

галлиГчеТе^ М ™ М0В ' ТССР ‘ НН аг газанз » «у 

да.шк Ы об Г аш Ы “' ' 897 ' пе " сио " ер ' Хожамбаз райо» Бур 

канТб Л а Ы сы ГаЙ “ П ' ‘ 89 °’ ПеВС “ он ? р ' Хожамбаз район Ме- 

Халназар Т М„ И а 0 1Г га ,,е,,С " 0 ' ,еР ' Х ° ЖЗМв33 п^ётто-ы 
шәхери. Р Н<1ров ' к °мсомол ишгәри. Крагновод-к 

пет Х д а е Л обаш ЙбеРеИ ' '® 7 ' " еНС " онер Керкн район Чо.т- 

ке„ ХаИ ,б АР ь аЗГуЛ “' ' 899 ’ " еНСН0 » ер ' Тзггз Райоп Бедио- 

райЖе Ы „т„7„ГсГ 0В ' ' 9 ' 2 ' МУГЭДДЫМ ' Иь, дзн лы 

„б Хе ь 3 , РеТ Ашырбае “. "угаллым. Бәхерден район Арчман 
ЗавХьГ ПТРЛ “' '» 7 ’ » еНСИ0 » ер ' Гызыларбат район 


301 



















Хоҗадурды Хангелди, 1894, пенсионер. Гөкдепе район 
Ызгант обасы 

Хочҗы Җума, 1890. пенсионер. Чәрҗев район Ясыде 
пе обасы. 

Худайберди Кабыл, 1893, пенеионер. Хоҗамбаз район 
Киров обасы. 

Худайгулы Меләев, 1882, пенсионер-мугаллым. Ашга- 
бат район Гәми обасы. 

Худайгулы Мухаммедов, 1933, мугаллым. Керки район 
Халач обасы. 

Худайгулы Мәметгулыев, 1897, пенсионер. Фарап 
посёлогы. 

Чакаи Оразов, 1922, мугаллым. Байрамалы район Ле- 
нин обасы. 

Чары Анна, 1895, чопан. Хоҗамбаз райоп Таллымер- 
җен обасы. 

Чары Долыев, мекдеп директоры. Бәхерден район 
Нохур обасы. 

Чары Италмаз, 1903, колхозчы. Байрамалы район 
Азат обасы. 

Чары Каран, 1897, ленсионер. Ашгабат район Гыпжак 

обасы. 

Чары Насыр, 1897, пенсионер. Фарап район Кырач 
обасы. 

Чары Өвез, 1901, колхозчы. Тагтабазар район Чкалов 
обасы. 

Ширмет Җанмедов, 1901, персонал пенсионер. Даш- 
ховуз шәхери. 

Шүкур Нурбердиев, 1903, мугаллым. Гызылетрек ра- 
йон Гүдүролум обасы. 

Шыхы Текәев, 1910, колхозчы. Газанҗык район Ушак 
обасы. 

Ыляс Гойлы оглы, 1916, ишчи. Красноводск шәхери. 

Ыляс Хыдыргулы оглы, 1876, пенсионер. Эсенгулы 
посёлогы. 

Эке Байраммырадов, 1925, мугаллым. Гаррыгала район 
Көнекесир обасы. 

Эсен Оразлы, 1900, пенеионер. Байрамалы район Мур- 
гап обасы. 

Эсрап Османов, 1891. пенсионер. Сарагт посёлогы. 


О II 


К “те У „"о? а а сы абу ““’ ' 8аг т,тт '^ Ча Р ша »»-' Р“> 
ла? о а басы" На "“ ЯЗ ' 19 ° 8 ' ферМ " УД " Р "' Ке Р™ Район Ха 

ур?е“7а г г & в йд 1 а 9 ^г° нал "'"™" Рр - 

Ядыгәр Зәкиров, 1895, пенсионер. Чаошацңы райоы 
Мукры посёлогы. ‘ * 












ШЕРТЛИ ГЫСГАЛТМАЛАР 

Агаҗанов — С. Г. А г а д ж а н о в. Новые материалы о 
происхожденин туркмен. «Известия АН ТССР», серия 
общественных наук, № 2, 1963. 

Адыков. Поселение — К. Адыков. К истории средне- 
вековых поселений Мервского оазиса. «Известия АН 
ТССР», № 4, 1957. 

Адыков. Станции — К А. А д ы к о в. Главные станции 
на средневековом торговом пути из Серахса в Мерв. 
«Советская археология», № 4, 1959. 

Бартольд. Ислам — В. В. Б а р т о л ь д. Статьи из «Эн- 
циклопедии ислама». Соч., т. III. М., 1965. 

Бартольд. История — В. В. Б артольд. История куль- 
турной жизни Туркестана. Соч., т. II, ч. I. М., 1963. 
Бартольд. Орошение — В. В. Бартольд. К истории 
орошения Туркестана (чап эдилен йылы гөркезилмән- 
дир). 

Бартольд. Очерк — В В. Бартольд. Очерк истории 
туркменского народа. Туркмения, т. II. Л., 1929 
Бахтиаров — X. Б а х т и а р о в. Туркменскне предания 
о древних крепостях в Каахкинском районе. «Туркмено- 
ведение», № 9, 1928. 

Брегель — Ю. Э. Б р е г е л ь. Хорезмские туркмены в 
XIX веке. М„ 1961. 

— Большая Советская энциклопедия, II издание. 
Будагов — Л 3. Б у д а г о в. Сравнительный словарь 
турецко-татарских наречий, т. 1—11. Спб., 1869, 1871. 
Винников — Я. Р. В и н н и к о в. Родоплеменной и эт- 
нический состав населения Чарджоуской области Турк- 
менской ССР и его расселенне. Труды Института исто- 
рии, археологии и этнографии, т. VI, серия этнографи- 
ческая. Ашхабад, 1962 

304 


Гаффаров — М. А. Г а ф ф а р о в. НерсидсКо-русскнй 
словарь. т. I. М., 1914; т. 2. М„ 1927. 

ГФ - ТССР ЫА-ның Маг.тымгулы адындакы Дил ве 
эдебият институтының голязмалар фонды. 

Гылыҗов — А. Г ы л ы җ о в. Челекен. Ашгабат, 1966. 
Карпов. Родословная — Г. II. К а р п о в. Родословнаи 
туркмен. «Туркменоведение», № 1, 1929. 

Карпов. Тагма—Г. И. Карпов. Тагма (родовые зегэ- 
кп у туркмен). «Туркменоведение», № 8—9, 1929. 
Карпов. ТТ. — Г. И. К а р п о в. Туркмения и туркмелы 
(историко-этнографический очерк). «Туркменоведение», 
№ 10—11, 1929. 

Кашгары — М. Кошгар и й. Девону луготит турк. 
т. I—III Тошкент, 1960, 1961, 1963. 

КГЭ — Краткая географическая энциклопедия, т. I—V. 
Коган — Ш. И. Коган, В. А. Кошкалда. Озера 
Туркменской ССР. Ашхабад, 1960. 

Конкашпаев — Г. К. Конкашпаев. Словарь казах- 
ских географических названнй. Алма-Ата, 1963. 

Кононов. Родословная — А. Н. Кононов. Родослов- 
ная туркмен Сочинение Абу-л-Гази хана Хивинского. 
М,—Л„ 1958. 

Магтымгулы — Магтымгулы. Сайланан эсерлер, т. 

I—II. Ашгабат, 1959. 

Маллицкий — Н. Г. М а л л а ц к и й. О некоторых геот- 
рафических терминах, имеющих отношение к Средией 
Азии. «Известия ВГО», т. 77, вып. 5, 1945. 

Массон — В. М. М а с с о н. Страна тысячи городов. М„ 
1966. 

Мельхеев — М. Н. Мельхеев. Г еографические имена. 
М„ 1961. 

Миллер — Б. В. Миллер. Персидско-русский сло- 
варь. М„ 1960. 

МИТТ — Материалы по нстории туркмен и Туркмении. 
т. I. М,—Л„ 1939; т. II. М,—Л„ 1938. 

Молланепес — Молланепес. Лирика. Ашгабат, 1955. 
Мурзаевлер — Э. и В. М у р з а е в ы. Словарь местных 
географических терминов. М„ 1959. 

Мурзаев. СА — Э. М. М у р з а е в. Средняя Азия. Фи- 
зико-географический очерк. М„ 1957. 

Мурзаев. Туркмен — Э. М. М у р з а е в. К географичес- 
кой терминологии туркмен. «Известия ВГО» т. 71, вып. 

6, 1939. 

20 Закаа № 93 


305 
















Атабад, 1964.°' Н а 3 а р 0 в - УД| <вительные вулканЫ. 
аловары М. В ' 1966 . Н НКиноа - Краткий топонимический 

Померанцев — Л. П. П о м е р а н ц е в, Географические 
названия Туркмении. «Информационное письмо Управ- 
ления Гидрометслужбы ТССР», № 3-4, Ашхабад, 1958 
Поцелуевскии — А. П. Поцелуевски й. Племя но- 
хурли. «1уркменоведение», № 5—6, 1931. 

Пугаченкова — Г. А. П у г а ч е н к о в а. Пути развития 
архитектуры Южного Туркменистана поры рабовладе- 
ния и феодализма. «Труды ЮТАКЭ», т. VI. М 1958 

адлов — В В. Р а д л о в. Опыт словаря тюркских 
наречии, т. I—IV. Спб., 1893—1911. Р торкских 

Росляков — А. А. Росляков. Мелкие археологичес- 
кие памятники окрестностей Ашхабада. «Труды ЮТАКЭ» 
т. V. Ашхабад, 1955. 

Сариан-ди _ в. И. Сарианид и, Г. А. Кошелен- 
ко. Эа барханами—прошлое. М., 1966. 

Сео^еев^ы Й г Сайлана 1! эсерлер. Ашгабат, 1959. 
нпй. М 1963 СеРГееВ ' ТаИНЭ геог Р а Фических назва 

т Т Д С ~ Түримен дилиниң сезлүги. Ашгабат, 1962 
ТССР тарыхы-Туркменистап ССР-ниң тарыхы т 1—2 
Ашгабат, 1959—1960. 1 ' г ‘ 1 г - 

Ферхенг — * -»Ы . ^16 ^ л .-и ; 

АГГ1 « 

а ,£Г Урта 0с “ 

Оо1Ьа ^|5| га|ая1еп5 - 


Солтанша Атаниязов 

ГОПОНИМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТУРКМЕНИСТАНА 

На туркменском языке 

Түркменистан ССР Ылымлар академиясының Редак- 
цион-неширят советиннң карарьг боюнча чап эдилйәр 







Неширятың редакторы Г. Непесов 
Сурат редакторы В. Пудова 
Техредактор Т. Гаврилова 
Корректор Г. Непесова 

йыгнамага берилди 14/УП-1970 й. Чап этмәге ругсат 
эдилди 17/1-1971 й. Кагыз форматы 70Х907 32 . Чап 
листи 13,5. Физ чап листи 9,625. Учёт-нешир листи 16,6. 
Нешир № 240. Заказ № 93. Тиражы 4676. 
Бахасы 1 м. 53 к. И—00003. 

«Ылым» неширяты, Ашгабат, Комсомол <өч., 17. 
«Ылым» неширятының чапханасы, Ашгабат, 
Энгельс көч., 2.
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Toponym Dictionary of Turkmenistan"

See other formats
